Якутские буквы:

Якутский → Якутский

маҥалай

  1. көр маҕалай. [Дьаакып:] Дьэ билигин ити нууччаны туохпутунан аһатан маҥалайын толоробут? А. Софронов
    Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн баран, Маҥалайын өссө толороору [хара суор] Халаахтаан иһэн Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
    [Моҕой] үөнүгэр-курдьаҕатыгар туолбатах Маҥалайын толороору, Мааны көтөр, [хотой] Маа бэйэлээх …… хаарыаннаах оҕолорун Күн сырдыгыттан матарбыт. В. Миронов
  2. к ө сп. Туох-эмэ олус элбэҕ и ки ллэрэр киэлитэ (үксүгэр улахан өрүс, муора туһунан). Огромное вместилище чего-л. (обычно о морях, больших реках)
    Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хайдах бөлүөҕэн эрэр уутун дьал хааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар, ханна эрэ киэҥ маҥалайын диэки утааран иһэр. В. Чиряев
    Дьэ уһун тыллаах, киэҥ маҥалайдаах эрэйдээх — ити муораҥ. С. Федотов
    Буор маҥалай көр буор
    Мөлүйүөнүнэн дьону кырган кэбиһэр Сатана санаалаахтар бааллар, Мөлүйүөнүнэн дьон сүмэтин эмэр Буор маҥалайдар бааллар. П. Тобуруокап
    [ Кулаковскай айымньыларыгар] капитализм барыныбары, киһини-сүөһүнү аһыныгаһа суох ыйыста, хадьырыйа турар, хаһан да санаата хаммат, астыммат буор маҥалай курдук көрдөрүллэр. АЕЕ ӨӨ. Маҥалайа туолбат (хаммат) сөбүлээб. — туох да баайга-дуолга, аска-үөлгэ сөп буолбат, баҕата хаммат (ымсыы киһи туһунан). Ненасытный, жадный до денег, богатства
    Туос иһиттээххэ топпот, мас иһиттээххэ маҥалайа туолбат. Саха фольк. Били Дьаҥсал Дьаакып этэринии, ходуһа сиригэр м а ҥ а л а й а хамматах, үрдүк таҥара айыытыттан куттамматах арай Аадаҥ көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап. Баайгар маҥалайыҥ хаммакка, бу дьон барахсаттары буор босхо хамначчыт гынан бараҥҥын, аны бултаабыт бултарын тутан ылбыт ыт суобастаах ыккын буолбат дуо? Р. Кулаковска й

Еще переводы:

батарылын

батарылын (Якутский → Якутский)

батар диэнтэн атын
туһ. Барҕа быйаҥа Баай маҥалайыгар Батарыллан киирэр буолара. Нор. ырыаһ. Бу биржа нөҥүө кыһыл көмүс уонна алмаас оҥоһуктар батарыллыахтара. «Саха с.»

чугурумтаҕай

чугурумтаҕай (Якутский → Якутский)

даҕ. Куттамсах, үргүүк (сүөһүнү этэргэ). Пугливый, боязливый (о скоте)
Чугурумтаҕай сүөһүлээх, Киргимтэҕэй киһилээх, …… Улуутуйар тойон оҕонньор, Уорда Маҥалай эмээхсин. П. Ядрихинскай

хан

хан (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ наадыйаргар дуоһуйа сөп буол. Удовлетворяться, довольствоваться чем-л., утолять (напр., жажду, голод, желание)
Баай баайыгар хаммат (өс хоһ.). [Огдоос:] Тукаларыам, ылыҥ, утаххыт ханыар дылы иһиҥ! Бэрт тымныы үүт. А. Софронов
Ыллаан-туойан Санаам ханна. Күннүк Уурастыырап
Ким баҕарар уутун хана утуйдаҕына сатанар. П. Аввакумов
Баҕата ханар көр баҕа II
[Кэтириис:] Абаҕам улуу дьаалы миигин бачча сааспар дылы хамначчыт гыммытыгар баҕата ханымына. А. Софронов
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
«Баарга баҕа хаммыта диэн суох», — дэһэллэр сорох дьон. «ХС»
Маҥалайа туолбат (хаммат) көр маҥалай. Тукаам, баай кинээс бу Тойон Уйалааҕынан эрэ маҥалайа хаммат, кини бас билэр сирэ элбэх. В. Протодьяконов
Буору сабардаан ахан биэрэллэр да, тойотторбут маҥалайдара хаммат. М. Доҕордуурап
[Бырдах] Маҥалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
Уута ханна көр уу II. Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хан

даадарый

даадарый (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Атахтаргынан кыараҕастык хардыылаан хаамп (ыарахан ыйааһыннаах суон ким, туох эмэ туһунан). Идти, ходить частыми, мелкими шагами (о ком-л. тяжеловесном)
[Хотой] Маҥалайа туолла, Куртаҕа хоччоото, Хааман даадарыйда. А. Софронов
[Маабыра] тиэтэллээхтик хааман-сиимэн даадарыйар. Амма Аччыгыйа

аҕакка-ийэккэ

аҕакка-ийэккэ (Якутский → Якутский)

аҕа-ийэ диэнтэн атаах.-аччат. (тард
ф-гар тутлар). Аҕаккаам-ийэккээм! Истиэҕэ суохтарбын Иһиттим быһыылаах. Ардьаҥ Дуолай Буор Маҥалай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки, аҕаккайым-ийэккэйим, Мин этэр тылбын Ньүкэн Үөдэн (түгэҕиттэн) үс сиринэн дьөлөркөй оройгутунан таба оройдооҥ эрэ! Ньургун Боотур

кудан

кудан (Якутский → Якутский)

  1. аат., эргэр. Ис, маҥалай. Живот, брюхо
    Биир да киһи куданын толорботум. ПЭК СЯЯ
  2. даҕ. суолт. Улахан, киэҥ. Широкий, вместительный
    Кудан буолбут куртаҕым. ПЭК СЯЯ
    Хордорон оҥорторбут кудан түөлбэ нэлэмэн ходуһаларын Курутар оттоох кудулу баайдар Куйуурдаан-оҕуруктаан Хомунан ылбыттара. П. Тобуруокап
    Кудан куоҕас түөлбэ. — дьэҥкир тумустаах муора куоҕаһа. Полярная гагара.
    ср. п.-монг. хоту, бур. хотон ‘желудок, брюхо’
оруудьуйа

оруудьуйа (Якутский → Якутский)

аат., байыан. Артиллерия сэбин-сэбиргэлин (бууска, гаубица, мортира) уопсай ааттара. Артиллерийское орудие (пушка, гаубица, мортира и т. д.)
Сэмэн Никифоров «Т-34» тааҥка оруудьуйатын хамандыыра буолбута. Софр. Данилов
[Саллаат] Тоҕоостоох томторун Чопчу-бааччы тосхоллоон, Көһүн миэтэрэнэн билэн, Биэрэстэтин бөрсүөгүнэн кэмнээн Аат маҥалай аймаҕын диэки Анысханнаах оруудьуйатын Айаҕын атыппыта. Саха нар. ыр. III

таҥырҕаа

таҥырҕаа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт. Таҥалайгын тыаһат, таҥалайгынан тыаста таһаар. Прищёлкивать, причмокивать языком
[Куоска] Таҥалайын тыаһа таҥырҕаан, Куолайын тыаһа куллурҕаан, Маҥалайа туолан, Маанылаах Бааска Малааһын астарын малытан кэбиспит. В. Чиряев
«Лондо» үҥкүү тэнийэр, хоһуун булчут хамсаныыларын, араас кыыллар саҥаларын үтүктэн үөрэ-дьүөрэ үктээн, таҥалайдарынан таҥырҕаан үҥкүүлүүллэр. ЯАМ ҮүСС

тосхоллоо

тосхоллоо (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ туох эмэ диэки хайысхалаа, туһаай. Нацеливать, направлять что-л. куда-л. [Саллаат] Тоҕоостоох томторун Чопчу бааччы тосхоллоон …… Аат маҥалай аймаҕын диэки Анысханнаах оруудьуйатын Айаҕын атыппыта. Саха нар. ыр. III
Ньургуһун Лоокууттуун дьонноро …… кинилэр кэскиллэрин тосхоллуулларын билбэккэ сылдьаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оонньууну оҕо дьоҕурун сайыннарар тосхоллоон, туһалаах хайысханан салайарга, киниэхэ чопчу сыал-сорук, ис хоһоон булуллуохтаах. ФГГ СТКТҮК

буор

буор (Якутский → Русский)

1) земля; глина || земляной; глиняный; глинистый; ийэ буор а) место, где человек родился, родина; б) нижний слой грунта; хара буор чернозём; туой буор глина; буор хайа земляная гора, горка; буор иһит глиняная посуда; 2) пыль (земляная); манна буору көтүтүмэ не пыли здесь # буор босхо а) бесплатно; б) совсем дёшево, за бесценок; буор иһээччи беспробудный пьяница; буор маҥалай бран. ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо); буор сирэй бран. бесстыжая (букв. земляная) морда; киһи буора могила.