аат., түөлбэ. Эһэ быйылгы оҕото. ☉ Медвежонок (нынешний приплод)
Эһэ… былырыыҥҥы оҕолорун үүртэлиир. Саҥа төрөппүт наргычаларын илдьэ хаалар. Болот Боотур. Кэнн ики к эмҥ э с орохтор эһ эҕэ б ө р ө хапкаанын иитэн моһуоктуур буоллулар. Онно үксүгэр эһэ наргычалара түбэстэхтэринэ тута өлөллөр. А. Пахомов

аат.
1. Сиэмэх кыыл аһыыта. ☉ Клыки хищного зверя
Ийэ бэдэр бөрүкү дьулайбата, оҕолорун көмүскээн анаҕаһын килбэҥнэтэр, кырдьыгыныы-кырдьыгыныы, көхсүн бөгдьөтөн үллэн тахсар. МЕА БХ. [Ыт] балталарыттан, формаларынан да уонна кээмэйдэринэн да түөрт сиэмэх тиистэрэ-анаҕастара чорбойоллор. ББЕ З. Тэҥн. аһыы
2. Эһэ оҕото. ☉ Медвежонок
Оҕолоох эһэ диэн саамай кутталлаах. Эһэ анаҕаһын көмүскээн кимиэхэ баҕарар, хаһан баҕарар түһүөн сөп. Далан
♦ Анаҕаһын көрдөрөр — көҥүүр, кими да чугаһаппат. ☉ Ревниво оберегает, никого не подпускает.

I
аат. Адьырҕа кыыл оҕото (хол., эһэ оҕото). ☉ Детеныш хищного зверя (напр., медвежонок)
Бу уордаах тыһы эһэ мойборугар иилистэ сылдьар аһыҥастарын таһыйан часкыппыт. СГФ СКТ
Ол турдаҕына, адьас чугастан, арҕах ойоҕоһуттан иккис аһыҥас, сүрдээх хатаннык часкыйаат, Василийга уун-утары ыстанна. «ХС»
Сис тыаларыгар эһэлэр бэйэлэрин аһыҥастарын биэбэйдээн улаатыннараллар. Г. Колесов
II
даҕ. Аһыы соҕус (туох эмэ амтанын туһунан); хабархай соҕус, аһыы соҕус (сыт туһунан). ☉ Кисловатый, горьковатый, островатый (на вкус); едковатый, горьковатый (о запахе)
Маннык бэлэмнэммит бааҥкаларга тууһаммыт тэллэй сыл кэриҥэ буортуйбат, ол гынан баран, хатан аһыҥас амтаннанар. Г. Угаров
Ньырбачаан үһүс холомоҕо тахсаат, аһыҥас соҕус туох эрэ туора сыт баарын билбитэ. Далан

аат.
1. Үүнээйи сэбирдэҕэ эбэтэр сибэккитэ тыллан тахсар үөскэҕэ. ☉ Зачаток цветка, листка, почка (у растения)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр. Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Урсун
Ырааһыйаларга сэппэрээктэн сэппэрээккэ аһыы үнүгэстэри итигэстээн сиир хабдьылар сырсан догдоҥноһоллор. Тулхадыйбат д. Хатыҥ үнүгэһин билигин даҕаны эмп оҥостоллор. ЧМА СТС
2. Үүнээйи саҥа үүммүт, намчы умнаһа, лабаата. ☉ Молодая ветка, стебель, побег
[Тойон ыҥырыа] чап-чараас кынаттарыгар көтөхтөрөн, үнүгэстэн үнүгэскэ көтө сырытта. И. Сосин
Тыаһааны …… тэтиҥ үнүгэһинии илибирии түһээт, өйүн сүтэрэн нусхайбытынан уҥан барбыта. «Чолбон»
Биэ эмиийэ силиһин быалыктарыттан үүнэн тахсыбыт үнүгэстэринэн үөскүүр. ФНС ОС
3. Ыт оҕото. ☉ Щенок
Арай эриэн үнүгэһэ, Арыт киэһэ, дьиэҕэ хоно, Ааны тарбаан киирэрэ, Аһыммыттыы эккэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
Ыраах үнүгэс үрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Үтүлүк саҕа да буоллар Үнүгэһиҥ алыс үрэр, Сыгынахтыын сыралаһар. П. Ламутскай (тылб.)
4. көсп., сэнээн. Эдэр киһини этэргэ: оҕочоос, ситэ илик киһи. ☉ Молокосос, щенок
[Нүһэр Дархан:] Мин охсор батаһым, тоһуур куйаҕым, Анньыһар Боотур, бу үнүгэстэн Үтүө боотураат тахсыыһы дуо? [Киис Бэргэни ыйар]. И. Гоголев
Үнүгэһи [Манчаарыны] эһиги Үйэтин-сааһын тухары Умнубатын курдуктук Үөрэтэ түһэн, абырааҥ! М. Тимофеев
«Бассабыыктар бэлэһигэр силлээбит үнүгэстэрэ үөскээбит эбит буоллаҕа», — диэн сылыктаата Быыпсай Ыстапаан. В. Протодьяконов
5. харыс т. Эһэ, эһэ оҕото. ☉ Медведь, медвежонок
[Эркээни:] Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин Куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ Сиһин булгу охсор. И. Гоголев
Арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, …… тыатааҕы, үнүгэс …… диибит кинини [эһэни]. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. енүк ‘детёныш животных и зверей’, тув. эник ‘щенок’, бур. үнэгэн ‘лиса’

I
даҕ. Саамай кэнники, бүтэһик; саамай уһук. ☉ Самый последний, завершающий; конечный. Тиһэх бакаал иһилиннэ: «Мэлдьи доҕордуу буолуоҕуҥ!» Эллэй
Арай умнуллуо суоҕа хаһан, ханна даҕаны Эн биир дьоруой ыччатыҥ тиһэх хаартыската. С. Данилов
Тиһэх тохтобулга оптуобустан түһэн, Дмитрий Петрович тустуу саалатын диэки хаамта. НЕ ТАО
♦ Тиһэх суолугар (суолга) атаар көр атаар
Сайыҥҥы куйаас күн оҕонньору тиһэх суолга атаараары киһи бөҕө тоҕуоруйбут. Е. Неймохов. Эллэйи тиһэх суолга атаарарга олус элбэх киһи кэлбит этэ. «ХС». Тиһэх тылын этэ илик калька. — бэйэтин кыаҕын өссө да ситэ туһана, бэйэтин көрдөрө илик. ☉ Он ещё не сказал своего последнего слова, он ещё не проявил до конца свой потенциал
Оттон үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым». Тиһэх чаас калька. — кимтэн, туохтан эмэ арахсар эбэтэр өлөр бүтэһик түгэн, чаас. ☉ соотв. последний час
Кини тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Бу амырыын ыарыыттан ама туох ааттаах быыһаан ылыаҕай? Тиһэх чааһа бу тирээн кэллэҕэ. В. Иванов
◊ Бүтэр тиһэххэ — бүтэһигэр, түмүгэр. ☉ В самом конце
Бүтэр тиһэххэ Кеша Тускаев тыл этэ тахсыбыта. Эрилик Эристиин
Тиһэх күн көр күн. Сэлиик атыыһыт сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
«Эрэлбит эрэ кини этэ», — диэн нүһэр, тиһэх күҥҥэ эрэ этиллэр саҥалар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова. Тиһэх сонун — араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн, хаһыатынан бүтэһик сонуннары иһитиннэрии. ☉ Последние известия, новости
Эбээн, юкагир приёмниктан Истэр «тиһэх сонуннары». Дьуон Дьаҥылы
Киэһэ үлэ кэнниттэн Кэтэһэбит сэттэттэн Дьокуускайбыт «кэлэрин», Тиһэх сонун кэпсиирин. М. Тимофеев
Тиһэх суол көр суол. Тиһэх суолун булбут. И. Бочкарёв
Кини мэлдьи бөдөҥ, үтүө көрүҥнээх, күүстээх дьону таптыыра. Ол өйүн бу тиһэх суолугар да ыһыктыбакка истэҕэ. «ХС». Тиһэх тыл — 1) ким эмэ тугу эмэ этэригэр түмүктүүр тыла. ☉ Чьё-л. заключительное слово
[Мирей] бэйэтин санаатыгар сүүмэрдэммит тылларынан мүччүргэннээх тиһэх тылын эттэ. Эрилик Эристиин; 2) киһи өлөөрү, тыына быстаары сытан этэр кэриэс-хомуруос тыла. ☉ Последнее, предсмертное слово
«Быраһаай, Андрей! Сор-муҥ барыта таҥараттан тутулуктаах буолар, дьон хаһан да онно буруйдаах буолбаттар», — диэн этэ эдьиийиттэн истибит тиһэх тыллара. Л. Толстой (тылб.); 3) киһини көмүүгэ этиллэр бырастыылаһар тыл. ☉ Погребальное, прощальное слово
Сэбиэт Уйбаан, сирэйэ-хараҕа тыйыһыран, тиһэх тыллары эппитэ. П. Аввакумов; 4) суут-сок. сууттанааччы суукка этэр бүтэһик тыла. ☉ Последнее слово подсудимого на суде. Буруйдаах тиһэх тылын эттэ. Тиһэх чуораан — үгэс быһыытынан сылын аайы оскуоланы бүтэрэр үөрэнээччилэргэ анаан ыытыллар тэрээһин аата. ☉ Последний звонок
Тиһэх чуораан, Суолга алҕаан Тыаһаа, тыаһаа, Туой, лыҥкынаа. «ББ»
II
аат., түөлбэ. Биир-икки саастаах эһэ оҕото. ☉ Медвежонок одного года — двух лет
Олорор дьиэлэрэ буоллаҕына …… сэттэ тиһэх эһэ тириитэ бүрүөлээх лип халҕан дьиэллээх. ПЭК ОНЛЯ I
Түбэстэҕинэ биир арҕахтан биэс-алта эһэни хостуохха сөп. Ол аата икки-үс тиһэҕэ, икки-үс наргычата (былырыыҥҥыта) бааллар эбит. ПАК АаТХ

(иҋэ, ҋ - носовое й) 1) мать || материнский; ийэ кылын тёща; кииринньэҥ (или сүтүөр ) ийэ мачеха; ийэ ууһа материнский род; 2) самка (имеющая детёнышей); оҕолордоох ийэ эһэ медведица с медвежатами; 3) мотня (невода) # ийэ буор а) основной слой земли; ийэ буоругар диэри хас = копать до появления плотной однородной массы земли; б) родная сторона; родное пепелище; Ийэ дойду Родина; ийэ көлөһүнэ (таҕыста ) он сильно вспотел, он исходит потом; ийэ кут фольк. мать-душа (один их трёх элементов души); ийэ кыыл уст. дух, душа шамана; ийэттэн төрүү сыгынньах в чём мать родила; ийэ уу самое глубокое место в озере; основная впадина;(орто ) аан ийэ дойду (срединная) изначальная матушка-земля (земля как обиталище людей); хортуоппуй ийэтэ картофель-матка.