побуд. от ньимий = смыкать, сжимать; уоскун ньимит = сжать губы (молчать).

ни гугу в знач. сказ. 1) (молчит) чып да диэбэт; 2) (просьба молчать) чып да диэмэ.

туохт. Саҥата суох буол уонна дьиппиэрэн уорастыйбыт көрүҥнэн. ☉ Угрюмо молчать
[Балааҕыйа:] Ити баҕайы, өһөйө сытыйбыт, тоҕо төттөрүлэһэрэ буолуой? Амма Аччыгыйа

морозный (об утрах и вечерах, обычно поздней осенью или ранней весной); дьыбардаах сарсыарда морозное утро # дьыбардаахха саҥардыҥ ты говоришь слишком громко (о том, о чём следовало бы молчать; букв. ты говоришь в морозном воздухе; звуки разносятся очень далеко, и их могут услышать чужие уши, отчего возможна беда).

туохт.
1. Тоҥон хойдон кытаанах турукка көһөн ис (хол., арыы, сыа о. д. а. тустарынан). ☉ Начинать застывать, замерзать (напр., о жире, масле и т. п.)
Аллар алааһым иччитэ! Күөх далайым иччитэ! Бүөспэт бүөр сыалаахта, Тоҥмот тобук сыалаахта Тосхойон кулу! Далан
2. көсп. Ким эмэ быһыытын, туттунуутун, саҥатын сөбүлээбэккэ саҥата суох иҥиэттэн олор. ☉ Молчать с мрачным видом, будучи неудовлетворенным поведением или разговором
Тойон бүөһэн олорор. ПЭК СЯЯ

дьүһ. туохт. Олус кэтит, төгүрүк буолан көһүн (үксүгэр киһи сирэйин, ыйы этэргэ). ☉ Быть, казаться круглым, широким (обычно о лице, полной луне)
Силиэдэбэтэл хоһугар киирээт, хараҕын симнэ — Мардьаҥныырап сирэйэ, туолбут ыйдыы, остуол уҥуортан мэлтэйэрэ. Е. Неймохов
Үрэҕи кыйа уҥуор көҕөрө хараарар кэлим үөттэри үрдүлэринэн намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый м э л т э й э р. Н. Габышев
Халлааҥҥа миигин эрэ көрүҥ диэбиттии мэлтэйбит ый сандаарар. «Чолбон»
ср. монг. мэлтийх ‘переполняться, быть чрезмерно наполненным (жидкостью)’, кирг. мелтей ‘молчать, сохраняя важный вид’

I
ол I диэнтэн күүһ
ф. Сол күнтэн ыла Сор икки Дьол икки, Тустуспа барбакка, Тутуспутунан сылдьыбыттар. А. Софронов
Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыахаан ортотугар сытан барбыта. Суорун Омоллоон
Талах тумуһу мүччү түһэрин кытта, бандьыыттар сол курдук элэгэлдьитэн иһэллэрэ көһүннэ. М. Доҕордуурап
II
саҥа алл. Сөбүлээбэккэ саба саҥаран кэбиһиини бэлиэтиир. ☉ Употребляется в значении «молчать, замолчи». [Аҕабыыт] «Адьас бу Соллой…» — диэн эрдэҕинэ, Анараа баҕайы алдьанан турда, Аҕабыыты арыый анньа сыста: «Сол, үрүмэ!» Күн Дьирибинэ
— Ньукулай, биһиги баран көрүөх, — диибин доҕорбор. — Сол, барымаҥ! «ББ»

туохт. («й» мурун дорҕ.)
1. Дьону кыбыһыннарар, өһүргэтэр гына толоостук, эмискэ тыл ыһыгын; этиллиэ суоҕу этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. не к месту, брякнуть
Харытыана соһуйбут курдук: «Һуу, ыйыппытыҥ буоллар тахсыам этэ», — диэтэ уонна саатта даҕаны, кыбыһынна даҕаны: «Тоҕо бу айылаах айахтаттамый?» — дии санаата. П. Ойуунускай
[Сырбай:] Айдааны таһаарымаары, кистээн олорбутум, сүбэлэһэн баран, миэ-рэ ылаары, ону бу уол айахтатан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Улуу эмээхсин аатын алҕас айахтатан кэбистим дуу. Чэ, ол эрээри миигин, кыра киһини, муодалаабат ини. И. Гоголев
2. кэпс. Сымыйанан-кырдьыгынан элбэхтик саҥар, лахсый. ☉ Разглагольствовать, болтать (перемешивая ложь и правду)
Поль Робсон курдук бүтүн аан дойду үрдүнэн биллэр дьону Линч суутунан өлөрөргө соруналлар. Уонна Америкаҕа «демократия» дии-дии айахтаталлар. Н. Габышев
Кимнээхтэринханныктарын эппэттэр, ааттарынсуолларын айахтаппаттар. И. Данилов
3. кэпс. Саҥаҕын кыан, ону-маны, буолары-буолбаты саҥарыма (үксүгэр соруйар, дьаһайар киэпкэ тут-лар). ☉ Молчать, держать язык за зубами (обычно употр. в повелительной ф.)
[Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айахтат, акаары кыыс! Аламай күнү кытта Аалса сытар андаҕардаах Ааттаах байҕал Аччаан эрэрэ буолуо диэн, Аҕалан испит Акаары далаҕаный!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
— Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ, — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. — Хата, арыгы иһээри гынным. — Айахтат, кэм кини арыгыта, айаҕа. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныылаах. ☉ Морозный, холодный (о воздухе - по утрам и вечерам)
Атах анныгар тротуар чигдитэ кыычыгырыыра, Сылаас тыыннара дьыбардаах салгыҥҥа хагдаҥ оттуу сыыгыныыра, хабыалас тымныы сирэйи быһыта хаарыйбахтыыра. Софр. Данилов
Кинилэр саҥалара дьыбардаах халлааҥҥа ыраахха диэри сатарыыр. Дьиэ иһэ эмиэ дьыбардаахха дылы. А. Сыромятникова
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар, кырыктаахтык сыһыаннаһар. ☉ Жестокий, агрессивно настроенный
Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах баай олорбута эбитэ үһү. Софр. Данилов
Ханнык да суорба таас кырдьааччы. Дьыбардаах санаалаах Тыгын да Былыргы ох саалыы кырыйда. И. Гоголев
♦ Дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук - сытыытык чыбырҕаччы иһиллэр. ☉ Резкий, пронзительно звонкий звук (букв. подобно стуку пешни о лед в утренний или вечерний мороз). Атын туйаҕын тыаһа дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук ыраахтан чыбырҕаан иһилиннэ. Дьыбардаахха саҥарда (тыынна) - туох эмэ бобуулааҕы, киһи аһаҕастык эппэтин саҥарда, кэпсээтэ (былыргы итэҕэл быһыытынан дьыбардаахха бас-баттах, айыыны саҥардахха абааһы истэн, иэдээни оҥоруо диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт). ☉ Говорить открыто, громко о чем-л. запретном, о чем следовало бы молчать (букв. говорить на морозе - когда голос слышен далеко и, попав в чужие уши, может повлечь беду)
Имэҥнээхтик эттэҕим буоллун, Саталаахтык саҥардаҕым буоллун, Дьыбардаахха тыыннаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Хата мин кырыыһым, мин дьыбардаахха тыыммытым киниэхэ урут тиийиэҕэ. Болот Боотур
Дьэбэлэй, истиҥ! Бу ороспуонньук аны ыраахтааҕыны үөхтэ. Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо. А. Федоров. «Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо эбээт», - Замятин мичээрдээбитэ буолла. Н. Апросимов

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’