мотать головою и хвостом при нападении оводов и ос (о лошади).

проматывать, мотать (деньги, .имущество); малы матайдаа = промотать имущество; харчытын матайдаабыт он промотал все свой деньги.

мотать, трясти головой (в знак неодобрения, отрицания чего-л. или восхищения чём-л.); кыыһыран илгиһин = шумно выражать свой гнев, возмущение; разъяряться # хаанынан илгиһин = истекать кровью.

сов. разг. 1. что (обмотать) дэл-биэрий,эрий, сөрөө; 2. кого, перен. (утомить) дэлби сылат, илиһиннэр; 3. чем (начать мотать) (баскын) быһа илгистэн бар; замотать головой баскын быһа илгистэн бар.

1) мотать, заматывать, обвивать что-л. вокруг чего-л.; быаны сөрөө = обмотать верёвку; 2) перен. запутывать, впутывать; дьыалаҕа сөрөө = впутать кого-л. в какое-л. дело; 3) перен. придавать вихревое движение чему-л.; бугуллары холорук сереете копны вихрем закрутило # кутуруккар сөрөө = соблазнить, увлечь (букв. закрутить на хвосте).

туохт. Төбөҕүн босхотук уҥа-хаҥас иҥнэҥнэт, илгиһин (синньигэс уһун моойдоох киһи туһунан). ☉ Покачивать головой влево-вправо, мотать, трясти головой (имея тонкую и длинную шею)
Уол хараҕар Сааска эмээхсин көһүннэ. Куохалыктаммыт уһун эмээхсин. Н. Босиков
Эһэ түүтүн, таба сиэлин уокка кэриэрдэн сыллаата, онтон илгистэн куохалыктанна. П. Ламутскай (тылб.)

туохт. Кыыһыран, суоһурҕанан төбөҕүн хамсаппахтаа, илгиэлэн. ☉ Дергаться, мотать сердито головой, демонстрируя свое недовольство, нервозность, грубость. Күнүс ууллан, түүнүн тоҥон, Күлүк сири талан хонон, Күөллэринэн, үрэҕинэн Күндээр муоста тэлгэтинэн, Кындыалана, илгистэ Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
Өрүүнэ эмээхсин кыракый бэйэтэ кындыаламмыта, сирэйэхараҕа турбута сүрдээх. В. Ойуурускай
Холунун ыгыта тардыалаабытыгар ат төбөтүнэн икки өттүн диэки кындыаланна, тииһин лаһырҕатта. И. Никифоров

туохт. Ытырар, тигэр үөнү-көйүүрү үргүтээри кэҕилдьий (сылгы туһунан; ынах сүөһү туһунан итинник этиллибэт). ☉ Мотать головой и хвостом при нападении оводов и ос (о лошадях; о рогатом скоте так не говорят)
Уолаттар бүгүлэхтээн өрө хантаарыҥныы сылдьар аттарын иһирик ойуур саҕатыгар баайталаан баран чэйдиир сиргэ кэллилэр. Р. Кулаковскай
Субан сылгы үөрэ Бороҥ көлүйэ үрдүнээҕи хатыҥ чараҥҥа бүгүлэхтии-бүгүлэхтии, мэччийэ сылдьаллара. И. Федосеев
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр, тыбыыра-тыбыыра сири табыйбахтаан ылаллар. Л. Попов. Тэҥн. тигээрдээ

туохт.
1. Чэпчэки буолан ыһылын-тоҕулун (хол., түү, от). ☉ Разметаться, разлететься (о пухе, сене)
Уолчаан куһун түүтэ үргэҥнээн олорор. И. Федосеев
Ыксалынан тиэллибит от үргэҥнээн, суолу быһа ыһыллан кэллэ. «ХС»
2. Тугу эмэ мээнэ ыскайдаа, ыһантоҕон кэбис. ☉ Тратить что-л. бездумно, мотать, транжирить
[Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
Манчаары Батыйа күөрэтэн баайдары уолутан Булбутун барытын: Кылааннаах түүлээҕи, өрүөллээх харчыны Бар дьоҥҥо түҥэтэн, үргэҥниир дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Уобаластааҕы сэбиэт» хата бэйэтэ хааһына үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр, ол-бу үбү көҥүл үргэҥниир. «ХС»
ср. тюрк. үркэн ‘искра’

туохт.
1. Туох эмэ бүтүнү ыһан-тоҕон кэбис, онно-манна быраҕаттаа. ☉ Разрушать, разорять что-л. [Эһэ] кымырдаҕас оргулун Кырыы өттүн үрэйдэ, Кыһыл тылын таһааран Кыныһахтыы кирийдэ. Т. Сметанин
Эһэ тиит устун өрө хатаастан тахсан ампаар үрдүн үрэйэн, үөдэн-таһаан оҥорбут. «ХС»
2. Ыһан-тоҕон, туһата суохтук ороскуоттаан, матайдаан кэбис. ☉ Тратить бездумно, легкомысленно, мотать, растранжиривать
Үөл-дьүөл үктэллэнэн, Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбү-аһы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
[Уйбаан] Аҕа уустаһыытын таһааран, холкуос үбүн-аһын үрэйдэ, биригээдэлэри аҕа уустарынан араартаан олорор. Амма Аччыгыйа
ср. алт. үре ‘портить; расточать, тратить’