темнеть, мрачнеть; меркнуть; халлаан хараҥаран эрэр нёбо темнеет; аламай күнүм хараҥарда поэт, ласковое моё солнце помрачилось.

высок, тускнеть, мрачнеть; маҥан күнүм балаадыйда фольк. моё светлое солнце потускнело.

1) быть, становиться плотным, тяжёлым, тяжелеть; дьиппиэрбит былыттар отяжелевшие тучи (грозовые); 2) перен. быть важным, степенным; дьиппиэрэн хаамп = ходить степенно; дьиппиэрбит аҕай он заважничал; 3) перен. быть, становиться угрюмым; мрачнеть; саҥата суох дьиппиэрэн сылдьар он ходит молчаливый и мрачный.

1) прям., перен. гаснуть (об огне, глазах); чох өһөн барар уголь гаснет (постепенно покрывается пеплом); оҕонньор өспүт харахтара угасшие глаза старика; 2) перен. мрачнеть, впадать в подавленное состояние; ити тыллартан кини өһөн түстэ от этих слов он сразу помрачнел.

туохт. Сабыччы түрдэһин (хол., кыыһырбыт киһи сирэйин туттар быһыытын этэргэ). ☉ Хмуриться, мрачнеть (о выражении лица)
[Дарбааһап] ньолойбут уһун сирэйдээх, кытаанахтык көрбүт харахтаах, саҥардаҕына сирэйэ сүллэстэн, хаастара кытта хамнаан ылааччылар. В. Протодьяконов
Рассолов уола баттаҕа арбайан, сирэйэ сүллэстэн тахсан кэлбитин көрөн, Коля кыратык күллэ. Я. Козак (тылб.)
[Харченко] Сташинскай саҥатыттан матан, сүллэстэн, дьиппиэрэн сылдьарыттан кырдьык да эрэйдэннэ. А. Фадеев (тылб.)

I
туохт. Ыраахтан эбэтэр хараҥаҕа маҥхайан, сырдаан көһүн. ☉ Неясно белеть, смутно просвечивать издали или в темноте (о чём-л. белом)
Күөл мууһа, күөх халлаан курдук көҕөрөн, тунааран көстөр эбит. Н. Заболоцкай
Сүөдэр оргууй төбөтүн өндөтөн көрбүтэ — ийэтин оронун сыҥаһатыгар хараҥаҕа маҥан таҥас тунаарара. П. Аввакумов
Хаар үрүттэммит үүт курдук тунаарар. А. Фёдоров
ср. каракалп. түнериу ‘мрачнеть, помрачнеть’
II
1. аат. Туох эмэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Лёгкая, застилающая что-л. пелена, дымка
Күөх хонуу үрүҥ тунаарынан бүрүллэн көстөр. П. Аввакумов
Халлаан оройо күп-күөх тунаар, онтон саҕахха намтаан истэҕин ахсын кылбайдар-кылбайан тымныынан тыйыһырбыт. Э. Соколов
Туундара! Эргиччи хаар да хаар, уҥуоргута-улаҕата көстүбэт үрүҥ тунаар! ГНА ТС
2. даҕ. суолт. Сырдаан көстөр. ☉ Застилающий пеленой, дымчатый
Куораты үрдүнэн эмиэ да былыт, эмиэ да туман — тунаар күдэн ыйаммыт этэ. Далан
Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
Тунаар толооннору үрдүлэринэн туйаарар чыычаахтар туойан дьырылаттылар. Д. Таас

туохт.
1. Чоҕойдонон кэһиэҕир, чоҕойго бүөлэт (хамсаны этэргэ). ☉ Забиваться, наполняться табачной копотью (о курительной трубке). Эбэм хамсата ыаһырбыт
□ Аны хамсата ыаһыран сообурҕаабыт — ити барыта ардах-хаар битэ. Болот Боотур
2. көсп. Дьиппинийэ хараҥар, харааран көһүн, саппаҕыр (хол., этиҥ былытын этэргэ). ☉ Становиться тёмным, отяжелевшим, непроницаемым, темнеть (напр., о грозовых тучах)
Үөһэ ыаһырбыт былыттар өрө-таҥнары үөмэхтэһэллэрэ. Софр. Данилов
Муора үрдүк былыттара Ордук ыараан, ыаһыран, Намырыһан бардылар. И. Чаҕылҕан
Ол күн сир-дойду бүтүннүү лүҥкүрэн, ыаһыран, аан дойду барыта хобдох-курус көрүҥнэммит этэ. НЕ ТАО
3. көсп. Дьиппиэн, тыйыс көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Быть, становиться угрюмым, иметь мрачный вид, мрачнеть, насупливаться
«Ыык, доҕор!» — аныаха диэри саҥата суох ыаһыран, истэн олорбут Киил оҕонньор, дьиксиммит санааҕа, олус улаханнык көхсүн тыаһатан кэбистэ. Н. Лугинов
[Сүөдэр] Кылаана тостубут Кыһыытын кыатанан, Кытарда, ыаһырда. С. Васильев
«Эн харчыҥ наадата суох», — оҕонньор ыаһыран туран кэллэ. В. Бианки (тылб.)

туохт.
1. Дьалкыйан, булкуллан, кир-буор өрүкүй, болоор (хол., ууну этэргэ) эбэтэр улаханнык долгуннанан, будулҕаннанан, ытыллан оннук буолан көһүн (хол., өрүһү, муораны, силлиэни этэргэ). ☉ Становиться мутным от перемешивания, колыхания (о жидкости) или сильно волноваться, бурлить, бушевать (напр., о реке, море, вихре и т. п.)
Сүүрэн киирээппитин кытта, уубут будулуйа түстэ. И. Данилов. Анныбар холуон сүүрүктээх өрүс будулуйа устар. П. Аввакумов
Мунду миинин курдук Муора будулуйбут. В. Чиряев
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана, мэктиэтигэр, оргуйа турар солох курдук будулуйар. Эрилик Эристиин
Уот үөһүгэр улахан солуурга эт буһан будулуйа турар. Болот Боотур
△ Туох эмэ (хол., туман) мэһэйдээн аанньа көстүбэт буол, болоор. ☉ Становиться плохо видимым из-за чего-л. (напр., тумана); тускнеть, мрачнеть
Буорах буруотун быыһынан бүдүө-бадыа да будулуйа уһуннар, күндүл күнүм, оо, күндүтүн! С. Федотов
Былыттар туман буоллулар, Хаар халлааҥҥа харбаһар, Сирдээх халлаан будулуйа Буурҕа долгуна айманар. С. Данилов
Сибилигин ыраах үлүгэр будулуйбут үрүйэтин төбөтө субу чугаһыы сыҕарыйбыт курдук буолбут. Амма Аччыгыйа
2. Силлиэлэн, туманнан эбэтэр туох эмэ оннук ытылҕаннаах буол. ☉ Бушевать вихрем, покрываться туманами или чем-л. подобным (напр., об определенном времени года)
Сахам хомуһа, Эн дьүрүскэн тойуккар Кэпсиигин: Көмүлүөк иннигэр Үс түүннээх күн Тойук туойар олоҥхоһуттары …… Тымныынан будулуйар Тохсунньу ыйдарга Таҥха иһиллээн Тоҥор кэмнэри. Чэчир-76
Бууска тыаһынан ньиргийбит, Буомбанан будулуйбут …… Алдьархайдаах дьакыйсыылаах Хаан өстөөх фашистардыын Хардарыта түсүһэр бириэмэҕэ Уолан ыччаппыт Попов Уонунан фашиһы кыдыйбыта. Н. Степанов

1. көр дьэбиннир
2. Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
   Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар, ол тимир суураллыы түмүгэр, күн уота көрөн, үөһэ тахсан дьэбидийэр. ДНА СХБКК
3. көр дьэбиннир
   3
   Арҕаа халлааҥҥа, кытара ууллубут чугуун курдук, күн кытара дьэбидийэн, мэлбэйдэ-мэлбэйбитинэн олоро түһэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
   Орудиелар ньиргиэрдэрин кытта тэҥҥэ ситинник өһөҕүрэ дьэбидийбит саҕах арылла түспүтэ. Софр. Данилов
4. көсп. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, ыар санааҕа баттатан күлүгүр, тыйыһыр (киһи сирэйин туһунан); кытаат, тимир-тамыр көрүҥнэн, тымный (куолас, харах). ☉ Темнеть, мрачнеть, каменеть, стать суровым, твердым, холодным (о лице, голосе, взгляде), стекленеть (о глазах)
   Уулаах Атах ороҥҥо Саһааннаах олорорун көрөн, хаана-сиинэ дьэбидийэ түстэ. Эрилик Эристиин
   Абыраамап, суоһуран, …… тимир-тамыр көрдөҕүнэ, дьэбидийбит куоластаннаҕына, Маппыр торуттар, сүрүн-кутун баттатар. Л. Попов
   Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан, тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов
   △ Кытаанах, тыйыс хааннаах, ыарахан майгылаах буол. ☉ Иметь суровый, непреклонный, упрямый, тяжелый характер
   Айдар - дьэбидийэн түһэн, кытаанах киһи. Н. Лугинов
   △ Тымныы тыыннан, тымный, киһи кутасүрэ тохтообот буол. ☉ Холодать; становиться неуютным, необжитым (напр., о заброшенном жилье)
   Халлаан күнтүүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
   Бэһиэлэйэптэр …… балаҕаннара аһаҕас түннүктэринэн одуулаһан дьэбидийэн турар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров