муниципальнай быраап ааҕын тиһигэ

ааҕын

I
аат.
1. эргэр. Нолуогу хомуйар боломуочунай. ☉ Налоговый инспектор
Сарсыарда туран бу бааһынай нолуогабай ааҕыҥҥа биэрэр харчытын аҥаарын туттарар. Н. Якутскай
Биирдэ ааҕын кэлбитигэр туран биэртэ туох баарын — сибиниэһин, бэргэһэтин, үтүлүгүн ууммута. Д. Дыдаев
Иван Иванович, судургу Уйбаан дэнэр, нолуок ааҕына, — сэбирдэх курдук тэлибирээбит киһи. Г. Нынныров
2. эргэр. Табаары атыылыырга, харайарга анаан туппут киһи. ☉ Лицо, принявшее товар для продажи и хранения
Аны Ньуркучаан ааҕын буолан ампаар күлүүһүн бас билбит. Болот Боотур
«Лензолото» ааҕына Ырыкыайап атыыһыт Бакамдаҕа кэлэн Чуккуомай уола Атыыһыт Хабырыыстаахха түстэ. «Сахаада»
3. Ханнык эмэ салайааччы, бөлөх, тэрилтэ, пиирмэ, хампаанньа сорудаҕын толорорго, кини аатыттан сылдьар, үлэлиир киһи, бэрэстэбиитэл. ☉ Представитель какой-л. организации, группы, партии, фирмы, компании; лицо, выполняющее задание, поручение своей организации
Соруоканы суор, ааҕынынан ааттаан, Сокуоннай дастабырыанньалаан, боруоппустаан …… Боччумнаах соругу сүктэрдэ, Бочуоттаах дуоһунаска тиксэрдэ. Болот Боотур
[Джемсы] ханнык эрэ борохуот уопсастыбатын ааҕына, аҕамсыйбыт, чой курдук киһи батыспыт. Э. Войнич (тылб.)
Ленин көҕүлээһининэн уонна кини салалтатынан Россияҕа «Искраҕа» көмөлөһөр бөлөхтөр уонна ааҕыннар үлэлэрэ тэриллибитэ. ЛВИ КБО
4. Үспүйүөн. ☉ Шпион
Дьокуускай урукку салайааччылара, Дьоппуон эрэллээх ааҕыннара, Соруйан сэриигэ анааннар, Субан сылгыны элбэппиттэр үһү. С. Васильев
Семенов атыыһыт бу диэки кыһыллар баар-суох улахан уонна кутталлаах ааҕыннара. А. Кривошапкин (тылб.)
Тугу эмэ сибикилээн уорбалыыр дуу, биитэр били аҥаар харахтаах ааҕына наһаа дарбатан тыллаабыта дуу? Софр. Данилов
△ Государствоҕа куттал суох буолуутун тэрилтэлэригэр, полицияҕа кистэлэҥ көмөлөһөөччү. ☉ Тайный осведомитель, сыщик
Пепе полиция ааҕыннара илэ бэйэлэринэн иһэллэр дии санаата. В. Чичков (тылб.)
Куоракка өстөөх ааҕыннара биһигини биирдии көрөн билэллэрэ уонна хас хардыыбытын ааҕа сылдьаллара. В. Чиряев
Чахчытын чуолкайдаары, Петр Староватов учууталы кэтэтэргэ ааҕыннарыгар ыйыы биэрбитэ. «ХС»
II
аах диэнтэн бэй. туһ. Харчытын ааҕынна
□ Маннык аргыска түбэспиппин мин, бу дойдуга саҥа кэлэ сылдьар киһи, улахан дьолбунан ааҕына иһэбин. Н. Заболоцкай
Кини хаһан даҕаны бэйэтин үчүгэй учууталынан, туох да эҥкилэ суохтук үөрэтэринэн ааҕынар. Софр. Данилов
Бэйэҕит төһө өр тулуһаргытын ааҕынаргыт ордук буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы харсыыга ким да кыайыылааҕынан бэйэтин ааҕыммата, ким да иннин биэрэр санаата суох буолла. Далан

быраап

аат.
1. Дьон уопсастыбаннай сыһыаннаһыыларын бэрээдэктииргэ судаарыстыба былааһа олохтообут уонна көмүскүүр нуормалар уонна майгы-сигили быраабылаларан бүтүннүүтэ. ☉ Право (совокупность законов и постановлений государства: гражданское право, трудовое право и т. п.). Быыбардыыр быраап. Буржуазнай быраап
□ Экономика өттүнэн хаалан иһэр, политическай бырааба быстыбыт оччотооҕу Саха сирэ ыраахтааҕы эрэһиэҥкэтэ суох түрмэтинэн буолан олорбута. П. Филиппов
Крепостной быраап тухары бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
2. Судаарыстыбаннай эбэтэр атын ханнык эмэ сокуоннарынан, уураахтарынан о. д. а. хааччыллар көҥүл эбэтэр тугу эмэ оҥорор (дьайар) кыах. ☉ Право (охраняемая государством узаконенная возможность делать что-л.)
Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
Биһиги политикабыт норуоттар бырааптарын эрэ тэҥнээһининэн муҥурдаммакка, кинилэр суруктара, литературалара бэйэлэрин тылларынан барҕара сайдарыгар дьулуһар. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ оҥорор, дьайар көҥүл, кыах. ☉ Право (возможность действовать, поступать каким-л. образом)
Дьэҥдьийэр быраапкытын көрдөрүҥ. Амма Аччыгыйа
Ааспыт үөрэх дьылыгар элбэх оҕоҕо тырахтарыыс, суоппар бырааптарын биэрбиппит. Софр. Данилов
[Аайта:] Тугу да толкуйдаабаппыт. Уопсайынан, Алик биһикки личнэй дьыалабытыгар Ким да орооһор бырааба суох. И. Гоголев
4. көсп. Олоҕуруу, тирэҕирии, төрүөт. ☉ Право (основание, причина)
Ат буоллаҕына: «Эн Атен кинээс буолбатаххын, миигин тыытар быраабыҥ суох», — диэбиттии Бурхалей үрдүгэр түһэ сыспытын сүөрэн ылан, олбуор айаҕар холоруктатан илтэ. Эрилик Эристиин
Эһиги куһаҕаннык үлэлиир быраапкыт суох. Софр. Данилов

ааҕын-суоттан

туохт. Бары күүһү-кыаҕы, ороскуоту ахсаанын таһааран бэйэҕэр быһаарын, чуолкайдаа. ☉ Произвести для себя исчисление чего-л., учесть все данные или возможности для совершения чего-л.; рассчитать
Быйыл даҕаны ааҕынан-суоттанан көрдөххө, тэрээһин үлэлэри өссө тупсардахпытына былааннаах оту оттуохпут. «Кыым»

тиһик

аат.
1. Туох эмэ кэккэлэччи тиһиллэр, иилиллэр быата. ☉ Верёвка, на которую нанизывают что-л. в ряд
Киэһэ сүлүллүбүт тирии оһох сыралыгар сарсыардааҥҥа диэри тиһиккэ барсар гына сараҕыйан бэлэм буолааччы. Я. Семёнов
Ындыыга аналлаах чөмпүүлэ табаҕа икки тиһигинэн иккилии утаҕынан холбонон иилиллэр. «ХС»
2. Тугу эмэ (хол., бэрэмэдэй, хааһах айаҕын, атах таҥаһын) тиһэр быа. ☉ Завязка, ремешок, шнур (продевается из петли в петлю)
Бэрэмэдэй тиһигин төлүтэ тардыалыыр тыастара иһиллэр. Н. Якутскай
Хааһах тиһигин быыһынан өҥөйөн көрбүтэ, атах эт кытаран сытар. М. Доҕордуурап
[Миитэрээс] хааһаҕын тиһигин сүөрэн, биир хара саһылы таһаарда. В. Протодьяконов
3. Туох эмэ уһун субурҕа курдук кэккэтэ. ☉ Ряд каких-л. предметов, расположенных в одну линию. Хайа тиһигэ. Сэргэ тиһигэ
□ Субан туруйа тиһигинии Субуллан өрө көтө Уот сүллүгэс сэнэрээттэр Уһулута ойон таҕыстылар. И. Эртюков
Көтөрдөр тиһиктэрэ сороҕор үөһэ күөрэйэрэ, ардыгар аллара намылыйара. В. Арсеньев (тылб.)
4. Бэйэ-бэйэтин кытта сибээстээх, сааһыламмыт, утумнаах чаастан турар туох эмэ биир кэлимэ. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и находящихся во взаимной связи частей, система. Тыл грамматическай тиһигэ
□ Саха тылын атын түүр тылларыгар маарыннаабат да гына көрүҥнүүр уһулуччу уратытынан бүтэй дорҕооннорун тиһигэ буолар. СПА СТИ
♦ Тиһигин быспакка көр быс
Онтон ыла Кэнчээри суруга тиһигин быспакка кэлэрэ. М. Попов
Сатарах самыыр тиһигин быспакка түһэн сыыйа турар. Н. Павлов
Тиһигэ суох — тиһигин быспакка диэн курдук (көр быс). Катя сыанаҕа тахсан баран тиһигэ суох уон үстүү-уон түөртүү ырыаҕа тиийэ ыллыыра. Софр. Данилов
Массыыналар тиһигэ суох субус да субус буоллулар. В. Яковлев
◊ Оҕуруо тиһигэ — утах быаҕа эбэтэр сапка кэккэлэччи тиһиллибит оҕуруо. ☉ Нанизанные на одну нить бусинки, бусы
Ити кэнниттэн Эргийэ баттаан көрдөххө, Оҕуруо тиһик ойуулаах Ураһа суох буолбут эбит. П. Ядрихинскай
Кыыс Хотун оҕуруотун тиһигин иҥнэҥнэтэн көрдө. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. тизим ‘ряд, вереница; нить жемчуга’

тиһик-моонньох

аат., эргэр. Бэрэмэдэй айаҕын тиһэр быа. ☉ Стягивающая верёвка у перемётной сумы. Былыр тиһиги-моонньоҕу ынах тириитинэн оҥороллоро
◊ Тиһик-моонньох курдук — биирбиир сааһылаан, ымпыктаан-чымпыктаан, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ По порядку, подробно, в деталях (рассказывать, излагать)
Онуоха оҕонньоро тиһик-моонньох курдук сэһэргээн барда. ПЭК СЯЯ
Арыгы баҕайы ханна, хайдах оҥоһуллан, аан дойдуга тарҕанан аҕалар алдьархайын тиһик-моонньох курдук барытын этэн истэ. «Чолбон»