муниципальнай сулууспаҕа дуоһунас

дьаһалта муниципальнай салаата

муниципальнай сулууспа тосхоло

муниципальнай тэриллии сиэктэрэ

муниципальнай дьаһалта сиэктэрэ

судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бас билиини салайыы

муниципальнай тэрилтэ салаата

отдел муниципальнай администрации

закрытое административно-территориальное образование

кино; киинэ театра кинотеатр; киинэ сеанса киносеанс.

муниципальный; муниципальнай тэрилтэлэр муниципальные учреждения.

муниципальная целевая программа

управление муниципальным имуществом

орган по управлению муниципальным имуществом

муниципальное унитарное предприятие

муниципальные бюджетные услуги

муниципальное право

муниципальная система правовых актов

система муниципальных правовых актов

муниципальный правовой акт

муниципальные выборы

муниципальная выборная должность

муниципальная политика

муниципальная должность

управление муниципальнай администрации

сектор муниципальнай администрации

муниципальный долг

муниципальная гарантия

муниципальные минимальные социальные стандарты

муниципальный район

муниципальный заказ

размещение заказа у единственного поставщика

муниципальная служба

принципы муниципальнай службы

должность муниципальнай службы

муниципальный служащий

муниципальные ценные бумаги

муниципальное образование

глава муниципального образования

бюджет муниципального образования (местный бюджет)

избирательная комиссия муниципального образования

административный центр муниципального образования

концепция развития муниципального образования

территория муниципального образования

сектор в муниципальнай организации

ассоциации и союзы муниципальных образований

принимаемые обязательства муниципального образования

фонд финансовой поддержки муниципальных образований

муниципальное предприятие

управление муниципальнай организации

управление муниципальными финансами

муниципальный финансовый контроль

муниципальные финансы

состав (сфера) муниципальных финансов

муниципальный бюджетный процесс

муниципальная казна

муниципальный контракт

субъект муниципального хозяйства

ведение муниципального хозяйства

муниципальное хозяйство

главный распорядитель средств местного бюджета

вновь образованные му-ниципааьные образования

государственный орган по управлению государственным имуществом

управление государственной и муниципальнай собственностью

муниципальная система финансового контроля

1) приводить в порядок; убирать; дьиэҕин-уоккун дьаһай = привести в порядок квартиру; 2) распоряжаться; управлять, руководить; заведывать; дьыаланы дьаһай = управлять делами; колхоһу дьаһай= руководить колхозом.

1. 1) пуп, пупок; 2) анат. пуповина; 3) перен. сердцевина чего-л.; мас киинэ сердцевина дерева; 4) перен. ось, стержень; эргийэр киин вращающаяся ось; 5) перен. центр || центральный; оройуон киинэ центр района; киин куораттар центральные города; 2. перен. главный, основной; киин сорук главная задача.

страд. от тэрий= 1) быть организованным, организовываться; быть созданным, создаваться; биһиэхэ народнай театр тэриллибитэ ыраатта у нас давно уже организован народный театр; 2) быть снаряжённым, собранным, снаряжаться, собираться; 3) перен. быть устроенным, устраиваться (напр. о будущем).

n. movie, cinema [<Russ. кино ]

n. navel; center

аат.
1. Анал экирээҥҥэ хамсыыр хартыынаны дьиҥнээх олох курдук көрдөрөр айымньы. ☉ Кинофильм
Киэһэ киинэ көрөөччүлэр, Кэпиир сыыһа иһээччилэр. Күннүк Уурастыырап
Дьэ иккиэн бииргэ киинэттэн Чапаевы билбиппит. П. Тобуруокап
Киэһэ хойут Аркадий, киинэттэн кэлээт, көрүдүөргэ Анфиса эркиҥҥэ сыстан ытыы турарын көрдө. Н. Габышев
2. Олоххо баар түбэлтэлэри, дьону уо. д. а. анал аппараатынан түһэрэн көрдөрөр ускуустуба көрүҥэ. ☉ Киноискусство
Култуураны киинэнэн уонна үҥкүүнэн муҥурдуур буоллахха, култуураны тэниппит ахан дойду тураахтаатаҕа. Софр. Данилов
Киинэ ускуустуба эрэ быһыытынан буолбакка, кини пропаганда быһыытынан эмиэ сыаналанар. ПАК КТ
◊ Киинэ аппараата — киинэ көрдөрөргө эбэтэр киинэҕэ уһуларга аналлаах тэрил. ☉ Киноаппарат
Киинэтин аппараатын сыана үрдүгэр остуолга уурда. Н. Босиков
Саа оннугар фотоэбэтэр киинэ аппарааттаах ойуурга тахсар любитель-булчуттар ахсааннара элбээн иһэр. ББЕ З. Киинэ артыыһа — киинэҕэ оонньуур артыыс. ☉ Киноартист. Кыра эрдэҕинэ киинэ артыыһа буолуон баҕарара. Киинэ биллэрии- тэ — ханнык киинэ хаһан, ханна буоларын туһунан иһитиннэрии. ☉ Киноафиша
Фактория ааныгар киэһэ буолуохтаах киинэ биллэриитэ ыйанар. Н. Габышев. Киинэ мэхээнньигэ — анал үөрэхтээх киинэ көрдөрөөччү. ☉ Киномеханик
Бу киһи киинэ мэхээнньигин куурсугар киирбэккэ, холкуоһугар быйыл тиргиччи үлэлээбитэ буоллар, өссө үгүс күннээх буолуо эбит. Суорун Омоллоон. Киинэ сурунаала — хайа эмэ түбэлтэ туһунан кэпсиир кылгас киинэ. ☉ Киножурнал
Мин космическай хараабыллар космодромтан тахсыыларын киинэ сурунаалыгар көрөбүн. Софр. Данилов. Уус-уран киинэ — олоҕу уобарастаан, айан көрдөрөр киинэ. ☉ Художественный фильм
Уус-уран киинэҕэ саха дьахтарын бастакынан киэҥник көрдөрбүт Маргарита Борисова буолар. Б. Павлов

тэрилин диэнтэн хай
аата. Былыргы саха инструменнарын Е. Ярославскай …… мусуой саҥа тэриллиитигэр улуустартан, атынан тахсан, бэрт элбэҕи тиэйэн киллэрбит. ЧАИ СБМИ
Мундира, шпоралара, хаалтыһа, баттаҕын тарааныыта — Борис киэнэ барыта муодунай, толору сиэринэн тэриллии. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ үлэни тэрий, салай, толортор, сорудахта биэр. ☉ Организовывать кого-что-л., руководить какой-л. работой, чьей-л. деятельностью; давать распоряжение
Кутургуйа таптаабыт сиригэр тахсар, тойон талбытынан дьаһайар (өс хоһ.). Эйигин кытта биэлсэр кыыс барсар. Бэрэссэдээтэл инньэ диэн дьаһайда. Софр. Данилов
Гимназияны дьаһайар хотун уҥуоҕунан кыра гынан баран, сүр эрчимнээхтик туттубут, сытыы дьахтар. В. Протодьяконов
«Чэйиҥ, күн ыраатта, төннүөҕүҥ», - учууталлара дьаһайда. Н. Габышев
2. Тугу эмэ бэрийэн, хомуйан оннун буллар, уур-тут. ☉ Убираться, приводить в порядок, располагать что-л. по порядку
Оттон эһиги балыктаргытын, үтэһэлээх эттэргитин дьаһайыҥ. Суорун Омоллоон
Сэмэнньэй чаанньыгы, чааскылары, хоччорхой аһы-үөлү дьаһайан маадьахалдьыйда. П. Аввакумов
Тиихээн оҕонньор оҕолор барыны барытын дьып-дьап курдук дьаһайбыттарын көрөн: «Көр эрэ, бу маладьыастар!» - диэн, сирэйэ-хараҕа бэркэ сылаанньыйан ботугураабыта. «ХС»
△ Туох эмэ үлэни толор. ☉ Выполнять какую-л. работу, обязанность
Хобороос оттуур да, бурдук даҕаны бысыһар, барытын дьаһайар, биирдэ эмэ иллэҥ сылдьыбыта суох. А. Софронов
Кыргыттарга сампааныскай, уоллаттарга ханньаах кутулунна, ити аһы Ньургун дьаһайар. Л. Попов
Мин дьиэбинуоппун, маспын-уубун дьаһайа бардым. Софр. Данилов
Мантан антах эһиги бэйэҕитин бэйэҕит бас билинэҕит, оборудованиелары бэйэҕит ылан, бэйэҕит дьаһайаҕыт. В. Яковлев
3. көсп., кэпс. Өлөр. ☉ Убить кого-л. [Бандьыыт тыллара:] Бу улуус хомуньуустарын, милииссийэлэрин боруоста бастарын үнтү баалкылаан дьаһайан баран, урукку бэйэ былааһын эргитиэхтээхпит. Л. Габышев
[Хабырынар Хабырыыс:] Сэпсэкини мин дьаһайыам. Күндэ
[Сүөдэр] эргиллэ түспүтэ - бааһырбыт фашист, аптамаатын ыһыктан баран, кынчаалын ыла сатыы турар эбит. Ону дьаһайа охсоот, эмиэ тула көрдө. «Кыым»
◊ Дьаһайар туһаайыы тыл үөр. - хайааччы сирэй бэйэтинэн оҥорбот, атын киһинэн (предметинэн) оҥорторор хайааһынын көрдөрөр. ☉ Побудительный залог. Арыт дьаһайар туһаайыы икки-үс хос сыһыарыылаах буолар
др.-тюрк. йаса

I
аат.
1. анат. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ: үөскэҕи ийэтин этин-сиинин кытта ситимнээн, кини аһыырын, сайдарын хааччыйар быа курдук субурхай уорган (оҕо төрөөтөҕүнэ хам баайан баран быһыллар, баайыыта хатан түһэр). ☉ Пуповина
Ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Үөскэх кэнэҕэскини кытта киининэн холбоһор, киин иһинэн хаан тымырдара бараллар. ББЕ З
Киинэ түһүөҕүттэн алта ыйыгар диэри оҕону күн аайы сууйуллар. Дьиэ к.
2. Өрөҕө ортотугар чөҥөрүйэ сылдьар, ийэни кытта ситимнии сылдьыбыт быатыҥы уорган онно. ☉ Пупок
Оҕонньор убаһа суорҕанын киинигэр диэри арынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Халыҥ хаһам харбыытаан, Кииним анна киистэлэнэн, килбиэним кэхтэн Ким да аны киһи диэбэт буолла. С. Зверев. Һулыркан тугу да гыммат, чоҕунан киинин тулатын дьабайдыырын эрэ билэрэ. Эвен фольк.
тюрк. кин, киндик
II
1. аат.
1. Салайар, дьаһайар тэрилтэ (хол., судаарыстыба, улуус, оройуон дьаһалтата) түмүллэн үлэлиир сирэ. ☉ Административный центр
Улуус киинэ Чөркөөх — Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүт сирэ. Амма Аччыгыйа
Оройуон киинин Чокуурдааҕы мин көрүөх бокуой да булбакка хааллым. Н. Заболоцкай
Каракорум куорат 750 сыллаахха төрүттэммитэ үһү. Маҥнай уйгуур ыраахтааҕытын киин куората эбит. Онтон Монгольскай импиэрийэ киинэ буолбут. И. Федосеев
△ Ханнык эмэ дьарыгы эбэтэр дьону тэрийэр, түмэр, салайар тэрилтэ, сир. ☉ Руководящий, координирующий центр
Бу кэмҥэ нэһилиэккэ дьон тоҕуоруйар икки суол киин олохсуйда — таҥара дьиэтэ уонна оскуола. Амма Аччыгыйа
Биһиги сүүрбэһис үйэбит саҥатыгар аан дойду үлэһиттэрин революционнай хамсааһыннарын киинэ Россияҕа көспүтэ. Эрчимэн
2. Ханнык эрэ дьарык, сатабыл, билии түмүллүбүт, ордук сайдыбыт сирэ; туох эмэ тутаах өттө. ☉ Средоточие, очаг развития какой-л. области знаний, профессии, каких-л. занятий; центр чего-л.
Бу квартира Саха Республикатын музыкальнай киинэ этэ. Суорун Омоллоон
Оччолорго бу университет Россия естественнэй-научнай өйүн-санаатын киинэ буолбута. П. Филиппов
Византия импиэрийэтигэр култуура Арҕаа Европа курдук кэхтибэтэҕэ. Манна ордубут бэртээхэй куораттар ремесло, эргиэн кииннэрэ буолалларын ааһан, култуура кииннэрэ буолаллара. АЕВ ОҮИ
Аристотель Сир — шар формалаах итиэннэ айылҕа бүтүннүүтүн киинэ, оттон Күн уонна сулустар Сири тула эргийэллэр диэн ааҕара. КФП БАаДИ
3. Туох эмэ саамай ортото. ☉ Середина чего-л.
Уһун дураар хочо ортотугар, Киэҥ-дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Ньургун Боотур
Кыладыкы Сырдык аҕай киинигэр, Сылам далбар быарыгар — Баалтааны уустара баар сурахтаахтара. П. Ойуунускай
Туристическай оптуобуска олорон куорат киинин диэки куугунатан истибит. Г. Колесов
4. Туох эмэ (үксүгэр төгүрүк быһыылаах эттик) эргийэр сүнньэ; ханнык эмэ тэрили эргитэр үөс. ☉ Ось вращения; стержень какого-л. вращающегося механизма
Сир бэйэтин киинин тула сүүрбэ түөрт чаас устатыгар толору биирдэ эргийэр. МЛФ АҮө
Сир бэйэтин киинин тула сууккатааҕы хамсааһынын оҥорор буолан, күн «тахсан», халлаан устун хамсаан баран «киирэргэ» дылы гынар. ЭМ КТК
Бары планеталар, син эмиэ Сир курдук, бэйэлэрин кииннэрин тула эргийэллэр. СМН АҮө
Мас олоххо хамсаабат гына тааһы уураллар. Ол үрдүгэр биир тааһы тимир кииҥҥэ уонна туорай тимиргэ көҥүл эргийэр гына уураллар. В. Короленко (тылб.)
5. саахымат. Саахымат дуоскатын саамай ортотугар баар ордук суолталаах, оонньуурга табыгастаах түөрт харах. ☉ Центр поля в шахматах
Дуоска ортотугар баар түөрт хонуу киин диэн ааттанар. ПВН СБК
а1 − в2 харда идиэйэтин туһунан этэр буоллахха маннык: уҥа балаһаҕа холуонна оҥорон, онно тирэнэн киини хонтуруоллааһын. НСС ОоО. Харалар пешкалара кииҥҥэ түмүллүүлэрэ олус бэрт, ол үрүҥнэр күүстэрин өссө ордук бохсор. КА СОоО
6. көсп. Туох эмэ төрдө, сүрүн өттө. ☉ Ядро, суть чего-л.
Бастаан олоҕу кыайдахха үөрэххэ тиийиэхпит, үөрэҕи кыайдахха олох үтүөтүгэр тиийиэхпит. Онтон олох икки үөрэх икки биир кииннээхтэр. Эрилик Эристиин
«Бөдөҥсүйдэххэ, холбостоххо сөп» диэн тыллар кэпсэтии киинэ буоллулар. М. Доҕордуурап
Ханна баҕарар быыстапкаҕа бырагыраама киинэ, сүрэҕэ диэн баар буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Салалта, дьаһалта түмүллүбүт сиригэр баар. ☉ Расположенный в административном центре, центральный
Улуус киин дэриэбинэтигэр «Тайҕаҕа» бартыһааннар …… этэрээттэрэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Сопхуос] киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
2. Туох эмэ ортотугар баар. ☉ Расположенный в середине, центре, центральный
[Симоннаах] киин болуоссакка …… олорон сынньаннылар. Л. Попов
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
3. Салайар, дьаһайар кыахтаах, бырааптаах; тутаах, быһаарар суолталаах. ☉ Руководящий, организующий; важный, определяющий, центральный
Урут быраактыкаҕа кини киин телеграфка сылдьыбыта. Софр. Данилов
Бириэмэни сатаан туһаныы — уруогу биэрии биир киин боппуруоһа. Н. Лугинов
Дириэктэр Трофимова олус элбэхтик киин базаҕа тиэстэрэ. М. Попов
Дыраама кэлин киин бэчээккэ эмиэ хайҕаммыта. КНЗ ТС
♦ Болҕомто киинигэр сылдьар (турар) калька. — ордук кыһанан, кичэйэн көрүллэр-истиллэр; ордук харахха быраҕыллар. ☉ Находиться, быть в центре внимания
Болҕомто киинигэр, уруккутун курдук, сир баайдарын табыгастаахтык туһаныы боппуруостара тураллар. ТХЭ
Аана хайабытыттан да үтүө майгылаах, уус тыллаах буолан болҕомто киинигэр сылдьара. «ХС». Килбиэннээх киин үрд. — туох эмэ уһулуччу сырдаан, үрдээн көстөр ортото; тутаах сир. ☉ Лучезарное, возвышенное средоточие чего-л.; особо важное место
Аан дойду арҕаһын килбиэннээх киинигэр, Айар күүс түмүллэр Кириэмил иһигэр. П. Ойуунускай
Киэҥ аҕа дойдубут Килбиэннээх киинин Кэрэ Москубаны Улуу сүрэхпит диэн, Уруйдуу, ыллыы сылдьабыт. С. Васильев. Килбэйэр киин үрд. — туох эмэ саамай тутаах, сырдык өттө. ☉ Центральная, главная часть чего-л., сердцевина
Сир киэнэ килбэйэр киинэ …… Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туймаада сыһыытын килбэйэр кииниттэн Титирик ойуурдуу тэнийэн үөскээбит сахалар …… үрэллэн хааллыбыт. И. Гоголев
Аан Тараҕана сайылыгын Килбэйэр киинигэр, Томтойор ортотугар Хайҕарыадап кулуба Хаайан, тууйан олоорто. Саха нар. ыр. III
Көй киин көр көй II. Дорообо, тайҕам саҥа куората, Эйэ куората — Мииринэй, Дьол тааһын — алмаас көй киинэ. Эллэй
[Маарыйа эмээхсин:] Бассабыыктар көй кииннэрэ, көмүс уйалара көтүлүннэҕинэ, киһиттэн ордор үһүлээр. Эрилик Эристиин. Эргийэр киинэ — туох эмэ саамай тутаах өттө. ☉ Кто-что-л., вокруг которого вращается все остальное, центр вращения
Мин сороҕор сир эргийэр киининии, сир томтойор саалыныы сананабын. С. Тарасов
Кээтиис, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи быһыытынан, бырааһынньык эргийэр киинэ кини этэ. Айталын
Тэрилтэ эргийэр киинэбит — диэччи Дэлэгэй соҕус салайааччылар Дэҥнэтэн баар буолааччылар. В. Алданскай
◊ Ааҕар-суоттуур киин — анал массыыналарынан уонна анал ньыманан араас өрүттээх сибидиэнньэни түмэн бэрээдэктиир тэрилтэ. ☉ Вычислительный центр
Ааҕар-суоттуур киин куорат бары институттарыттан, научнай тэрилтэлэриттэн киирэр ахсааннары суоттуур. Н. Лугинов. Киин куорат — судаарыстыба салалтата, дьаһалтата түмүллүбүт сүрүн куората. ☉ Столица
Ханнык да норуот киин куората ол норуот сирэйин курдук буоларын …… Айдар онно өйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Румыния киин куоратыгар Бухареска аан дойдутааҕы дьаарбаҥка буолуохтаах. «Кыым»
Киин муннук көр муннук. Эргимтэ икки радиуһа үөдүтэр муннуга …… киин муннук диэн ааттанар. КАП Г. Күнү-дьылы билгэлиир киин — айылҕа туругун кэтээн көрөр уонна ити туһунан сибидиэнньэни хомуйан, түмэн чинчийэр тэрилтэ. ☉ Метеорологический центр
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». От киинэ — ардахтаах кэмҥэ кэбиһиллибит окко, сытыйбатын диэн, уһун маһынан оҥоһуллубут көҥдөй. ☉ Специальное отверстие в стоге сена, устроенное при помощи жердей, для предупреждения гниения
«Дьон кэллигит дуу? Абырааҥ», — диэн саҥа иһилиннэ. «Арба даҕаны, [Настаа] от киинигэр түстэҕэ», — диэн Сүөдэр сүрэҕэр ыттарда. М. Доҕордуурап
Эргийии киинэ көр эргийии. Эргийии киинэ диэн эттик эргийэр сүнньүн ааттанар. СМН АҮө
Эргимтэ киинэ көр эргимтэ. О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А

тэрий диэнтэн атын
туһ. Атыттар куруортан барыахтара уонча хонук инниттэн тэриллэннэр, бырастыылаһаллар, айдаараллар. Амма Аччыгыйа
Учаастак аайы күөх кырсаны иитэр пиэрмэлэр тэриллибиттэрэ. Н. Якутскай
Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай

туохт. Туох эмэ тэрилинэн хааччый. ☉ Обеспечивать, снабжать чем-л. нужным
Ыадаҥнас ындыылааннар, Тэйгэҥнэс тэриллээннэр, Ойох ылар оҕолорун Олох суолун буллардылар. И. Чаҕылҕан