1. көт I диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал ордук күүһүрбүт. Бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр. Н. Якутскай
   Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. Бурдугу отуттан, сыыһыттан ыраастаа. ☉ Веять (зерно)
   Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
   Оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕалбытын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
   «Бачча киэһэ хайдах бурдуктарын көтүтэр бэйэлэрэй?» — диэн испэр дьиктиргээбитим. Н. Якутскай
3. Ап-хомуһун күүһүнэн атын сиртэн тугу эмэ ыл, аҕал (биллэрбэккэ). ☉ Силой волшебства с расстояния похитить, умыкнуть что-л. (незаметно для окружающих)
   Аптаах дьон көтүтэн ылбыт табахтарыттан тарпаттар, астарыттан аһаабаттар. Оччоҕо хомуһуннара суох буолар. Далан
   Ким сарыытын, ким табатын тириитин, ким этэрбэһин көтүппүтүн [кэпсээнин] айдаана буолан эрэр эбит. А. Софронов
   [Дуня:] Оо, кыахтааҕым буоллар, сибилигин ол бандьыыттар хаайыыларыттан Мэхээспин быыһаан, көтүтэн аҕалыам этэ. С. Ефремов
   △ кэпс. Сүтэр, мэлит, былдьат (көрдөрбүтүнэн эбэтэр тута). ☉ Терять кого-что-л., лишаться кого-чего-л. (обычно явно, на глазах)
   Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
   [Лоокуут:] Күҥҥэ тэҥнээх күндү чыычаахпын, Көрбүтүнэн туран көтүттүм, Күүппэтэх өттүбэр түбэстим! Суорун Омоллоон
4. -а сыһыат туохтууру кытта хайааһын түргэнник, эрчимнээхтик буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а обозначает моментальность и энергичность действия
   Бэрт сотору отуу уотун тула үтэһэлээх балыктары кэчигирэтэ охсон, икки өттүн сырайбахтаан таһаара көтүттүлэр. Амма Аччыгыйа
   ♦ Көччөх гынан көтүппүт — кыра оҕо эрдэхтэн иитэн атаҕар туруорбут, киһи гыммыт. ☉ Взрастить, взлелеять кого-л. с младенческих лет, поставить на ноги, вывести в люди
   Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.). Кутун (кутунсүрүн) көтүт — эмискэ куттаан, соһутан эбэтэр абынан-хомуһунан киһини олус долгут, самнар. ☉ Нагонять страху на кого-л., запугивать, подавлять кого-л. с помощью шаманских заклинаний
   Оруос Баай кутун-сүрүн көтүттэххэ, Оруос Баай кутун-сүрүн өлөрдөххө — Отчутмасчыт олоҕо тупсуо этэ, Отчут-масчыт дьоло улаатыах этэ. П. Ойуунускай. Күдэҥҥэ (күдэн гынан) көтүт — сир үрдүттэн суох гын, тугу да хаалларбакка букатыннаахтык эс, сүтэр. ☉ Уничтожить кого-что-л. без остатка
   Ааҥнаан киирбит Адьырҕа өстөөҕү көҥүл сирбит үрдүттэн Көлбөрүтэн үүрүөҕүҥ, Күдэҥҥэ көтүтүөҕүҥ! Нор. ырыаһ. Күдэн гынан көтүттүбүт, Сиик гынан Симэлиттибит! Суорун Омоллоон
   Бөлөх өстөөх уоту аһар туочукаларын булара — олору биһиги артиллериябыт күдэҥҥэ көтүтэрэ. ИИФ УС
   Хантан эмэ кэлэн кыыспын ылан, баайбын күдэҥҥэ көтүтэн ыскайдыахтара. ҮҮА. Күллэри (күллүү, күл гынан) көтүт — суола-ииһэ, онно да суох гына эс, букатыннаахтык уонна харса суох быс, суох гын. ☉ соотв. сровнять с землей
   Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата [өстөөҕү] Күл гынан көтүттэ, Көмөр курдук үлтүрүттэ. Нор. ырыаһ. [Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын] Күллэрэстии-күллэрэстии Күн сирин Көрдөөх олоҕуттан Күллэри көтүтэн Күөрэтэлээн кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ити сидьиҥ өлүүнү эһэрбит, күллүү көтүтэрбит, түөрт баҕанатын чороторбут буоллар. Күндэ. Күн сириттэн көтүт — тыыныгар тур, суох гын, өлөр. ☉ соотв. сжить со свету
   Сааһын тухары хамначчыт оҥостон баран, аны күн сириттэн көтүттэҕэ. М. Доҕордуурап. Салгыҥҥа көтүт — тугу эрэ үлтү тэптэрэн, дэлби тэптэрэн суох оҥор, урусхаллаа. ☉ Уничтожить что-л. взрывом, взорвать
   Мин билэрбинэн, уон аҕыс тимир суол эшелонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Уйулҕатын көтүт — олус долгут, ыксат, куттаа. ☉ Выбить кого-л. из колеи (пугая, заставляя сильно волноваться)
   Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
   От-мас барыта кууһан ылыах курдук барыйан-сарыйан турара уол уйулҕатын көтүтэрэ. И. Никифоров
   «Кэбис, эрэйдээҕи, уйулҕатын көтүтүмүөх», — Соня миигин күөрэгэй көппүт сириттэн тэйитэ хаамтарда. П. Аввакумов. Уутун көтүт — ким эмэ утуйан истэҕинэ уйгуурт. ☉ Растревожить, развеять, расстроить чей-л. сон
   Хоонньугар «оһоҕос түгэҕинээҕи» кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
   Дьэллик булда кини уутун көтүтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Саҥа кэлбит мороду Сааһыт уутун көтүтэн, Чуумпу түүҥҥэ айдааран Кэпсиир уолбат уйгубун. П. Тулааһынап
   ◊ Бурдук көтүтэр (массыына) — бурдугу оттон, сыыстан ыраастыыр массыына. ☉ Веялка
   Суон эриэхэбэй мас анныгар бурдук көтүтэр эргэ массыына хаарбаҕа баар. Н. Якутскай
   Оҕонньор …… сэппэрээтэр курдук чэпчэкитик үлэлиир эмиэ бэйэтэ оҥорбут бурдук көтүтэрин көрдөртөөбүтэ. Б. Лунин (тылб.)

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон