несов. что I. (упорядочивать) салай, бэрээдэктээ; 2. (налаживать) салай; регулировать ход машины массыына сырыытын салай.

соем.-взаимн. от көн = мириться, налаживать отношения с кем-л.; кинилэр көнсүбүттэр они помирились.

1) делать верх конусом (у стога сена); 2) перен. разг. устраивать, налаживать, определять; олоҕун түстээ = устроить чью-л. жизнь.

туохт. Кими эмэ кытта урут өстөһөн, кыыһырсан, саҥарсан баран, үчүгэй буолан кэл, уопсай тылы бул. ☉ Налаживать отношения с кем-л., мириться
Маҥнай адаа-быдаа буола сыһан баран, дьон бэйэ-бэйэлэрин билсэн, көнсөн, үчүгэйдик хонон турбуттара. Н. Якутскай
Аҕалаах уол киҥир-хаҥыр саҥарсан баран, көнсүөхтэрэ буоллаҕа дии... Л. Попов
Арахсыы баһа аны саллайда. Аны көнсөр саарбах. Барытыгар били хотууска [Саргы] буруйдаах. Н. Лугинов

туохт.
1. Кимҥэ эмэ үтүөнү, дьолу-соргуну баҕар, түстээ. ☉ Предвещать, желать кому-л. благополучия, добра, счастья
Тоҕус ордоо добун халлаан тойотторо, Онолҕонноох тойукпутун Умсары тускулаамаҥ даа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бары-барыта кэбэҕэс, судургу, наар үчүгэйи эрэ тускулуур курдуга. В. Протодьяконов
2. көсп. Ким эмэ кэскилин оҥор, олоҕун оҥкуллаа. ☉ Предопределять, налаживать будущую жизнь, судьбу кого-л.. Оҕоҥ кэскилин тускулаа
□ Айыы Тойон уол оҕо ийэ кутун иҥэрэн биэрэр
Дьоллоох олоҕун тускулаан биэрэр. Саха нар. ыр. II
Уордаах уол оҕонон Уруудай тускулаатым. П. Ойуунускай

туохт.
1. Суолу ыйар бэлиэтэ оҥор; маска бэлиэтэ хааллар. ☉ Ставить дорожные метки, вехи; делать зарубку. Суол омоонун кимнээх эрэ эркээйилээн ааспыттар
2. көсп. Олоххо тугу эмэ төрүттээ, түстээ. ☉ Налаживать, определять в жизни что-л. Эрдэттэн да эркээйилээн, Ыраахтан да ыралаан …… Улахан да аартыкка Туруммут эбиккин. С. Зверев
Инньэ диэн эркээйилээн эппитиҥ Эккэ-хааҥҥа иҥмитэ. Эллэй
Аан дойду бары норуоттара дьолго тиийэр суолларын эркээйилээн, ыйан биэрэр. ИМС ОС

I
туохт. Туохха эмэ акылаатта уур, олохтоо (хол., киһи дьылҕатыгар, олоҕор). ☉ Устраивать, налаживать, определять (напр., судьбу, жизнь)
Сибэкки сири симиир, оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха ыччатын үгүс көлүөнэлэрин кэскиллэрин түстээбит дьоллоох Дьокуускай куорат саҥа уһуктан эрэрэ. Е. Неймохов
Сир ийэ уйгуну-быйаҥы уһанаары, олоҕу салгыы түстээри көҕөрө силигилиэ. Сэмээр Баһылай
△ Дьылҕалыы санаа, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предзнаменовать
Аҕата түстээбитин курдук, уол, кырдьык, орто эрэ булчут буолбута. Далан
Быйыл биһиги кыһыммыт ахсынньыга ураты сылаас, быйаҥы түстүүр халыҥ хаардаах. М. Тимофеев
Толору маллаах ампаар байылыат олоҕу түстүүр. БРИ ТТ
II
туохт. Кэбиһиилээх от үрдүн оннун булларан, дьиппинитэн чөмчөт. ☉ Делать, формировать верхушку стога (обычно в виде конуса)
Аҕабынаан от кэбиһэбит, кини кыдамалыыр, мин түстүүбүн. В. Сыромятникова
Кэлбит оту быһа анньан, үөһэ таһааран түстээбитинэн барар. ОҮМ
Уу уһун отунан үрдүн бүрүйэллэр, түстүүллэр. ПАЕ УуАХО
ср. др.-тюрк. түз ‘выравнивать, ровнять’

несов. 1. кого-что туруор; ставить в строй стройга туруор; ставить столбы баҕаналарда туруор; 2. кого (для работы) туруор, анаа; ставить к станку станокка туруор; 3. кого-что (размещать) олохтоо; ставить на постой быстах олохтоо; 4. (помещать) уур, ук; ставить посуду на стол иһити остуолга уур; ставить автомобиль в гараж автомобилы гаражка ук; 5. кого, перен. ук, киллэр; ставить в неловкое положение табыгапа суох балаһыанньаҕа киллэр; 6. кого-что, перен. (расценивать) туруор, тут; ставить его выше других писателей кинини атын суруйааччы-лартан үрдүктүк туруор; 7. что и без доп. (в азартных играх) туруор, уур; 8. что уур, туруор, үктэн; ставить ногу на носок атаххын төбөтүнэн үктэн; ставить правильно часы чаһыны сөпкө туруор; 9. что (устанавливать для действия) туруор, уур; үт; ставить телефон телефонна туруор; ставить компресс компреста уур; ставить сеть илимнэ үт; 10. что (сооружать) туруор, тут; ставить избу дьиэтэ туруор; 11. что (налаживать, производить) оҥор, тэрий; всё ставить по-новому барытын саҥалыы тэрий; 12. что, театр. туруор, көрдөр; ставить новую пьесу саҥа пьесата туруор; 13. что (выдвигать, предлагать) туруор, киллэр; ставить вопрос на обсуждение боппуруоһу дьүүллэһиигэ туруор; 14. что (рассматривать как что-л.) туруор, аах; ставить своей задачей бэйэҥ соруккунан туруорун; # ставить в известность биллэр; ставить в связь сибээстээ (холбоо); ставить диагноз диагнозта туруор; ставить рекорд рекорта оҥор; ставить на (своё) место кого-л. сөптөөх миэстэтин көрдөр; ставить себя на чьё-л. место (ким эмэ) оннугар бэйэҥ буолан көр (кини балапыанньа-тыгар түбэспит курдук санаан көр); ставить вопрос ребром боппуруоһу быһаччы ту- РУор.

I
туохт.
1. Уруккугунааҕар үчүгэй буол, үчүгэй өттүгэр уларый. ☉ Становиться лучше, улучшаться
[Уйбааныс:] Мин дьон олоҕо тупсарын, сайдарын иннигэр күүспүн харыстыыр санаам суох этэ да, күүс кыайбат. А. Софронов
Доруобуйа тупса турдун, Дьолбут ордук туругурдун! Күннүк Уурастыырап
Сөдүөччүйэ …… санаата арыый тупсан, аргыый аҕай дайбаан бара турда. М. Доҕордуурап
2. Кэрэ, тупсаҕай буол, киэркэй, кэрэтий. ☉ Становиться краше (о чём-л.)
Бу күнтэн ыла мин тулабар туох барыта тубуста, киэркэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айылҕа көҕөрөрүн саҕана хаһааҥҥытааҕар даҕаны тупсар. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат кэҥээбит, улааппыт, тупсубут даҕаны. У. Ойуур
3. Сааскын ситэн, эт тутан, төлөһүйэн, кэрэ буолан көһүн, кэрэтий (үксүгэр кыыс оҕо туһунан). ☉ Становиться красивее, хорошеть, цвести (обычно о девушке)
Ийэм …… сиэркилэҕэ көрүнэр, чахчы тупсубутун көрөн, үөрэн сыһыгырыы күлэн ылаат, миигин кууспахтыыр. И. Гоголев. Венера сыл аҥаарын кэриҥэ Москваҕа кууруска үөрэнэн, тупсан ахан кэлбит. Н. Лугинов
[Кеша] ол турдаҕына кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
△ Ситэн-хотон, уойан төлөһүй (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Становиться крупнее, набирать вес (о животных, скоте)
Кини [Күндэли алаас] собото …… дьэ үчүгэйдик тупсан, сыаланан, искэхтэнэн үөскээбит. Л. Попов
Төлөһүйэн, тупсан, түүлүүн-өҥнүүн эрдэ харалаан хаалбыт ньирэйдэргэ Витя кэллэ. Н. Заболоцкай
Ынах күөх аһылыкка үчүгэйдик тубустаҕына, сорох ардыгар от уонна атырдьах ыйыгар ордук үүттэнэр. ГМФ ССССС
4. көсп. Кими эмэ кытта кыыһырсан, өстөһөн бүт, эйэлэс. ☉ Прекращать вражду, восстанавливать, налаживать добрые, мирные отношения, мириться с кем-л.
Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Ол аата бу дьон …… аныаха диэри тупса иликтэр эбит. Н. Лугинов
II
Даҕааһын, сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, ту-, туо- диэн саҕаланар сорох олохторго сыстар: тубус-туруору, тубус-туора. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного и наречия, присоединяемая к основам, начинающимся на ту-, туо-: тубус-туруору ‘отвесный; отвесно’, тубус-туора ‘совершенно противоположно’
Туос акаары дьайбыта Тубус-туора барыта: Ортотуттан саҕалыыр, Саҕалаан иһэн: «Бүттэ!» — диир. С. Данилов
Үрдүк, тубус-туруору, сыгынньах таас дьааҥылар көрө иһиэххэ дьикти кэрэлэр. Н. Заболоцкай
Дохсун ардах тубус-туруору суккулунна. И. Тургенев (тылб.)

туохт.
1. Дьоҥҥо-сэргэҕэ улахан суолталаах туох эмэ саҥаны, урут суоҕу дьону түмэн баар гын, олохтоо. ☉ Основывать, учреждать, организовывать что-л., имеющее общественное значение, путём привлечения общественных сил, сообща, коллективом
Биһиги саҥа олоҕу тутар, урут хаһан да үөскүү илик, киһиэхэ дьиҥ көҥүлү биэрэр саҥа Ил тэрийэр улуу соруктаахпыт. Н. Лугинов
Ыраах тыа сиригэр олохтоох эдэр натуралистар бэйэлэрин илиилэринэн Саха сиригэр бастакы ботаническай саады тэрийдилэр. И. Данилов
Аҕалара Василий Алексеевич улахан дуоһунаһыгар олорбохтуох баҕатын толорон либерал-демократтары бэйэтин тула муспута уонна саҥа баартыйа тэрийбитэ. У. Ойуур
△ Туох эмэ тэрээһини бэлэмнээн ыыт (хол., мунньаҕы, бырааһынньыгы). ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие (напр., собрание, праздник)
Нэһилиэк иһигэр ким да тэрийэрэ биллибэт мунньахтара буолуталыыллар. Амма Аччыгыйа
Догдоевтар дьиэлэригэр сылга иккитэ үгэс буолбут бырааһынньыктары тэрийэн доҕотторун ыҥыраллара. Н. Лугинов
Дьэ бу саас үөһэ, от-мас чэлгийэ көҕөрүүтэ, мунньуллубут кымыстарын иһээри ыһыах тэрийээри тэриннилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ (хол., туох эмэ үлэни) былааннаан, бэрээдэктээн, сааһылаан ыыт, оҥор; кимиэхэ эмэ (хол., ханна эрэ ыраах айаннааччыга, үлэлии, бултуу барааччыга, ыал буолааччыга) туох эмэ наадалааҕы бэлэмнээн-оҥорон биэр. ☉ Подготавливать, налаживать что-л. (напр., планомерную работу); подготавливать что-л. нужное для кого-л., снабжать кого-л. всем необходимым для чего-л.
Күөх ыраахтааҕы бэркэ сөбүлээн, кыыһын тэрийэн, оҥорон, бухатыырга мэҥэһиннэрэн ыыппыт. Саха фольк. Кылаабынай инженер диэн үлэни тэрийэр, үлэ хаамыытын былаанныыр, суоттуур, тутуһар киһи. Н. Лугинов
Кинини [Болоту] ким эмэ үөрэххэ тэрийэр сибикитэ биллибэт. Н. Заболоцкай
◊ Дьыала тэрийэр — ким эмэ туохха эмэ буруйдааҕын быһаарар үлэни ыыт. ☉ Заводить на кого-л. дело
Яков Гурьев дьыала тэрийбит. М. Доҕордуурап
Алексеев андаатар тириитин биэртин билинэр буоллаҕына дьыала тэрийэр сөптөөх. М. Попов. Тэрийэр кэми- тиэт — туох эмэ тэрээһини бэлэмниир үлэни ыытарга талыллыбыт бөлөх. ☉ Организационный комитет
Владимир Михайлович суруйааччылар сойуустарын тэрийэр кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиирэ. Софр. Данилов. Тэрийэр үлэ — туох эмэ тэрээһини бэлэмниир үлэ. ☉ Организаторская, организационная работа
Кылбановскайга …… тэрийэр үлэни сатарыппытыгар быыгабар биэрбиттэрэ. В. Яковлев
Тэрийэр үлэни тупсарыы былааннаах сорудаҕы толорууга быһаччы төһүү буолар. Дьону үөр.
ср. др.-тюрк., тюрк. тер ‘собирать’