ноль, нуль; чыыһыла нультан саҕаланар число начинается с ноля.

биир күдьүс а) сплошной, ровный; б) сплошь; мантан биир күдьүс бааһына отсюда начинается сплошь пашня.

I приобретать воротник; саһыл саҕалан = а) разг. ирон. приобрести лисий воротник; сатаммыт саһыл саҕаланар погов. удачливый имеет лисий воротник; б) перен. разг. поправляться в материальном отношении.
II начинаться; мунньах саҕаланар собрание начинается; колхоз сирэ мантан саҕаланар территория колхоза начинается отсюда.

ж. 1. олох, тыын, тыыннаах буолуу; жизнь человека киһи олоҕо; борьба за жизнь тыыннаах буолар иһин охсуһуу; отдать жизнь за родину төрөөбүт дойдуҥ иһин тыыҥҥын биэр; лишить себя жизни тыыҥҥар тиин; 2. (продолжительность существования) олох, саас, тыыннаах сылдьыы; в течение всей жизни сааһын тухары; всю свою жизнь он отдал делу кини олоҕун бүтүннүүтүн үлэҕэ биэрбитэ; на склоне жизни кырдьар сааһыгар; при жизни тыыннааҕар; никогда в жизни сааспар биирдэ да; 3. (деятельность человека, общества) олох; общественная жизнь общественна" олох; культурная жизнь культурнай олох; 4. (реальная действительность) олох, баар олох; случай из жизни баар олохтон түбэлтэ; провести в жизнь решение быһаарыыны олоххо киллэр; 5. (оживление, деятельность) тыас-уус, барыы-кэлии, сэргэхсийии; улицы полны жизни уулуссаларга барыы-кэлии баһаам; жизнь в доме начинается рано тыас-уус дьиэҕэ эрдэттэн саҕаланар; жизнь так и кипит в нём кини сэргэхсийбитэ олус; # не на жизнь, а на смерть өлөр тыыны харыстаабакка, өлөрү-тиллэри кэрэйбэккэ; между жизнью и смертью өлөр-өлбөт ыккардынан; по гроб жизни тыыннаах тухары; подруга жизни олох доҕоро.

дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын хантан оҥоһулларын, хайа эмит предметтэн атын предмет тэйэрин, сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, указывает на место, откуда исходит действие, удаляется предмет (со стороны)
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Түгэх диэкиттэн ким эрэ саҥата иһиллэр. Н. Якутскай
Хайа диэкиттэн сылдьаҕыт? С. Никифоров
Бу олордохторуна, дьэ доҕоор, хайа эрэ диэкиттэн дьахтар кыланнаҕа үһү! Күндэ
△ Предмет хайа эмэ чааһын өттүттэн хайааһын оҥоһулларын бэлиэтээн, барыллааһын дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок приблизительности, употребляясь при указании на предмет, с какой-л. части которого начинается действие
Баҕана үөһээ ортотун диэкиттэн эриэн ситии таҥнары субуруйан түспүтүгэр хараҕа тохтоото. Н. Заболоцкай
Бэрэбинэни синньигэс төбөтүн диэкиттэн Лука, Ипатий хаһыа да буолан көтөхтүлэр. М. Доҕордуурап
2. Бириэмэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын саҕаланар, оҥоһуллар кэмин бэлиэтээн көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами с временным значением указывает на приблизительный характер начала, момента совершения действия (примерно с)
Ый ортотун диэкиттэн быстах ардахтаах буолуоҕа. «Кыым»
Күн ортотун диэкиттэн былыттанна. «ХС»

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын предмет уһук өттүгэр туһуламмытын эбэтэр оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В дательно-местном падеже показывает, что действие направлено на конец, удаленную точку чего-л. или совершается в конце, на удаленной точке чего-л.
Күн тиит баһыгар ойдо. А. Федоров. Уҥуоргу тыа баһыгар – Убаҕас салгын Унаар күөх буруо буолан Унаарыйан түспүт эбит. Нор. ырыаһ. Көрүдүөр баһыгар гитара Грузия кыыһын кэриэтэ, оргууй намылыйара. П. Тулааһынап
2. Туттуу түһүккэ хайааһын оҥоһуллар, тарҕанар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при обозначении предмета, на котором совершается, распространяется действие
Бары сир баһынан аатырдын, Баатырдын, үйэҕэр баатырдын! Дьуон Дьаҥылы
Биллэригин баһынан Били оҕо саҥата эмиэ иһилиннэ. И. Чаҕылҕан
Тыа баһынан күн саһарҕата тыган, тахсан иһэрэ. Эрилик Эристиин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын саҕаланар, тэйэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при обозначении предмета, от которого начинается, удаляется действие
[Үүттүүрэп:] Чэ, хата сөпкө эттиҥ (уҥа орон баһыттан чымадаан иһиттэн үс иһит арыгыны остуолга уурар). Эрилик Эристиин. Хара сүүрүктэрим хампы хаамсан, Хамчаакы тайҕа баһыттан Ханыыларын булсуһар буолан бардылар. Саха фольк.

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын предмет үрүт өттүгэр, үрүт ньууругар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В дательно-местном падеже употребляется при указании на предмет, на поверхности которого совершается действие (на, в)
Кинилэр бэйэлэрин ийэ дойдуларын иэнигэр баалларын тухары өлөн-охтон биэриэхтэрэ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү халлаан иэнигэр Көмүс күн сылаанньыйар. С. Данилов
Этэн кэбиспит Эркээйилээх тыла Эҥсилгэннээх этиҥ буолан, Ийэ сир иэнигэр Диэлийэ көттө. С. Зверев
2. Туттуу түһүккэ хайааһын предмет үрүт ньууругар буоларын - тарҕанарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при указании на предмет, по всей площади которого совершается, распространяется действие (вдоль)
Тайалҕан тайҕабыт иэнинэн, Дьалхааннаах Ленабыт киэҥинэн Саҥа дьыл киэһэтэ тэнийдэ. П. Тобуруокап
Эдэр пионер ырыата Ийэ сир иэнинэн сатарта. С. Васильев
Сэбиэт сирин иэнинэн Ача күөҕүм торолуйда. А. Бэрияк
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын предмет үрүт ньууруттан саҕаланарын, тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при указании на предмет, со всей площади которого начинается действие, удаляется предмет (с)
Бу бирикээскэ суруллубут тыллар хайдах курдук …… өстөөҕү Ийэ сир иэниттэн суох гынарга ыҥыралларый? Суорун Омоллоон
Күөнэхтээх күөлбүттэн Күөх хочом иэниттэн Күндү тыам иһиттэн Күн чугас да эбит! Л. Попов

I
аат. Сүөһү, кыыл улахан сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Сибирская язва
Оҕото сотууҥҥа өлбүт сүөһү этин сиэн тыктаран өлбүтэ. А. Софронов
Биир сайын идэмэрдээх сотуун ыарыыга буулатан, сүүсчэкэ ынаҕа, сылгытын үөрүн үксэ хотуур отунуу охтубуттар. И. Гоголев
Былырыын наһаа куйаас дьыл буолан, сотуун ыарыы споралара тиллэн, эпидьиэмийэ туран, биир хоту оройуон табатыгар улахан кутталы уган ааспыта. Далан
△ эргэр. Былыргы итэҕэлинэн, дьиэ сүөһүтүн, кыылы имири эһэр киһиэхэ көстүбэт абааһы. Кини кэлэрин саа эстэрин курдук улахан тыас былыттартан иһиллэн биллэрэр, ол кэнниттэн сүөһү өлүүтэ саҕаланар. ☉ По старинному якутскому поверью, невидимая сила, злой дух (абааһы), истребляющий домашних животных и зверей
Его появление предвещает грохот, похожий на ружейный выстрел, возникающий где-то в облаках, с которого и начинается падёж скота. Тус арҕаа диэкиттэн Сотуун этиҥин курдук Кураанах этиҥ Куугуначчы этэн кэбистэ. Д. Говоров
Бырааттаах уолум …… ыраас ытык халлаантан сотуун илбис этиҥэ тоҕо суодуйан үнтү барчалаабытын курдук суох буолбуттара. Д. Апросимов
Кырдьаҕастар «Сотуун ыарыы сылгыны саанан ытар курдук өлөрөөччү, өссө онно саа тыаһын истиллээччи» диэн омуннаан кэпсииллэрин үгүстүк истэр этибит. НПИ ССЫа
русск. шатун
II
аат. Мотуор баала эргийдэҕинэ, онно олорсо сылдьан пуорсаннары олбу-солбу хамсатар мотуор чааһа. ☉ Подвижная деталь, соединяющая поршень с валом двигателя, шатун
Биригэдьиир Байбаас от үлэтин үгэнигэр сотуунун тоһуттаран кэлэн, Ууска оҥорторбут. Далан
Массыына сотуунун тыаһа тиһигэ быстыбакка чачыгырайда. М. Доҕордуурап
Бу саас хаардаахха сотуун бөҕөнү оҥоро олороро. «ХС»

1. таһаар диэнтэн хай. аата. Биир суол боччумнаах дьыала — таба иитиитигэр эдэр дьону таһаарыы буолар. ИИА КК
   Бухатыырга эбэтэр булчукка таһаарыы туома былыр үгүс норуоттарга баар. «ХС»
2. Бэчээттэнэн тахсыбыт үлэ. ☉ Изданное произведение печати, издание
   «Талыллыбыт айымньылар» С.А. Саввин (Күн Дьирибинэ) өр сыллаах үлэтин бастакы түмэн таһаарыы буолар. Күн Дьирибинэ
   Университет эһигиттэн бэйэҕит мусуойгут научнай таһаарыыларын ыытаргытыгар көрдөһөр. С. Федотов
   ◊ Оҥорон таһаарыы — дьон туһааннаах производственнай сыһыаннаһыыларга киирэн үлэлээн, киһиэхэ наадалаах бородууксуйаны оҥоруулара. ☉ Изготовление, выработка потребительских товаров, производство
   Идэни баһылааһынтан үлэ оҥорон таһаарыыта уонна хаачыстыбата быһаччы тутулуктаахтар. «Кыым»
   Биһиги дойдубут үгүс автомобильнай собуоттара Хотугу сир усулуобуйатыгар сөп түбэһэр автомобиллары оҥорон таһаарыыны саҕалаатылар. «Кыым»
   Промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы уонна батарыы …… улаатта. «Кыым». Таһаарыы түһүк тыл үөр. — кимтэн? туохтан? диэн ыйытыыга хоруйдуур, хайааһын тахсар, саҕаланар, тэйэр предметин көрдөрөр түһүк. ☉ Исходный падеж — падеж, отвечающий на вопросы «от кого?; от чего?» и обозначающий место, предмет, от которого исходит или начинается действие
   Таһаарыы түһүккэ турар, сирэй хайанар объегы бэлиэтиир тыл этиигэ көнө толоруу буолар. ВИП СТПС
   Таһаарыы түһүккэ турар аат тыл хантан? диэн ыйытыыга эмиэ хоруйдуур. ЕНВ СТ

дьөһ.
1. Туох эмэ хас биирдиитин иһиттэн хайааһын тахсарын, предмет тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении каждого предмета, из которого исходит действие, удаляется другой предмет (из)
Оһох-оһох аайыттан Унаарыйда күөх буруо. Эллэй
Богуон аайыттан пассажирдар ыһыллан тахсан, сорохтор таас остуолбаҕа ыйаммыт алтан кириэскэ үҥэн тоҥхоҥноһоллоро, сорохтор умса түһэн сири уурууллара. П. Филиппов
Арай дьон көрбүттэрэ, дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
△ Хайааһын туох эмэ хас биирдии миэстэттэн саҕаланарын, тэйэрин-сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттулар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, места, с которого начинается действие, передвигается что-л. (с)
Улуус-улуус аайыттан Улуу бухатыыр дьону Күтүр дьаһал күүһүнэн Көҥү тардан аҕалан, Уоллаах кыыс уоруктарын Тула туруордулар. И. Чаҕылҕан
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Муннуктар, ороннор аайыттан дьон өрүтэ үрүөтэспитинэн барарга дылы гыннылар. Амма Аччыгыйа
△ Хас биирдиититтэн туох эмэ тарҕанар, иһиллэр предметин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, места, от которого распространяется что-л. (от). Утуу-субуу: «Бүттэ»,— диир саҥалар биригээдэ аайыттан сатараан иһилиннилэр
□ Манна лабаа аайыттан Намылыйан тарҕанар Тардыы көмүс куоластаах Татыйыгын ырыата. Баал Хабырыыс
2. Туох эмэ ылыллар предметин, төрүтүн хас биирдиитин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, являющегося источником получения чего-л. (у, от)
Ыаллар аайыттан ыйыталастылар. Амма Аччыгыйа
Ону нэһилиэк кинээһин ыйыытынан чарчыыналар, хаппарааллар ыал аайыттан хомуйаллара. Н. Якутскай
«Сельстрой» былаанын толорботох, онон холкуос аайыттан [киһи] ылаллар. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ хайааһыҥҥа төрүөт буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (арыт намтатар, кыратытар суолталаах). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной какого-л. действия (иногда имеет значение уменьшения, принижения)
Тоҕо итинник кыра аайыттан уйаргыахха нааданый? Н. Лугинов
Кыра аайыттан кыыһыран тымтан барар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бандьыыттар, саалаах дьон, оҕус аайыттан куттаныахтара дуо. Н. Заболоцкай