прил. (невероятный) остуоруйаҕа кэпсэнэр, наһаа өлгөм, наһаа элбэх; баснословный урожай наһаа өлгөм үүнүү.

прил. 1. фантастическай; фантастический роман фантастическай роман; 2. (причудливый) фантастическай, дьиктилээх, дьиибэ; 3. (несбыточный, невероятный) олоҕо суох, олоххо киирбэт, олоххо туолбат; фантастический проект олоҕо суох бырайыак.

обычно употр. в отриц. ф. очень много; невероятно много; онно кыама суох элбэх кус мустубут там скопилось великое множество уток.

даҕ., кэпс.
1. Туохха да холооно суох, олус наһаа, олус сүрдээх (хол., улахан, күүстээх, үчүгэй). ☉ Невероятный, чрезвычайный по силе проявления
Онтон эмиэ сатамматах Дохсун буурҕа сатыылаата. С. Данилов
Сатамматах хатыҥыр Булочкин, ортолоругар киирэн, …… үҥкүүлээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Саха дьоҥҥо Саас үйэ тухары төрөөбөтөх Сатамматах үчүгэй …… Суоһалдьыйа Толбонноох хотун. И. Алексеев
Сатамматах сүрэхтээх киһи. Мастарыскыайыгар хоммот эрэ. «Кыым»
2. Наһаа түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Опасный, страшный (о человеке)
[Мария Семёновна:] Дьэ, сатамматах киһи эбиккин. Киһигин, арааһа, алдьархайга тэппиккин. Суорун Омоллоон
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур

даҕ.
1. Туохха эмэ толору тиийбэт, толору сөбө суох, саарбах. ☉ Недостаточный, неподходящий, не вполне соответствующий (напр., материал для изготовления чего-л.)
Хаптаһыным кэрэгэй эбит.  [Маһа] дьиэ эркинигэр анаан кэрдэргэ кэрэгэйэ, хотон эркинигэр тоҕоостооххо дылыта. С. Дадаскинов
2. Толорута суох, ситэтэ суох, тутах, татым. ☉ Недостаточный, неполный, скудный
Оҕоҕо наар күндэлэс күнү эрэ көрдөрөр кэрэгэй, киниэхэ хахсааттаах халлааны эмиэ харахтатыахха баар эбит. Софр. Данилов
Котлованы аҥаардас халаан уутун эрэ кытары утарыта күөн көрсүү миэстэтин курдук көрүү кэрэгэй буолуох этэ. В. Яковлев
Кинини поэт быһыытынан сыаналыырбытыгар аҥаардас хоһооннорун эрэ ахтарбыт кэрэгэй буолуох этэ. «ХС»
3. Сатабыла суох, түктэри, олуона. ☉ Неудобный; непристойный, неприличный
Туохтан ити үлүгэр Долгуйаллар, кэхтэллэр? Туоһулаһыах баара да, тоҕо эрэ кэрэгэй. Д. Васильев
Үтүөнү үтүөнэн төлөөбөт кэрэгэй, Үтүөкэн доҕордоох ардыгар, дьэ эрэй. В. Гольдеров
«Биир паартаҕа олорорбут быһыытынан доҕордуубут» диэһин улахан олуона, ону ааһан кэрэгэй да курдук. С. Федотов
Итини барытын Катя истэрэ, көрөрө… «Истэрэ, көрөрө» диэн этилиннэҕэ баҕас кэрэгэйиэн. Э. Соколов
4. Киһи сатаан ойуулаан эппэтин курдук үчүгэй. ☉ Удивительный, невероятный (настолько хороший — соотв. ни в сказке сказать, ни пером описать)
Саҥарыахтан салаҥ, кэпсиэхтэн кэрэгэй (өс ном.). Балта — кэпсиэхтэн кэрэгэй, саҥарыахтан салаҥ, көрөртөн кэрэ, сүөргү үчүгэй дьүһүннээх эбит. ПЭК ОНЛЯ I
ср. др.-тюрк. кэргэ ‘недоставать, не хватать’, др.-тюрк. кэргэт ‘ограничивать’

1. саҥа алл., кэпс. Кыра оҕону туох эмэ кутталлаах суолтан (хол., уоттан, дириҥ ууттан) сэрэтэр, буойар тыл: тыытыма, чугаһаама, сатаммат диэн суолтаҕа этиллэр. ☉ Слово, которым предостерегают маленьких детей от какой-л. опасности (напр., от огня или глубоких водоёмов): опасно, страшно
   Ити — чыычый? — диэн куттаары гыммыта. Күннүк Уурастыырап
   Микиитэ балаҕан кэннигэр соҕотоҕун хаалла. Эбэҕэ киирэр чыычый! Амма Аччыгыйа
2. аат суолт., кэпс. Дьиҥ чахчы суох, өйгө оҥоһуллубут ханнык эмэ кутталлаах, ынырык харамай (улахан дьон кыра оҕолору туохтан эмэ буойаары, сэрэтээри айбыт уобарастара). ☉ Мифическое, фантастическое существо с устрашающей внешностью, выдуманное взрослыми, чтобы пугать им маленьких детей (обычно предостерегая от какой-л. опасности)
   Онно кими да ыыппаттара, Чыычыйынан куттууллара. С. Данилов
   [Эмээхсин — оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ… Уоттан сэрэнээриҥ. И. Гоголев
3. даҕ. суолт., кэпс. Киһи саллар, сүрдээх (үксүгэр кими, тугу эмэ сөҕөнмахтайан этэллэр). ☉ Невероятный, удивительный (с оттенком восхищения)
   [Эриэн Бэргэһэ:] Баачыкабыт мончуукка саантаабыт атыыр анды курдук сахсаҥнаан чыычый киһи сылдьар эбит. И. Гоголев
   Чыычый биилээх кылыстан Чымарыттан турбата. ПЭК СЯЯ
   Чыычый киһи этэ, сахаҕа бастакы театральнай кириитик этэ. «ХС»

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы

I
1. аат.
1. Киһи ис күүһэ, күүрээнэ таһыгар көстүүтэ (сүнньүнэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Внешнее проявление силы духа, воли человека (преим. употр. в притяж. ф.)
Көрүҥэ көстөрө, Көрөрө-күлэрэ Сүрэхпин сүүйдүлэр, Сүрдэрбин туттулар. П. Ойуунускай
Айаннаары оҥостон, сүрэ көтөҕүллүбүт ахан. Амма Аччыгыйа
2. Киһи саллар, куттанар туох эмэ ынырыга. ☉ Что-л. страшное, внушающее ужас
Арай тыал түһэн хааллын — манна сүрү кэпсииллэр дии! — Син буккуйан-тэккийэн сылдьыллааччы, бачча дойдуга кэлбит киһи баартаах буолуоҥ. Б. Павлов
Олорон баран мин диэки эргиллибитэ, дьулааннаах сүр сымнаабыкка дылы, хараҕа уонна мунна начааскыга күлэн ыллылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ынырыктаах, алдьархайдаах; сиэри таһынан. ☉ Страшный, отчаянный; невероятный. Сүр кыыл. Сүр көстүү
□ Хата, ол эрэйдээҕим, Өкүлүүнэм, бэрт сымнаҕас, сүр үлэһит, иистэнньэҥ, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан барыны бары үлэлээн бүтэрэн-оһорон иһэр эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Сүр куйаас. Бороҥ Нил анныгар, Сөрүүҥҥэ баҕарбыт санаабар, Үчүгиийүчүгэй Өлүөнэм Үрүмэ долгуна көһүннэ. С. Данилов
Биһиги кырдьаҕас саллааттар, түбүктээх кэмҥэ олороммут, Кырдьаммыт сааспыт да ырааттар хаарбахха холоммот сүр дьоммут. И. Эртюков
3. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Чрезвычайно, весьма
«Чэ да, кэпсии оҕус да, муҥнаама!» — диэххэ айылаах, сүр уйаннык саһарчы көрбүтүнэн, Өкүлүүн оһоҕун чанчыгар быар куустан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
Уол сүр улгумнук ойон турда. «ХС»
♦ Сүр баттат көр баттат. Омоҕой Баай эмээхсинэ биир киэһэ этэр: «Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамныыр ээ, быһыыта, куттанар, сүр баттатар быһыылааххын, итини эн билинэҕин дуу»
Саха фольк. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, бүтэйдии салла саныыр, сүр баттатар учууталлааҕым — Акулина Ивановна. С. Федотов
Мэхээс сороҕор утары этиэн баҕарар да, итирик киһини кытта аахсан даҕаны дии саныыр. Ол эрээри дьиҥинэн тойонуттан толлоро, дьулайара, сүрүн баттатара бэрт быһыылаах. «ХС». Сүрүн көтүт — кими-эмэ улаханнык куттаа. ☉ Сильно напугать, перепугать кого-л.. Хараҥа хоско киирэн хаһыытаан оҕо сүрүн көтүттэ быһыылаах. Сүрүн тоһут — кими эмэ киэптээбэт, киэбирбэт оҥор. ☉ Сбить спесь с кого-л.
Аҥаардастыы киэптээн айбардыы сырыттаҕына, Коля уол ыһыахха дьон бөҕө ортотугар хара буору уоптаран сүрүн тоһуппут. «ХС». Сүрэ баттыыр кэпс. — кими эмэ ким эмэ аата-суола, сураҕа, үрдүк солото толуннарар, самнарар. ☉ Подавлять кого-л. своим авторитетом, известностью, высокой должностью. Аатырбыт тустуук киирдэкиирээт сүрэ баттаата — эдэр уол уота-күөһэ суох туһунна
□ Кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра дуу, эбэтэр Хоруновы саҥа көрө сатаан эрэр буолан толлоро дуу? Н. Апросимов. Сүрэ көппүт — 1) олоххо тардыһар күүһэ өһүллүбүт, күүһэ-күдэҕэ эстибит (ыарыһах туһунан). ☉ У него иссякли все жизненные силы и энергия (о больном человеке); 2) эргэр. Амтана суох буолбут, соппоҥ буолбут (абааһыны итэҕэйэртэн ситимнээх: абааһы ас сүрүн — амтанын, тотоойутун көтүтэн ыллаҕына, ас амтана суох буолар диир былыргы саха. Ол иһин ас элбэҕиттэн, үчүгэйиттэн сөҕөр-махтайар сатаммат, абааһы истэн, сүрүн көтүтүө диэн буолара). ☉ Утрачивать вкус, становиться непитательным, невкусным
По старинному якутскому поверью: злой дух (абаасы) может высосать животворящую силу пищи, из-за чего она станет непитательной. Нельзя вслух выражать восторг, изумление по поводу обилия и вкуса еды, так как абаасы услышит и заберёт себе всю живительность пищи. Аҥаардас саҥараргыттан арыы (эбэтэр ас) сүрэ көтөн хаалар. ПЭК СЯЯ
Сүрэ көтөҕүллүбүт — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Дьонун көрсөөрү сүрэ көтөҕүллэн аххан сылдьар. «ХС»
Сүрэ тостубут — кута-сүрэ тостубут диэн курдук (көр кут-сүр). Күүгүнүү дэбилийэ турар күөх муора кытыытыгар, сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас ийэ соҕотох уоллааҕа арыгыһыт буолан ийэ сүрэ тостубут, дьүдьэйбит. В. Гольдеров
Евдокия Фёдоровна сүрэ тостубут, мэктиэтигэр кыччаабыт. М. Попов
ср. бур. һүр, һүрээ ‘величие’, кирг. сүр ‘грозность, грозный и важный вид, величие, важность’, саг. сүрээ ‘страх, удивление, ужас, чудо’, телеут. сүрэн ‘страх, опасность’, алт. сүр ‘призрак’, монг. сүр ‘величие; мощь, могущество’
II
аат. Билгэ, түүл билгэтэ. ☉ Примета, предвестник чего-л. (обычно о «вещих» снах). Түһээн уоту көрөр — ыарыы, өлүү-сүтүү сүрэ
□ — Ийээ, бөлүүн түһээн балык бөҕөнү сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ
Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт, — диэччи ийэтэ. Г. Угаров
Бөрөлөр уол түүлүгэр аанньаҕа киирэн көстүбэттэр. Бу ыарыы, быстыы, сут сүрэ. П. Ламутскай (тылб.)
III
бэрт II диэн курдук
Дусяны кытта бэртиилэрэ сүр, киинэҕэ, үҥкүүгэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. И. Гоголев
Степанов сылайбыта, аччыктаабыта сүр эбит. А. Фёдоров
Муостабыт сыыһа-бөҕө сүр, харбамматаҕа, сууллубатаҕа быданнаабыт быһыылаах. «ЭК»