1) имеющий губы; с... губами; халынг уостаах толстогубый; 2) имеющий выемку, углубление, с... выемкой, с... углублением; 3) =ствольный (о ружье); икки уостаах саа двуствольное ружьё # аһаҕас уостаах невоздержанный на язык, болтливый.

туохт., кэпс., сөбүлээб. Аһаҕас дорҕооннору киэҥник тардан, бытааннык сатаарыччы саҥар. ☉ Говорить громко, внятно, растягивая гласные звуки
[Мотуоһа:] Чэ, лаабырҕаан, кэпсээн бүт. Барар дьону тардыма. Болот Боотур
Татыйааһа талах ылан Татынньахтыы далбаатанна: Лаабырҕаама! Күннүк Уурастыырап
Айаҕа хам буолбакка, ту гу э рэ с аҥара, лаабыргыы иһ э р. Н. Босиков
ср. тат. диал. лыбыр ‘болтун, невоздержанный на язык’

I
дьэбин уоһуй (уос) көр дьэбин
Маайа …… мичилийэ сылдьар бэйэтэ дьэбин уостара. Н. Якутскай
Үлэ киһитэ үөрэ-көтө сылдьар, Кыргыс киһитэ дьэбин уоһар. И. Гоголев
II
аат.
1. анат. Киһи, сүөһү, сорох кыыл-сүөл айаҕын үөһээ уонна аллараа өттүгэр баар имигэстик хамсыыр көп эттээх кырыыта. ☉ Губа, губы
Уол үөһээ уоһун туора соттумахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Михаил Иванович Таня илиитин уоһугар даҕайда. Н. Лугинов
Киһим улахан баҕайытык көрөр, уоһа ибирдиир. Т. Сметанин
2. Ытар сэп-сэбиргэл буулдьатын аһарар турба курдук чааһа, оҥоһуга. ☉ Часть огнестрельного оружия в виде трубы, через которую проходит пуля или снаряд по заданному направлению, дуло
Буҕаалтыр сүүһүн тыбыс-тымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
Икки уостаах саа барахсан. Дьиэбэр маннык сэгэртэйим хаалбыта. Т. Сметанин
Эмискэ анараа диэкиттэн тыһыынча уос биирдэ өрө ньирилии түһэр: эмиэ ньиэмэстэр! ДАЛ УуУоО
3. Туохха эмэ (үксүгэр мастан тутууга) куоһахтыы оҥо быһыы. ☉ Углубление, выемка, жёлоб, надрез на чём-л. (напр., на столбе)
Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэни Алаарыччы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
«Көр эрэ, ол баҕана уоһугар чаһым турар, туохха эмэ түбэһэн, кэлбэтэхпинэ, кэриэс гынаар», — диэбитэ кини. А. Сыромятникова
Дьиэ туттахтарына өһүөнү ууралларыгар баҕана уоһугар сылгы сиэлин кыбыталлар. «ХС»
4. көсп., эргэр. Сүөһү аһылыга, айаҕа. ☉ Прокорм, содержание скота
[Кыаһай оҕонньор] аҕабыыттаахтан сүөһү уоһугар ылбыт эргэ ырбаахытын арынан тараһатын тарбанна. Эрилик Эристиин
Сайыҥҥы кэмҥэ сүөһүнү таах (мэнээк) ыытан уоһунан аһаталлара. БСИ ЛНКИСО-1938
Ити сүөһүтүн уоһугар тугу биэрэр үһүнүй? «ХС»
5. Таһаарыы түһүк форматыгар «ким эмэ саҥатыттан, кэпсээниттэн, тылыттанөһүттэн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется в значении «из чьих-л. уст»
[Одунча — Кулубаҕа:] Бу оҕо туох санааттан, туох буруйу-сэмэни оҥорбутун бэйэтин уоһуттан истиэхпитин баҕарабыт. Суорун Омоллоон
Манна кэпсэммит түгэннэри барытын мин билэр дьоннорум уостарыттан суруйбутум. П. Аввакумов
♦ Айаҕа (уоһа) аһылынна көр айах I
Доропуун оҕонньор уоһа аһыллан, кэпсии-ипсии түһүөх санаата кэллэ. Н. Заболоцкай
[Бытыа оҕонньор] уоһа аһыллан кэпсээн киирэн бардаҕына, туох да кыайан тохтоппот сэһэннээх, тойуктаах кырдьаҕаһа. «ХС»
Аҥаар уоһунан көр аҥаар. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайҕыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аһаҕас уостаах кэпс. — истибитин иһигэр туппат, кэпсии сылдьар. ☉ Невоздержанный на язык, болтливый (букв. имеющий открытые губы)
Ити киһи аһаҕас уостаах, сэрэн. Иккис уоһунан көр иккис. Биир уоскунан махтанаҕын, оттон иккис уоскунан киһи маанытын-күндүтүн, кэһиитин ылбаккын! М. Попов
Өрөөбүт уоскун өһүл көр өһүл. Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм... П. Ойуунускай
Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) көр өһүлүн. Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Саа уоһугар тур көр саа. [Харабыл тойоно:] Бирикээһи мас курдук толоруҥ! Ким толорботох — саа уоһугар туруоҕа. П. Ойуунускай
Ыар мүнүүтэлэргэ, бэл, саа уоһугар туран, дьоруойдар сарын-сарыннарыттан өйөһөн, өрөгөйдөөх ырыанан биир сомоҕолонон, өлөр өлүүнү хорсуннук утары көрсөллөрө дии. Э. Соколов. Саа уоһугар туруор — тирээн туран ытан өлөр. ☉ соотв. ставить к стенке
Хаанымсах бандьыыттар …… Эрилик Эристииҥҥэ өстүйбүт хара санааларыгар кини кырдьаҕас ийэтин, түөрт чугас уруутун, икки күтүөтүн саа уоһугар туруорбуттара. Н. Тобуруокап
Балаҕаччыга бандьыыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС». Уос бааһа сүппэтинэн (төлөт) түөлбэ. — суолтатыгар, аатыгар эрэ (иэс хаалыаҕынааҕар туох түбэһэринэн төлөт). ☉ Чем попало, лишь бы не пропало (заставлять вернуть долг — букв. подобно тому, как не пропадает след от раны на губе). Уоска бэрдэрбит (оҕустарбыт) курдук (уоска бэрдэрбиттии, оҕустарбыт- тыы) — эмискэ, соҕотохто (саҥата суох бар). ☉ Внезапно, вдруг, неожиданно (замолчать — букв. как будто в губы ударили)
Кулуба уоска бэрдэрбиттии саҥата суох олорбохтоото. И. Гоголев
Саала иһэ, уоска бэрдэрбит курдук, чуумпура түстэ. В. Ойуурускай
Василий Макарович уоска оҕустарбыт курдук туран хаалла. А. Сыромятникова
Буокай оҕонньор эрэйдээх уоска оҕустарбыттыы ах баран хаалла. «ХС». Уоска бэрдэрдэ — эмискэ, соҕотохто саҥата суох барда. ☉ Замолчать внезапно, неожиданно (букв. получить по губам)
[Дьэллиикэп Дьэкиим:] Эн тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕыттан, соһуйаммын, уоска бэрдэрэн олоробун... П. Ойуунускай
Кэпсэтэ олорбут дьон уоска бэрдэрдилэр. М. Доҕордуурап
Сергей уоска бэрдэрбитэ, Нарыйаттан итини хайдах даҕаны күүппэтэҕэ. В. Яковлев
Тэҥн. хам барда. Уоскун минньит — айаххын минньит диэн курдук (көр айах I). Үтүө аһа үрүмэ, Кэриэс аһа кэһиэх, Ийэ аһа иэдьэгэй, Уос минньитэрин уурайбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кураанах баҕа санаанан уо7у минньиппит этибит. Баал Хабырыыс
Бааҥка кэнсиэрбэ баарын холбоон, бары тэҥҥэ үллэстэн, уостарын минньиттилэр. И. Петров. Уос кураанах — саҥата суох, мээнэ, таах. ☉ Безмолвно, молча (букв. губы пустые)
Уос кураанах сытыахтааҕар сэһэргэһиэх эрэ. ПЭК СЯЯ
Оҕонньор онуоха да кыһаллыбата, уос кураанаҕын олоруохтааҕар, киһини көрбүччэ саҥардаҕа буолуо. А. Сыромятникова. Уос номоҕо — куруук туттуллар тыл, кэпсэниллэр кэпсээн. ☉ соотв. притча во языцех
Сыыспат наадатыгар «биэстэ кээмэйдээ, биирдэ быс» диэн уос номоҕунан салайтарабын. Р. Баҕатаайыскай
Үөрэҕэ суох саха оҕонньотторо «атах анныттан алдьархай тахсар» диэн уос номохтоох этилэр. «ХС»
Уос номоҕо буол көр номох. Өс хоһоонноро — үйэттэн үйэҕэ уос номоҕо буолан баран иһэр бэргэн этиилэр. Багдарыын Сүлбэ
Эһэлэри кытта кыс хаар ортото көрсүһэр былыр-былыргыттан киэҥ кэпсээҥҥэ киирэр, уос номоҕо буолар. ПАК АаТХ
Уос номох оҥоһун — номох оҥоһун (гын) диэн курдук (көр номох). Былыр-былыргыттан дьон үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһар үтүө санааларын ханнык эмэ сиэдэрэй үүнээйинэн …… сирэйдээн уос номоҕо оҥостор идэлээхтэр. И. Федосеев
Истэр былаһын тухары 1936 сыллаахха П.А. Ойуунускай тыл эппит ыһыаҕын уос номоҕо оҥостоллор. «ЭК»
Уос номоххо киир — номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Оннооҕор, бэл, дьон уоруйахтарынан, сымыйаччыларынан, ол-бу кыра кыйымсах идэлэринэн уос номоҕор киирэр гына сураҕырааччылар буолбаат. С. Тарасов
Дьэ итинэн, «Отелло курдук күнүүһүт» диэн уос номоҕор киирбит, дьиҥэр — киһиттэн эрэ кэрэ, үтүө, эрэнигэс, итэҕэйимтиэ сүрэхтээх хара мавр олох олорон бүтэр. Эрчимэн
Уостан түспэт көр түс I. Оҕонньор аата ол күн дьон уоһуттан түспэтэҕэ. Г. Угаров
Бырааһынньык икки-үс күнүн сонуна сылы быһа уостан түспэккэ кэпсэнэр, мөккүөрү да үөскэтэр. «ХС». Уостан уоска — киһиттэн киһиэхэ, дьонтон дьоҥҥо. ☉ соотв. из уст в уста
Ойдо, көттө уостан уоска Улуу поэт Маяковскай Поэзията норуокка. Эллэй. Уостарынан үллэстэллэр — кими да матарбакка, бэйэ-бэйэлэригэр тэҥҥэ үллэрэллэр (үксүгэр аһы). ☉ Делиться поровну, по-братски, никого не обижая (обычно о еде)
Өйүө астарын тобоҕун уостарынан үллэстэллэр. Н. Якутскай
Эти сонно тута уоспутунан үллэһиннибит. С. Федотов
Уос (тыл) тумалыга көр тумалык. [Доодороп кулуба:] Бу баай диэн уос тумалыга буолбут дьон — биһиги тыл этэрбитин көҥүллүүгүт дуо? Эрилик Эристиин. Уоһа сөлүннэ — тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) диэн курдук (көр тыл). Холуочуйан, уоһа сөллүбүт. Уоһа уокка тиийбит — кыыһыран, өһүргэнэн уоһа уһаабыт, чорбойбут. ☉ соотв. надуть губы (букв. губы его дошли до камелька). Убайа кэһиитэ суох кэлэн, кыыс уоһа уокка тиийбит. Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> — сааһынан эдэр, олох быһыытын-майгытын билэ илик. ☉ Молоденький, ещё неопытный в жизни, желторотый (букв. с желтком на губах)
Уоһахтаах эбээт уоһа, Ууну ааһыа, уоту туоруо. И. Гоголев
Эһиги оччугуй оройдоргут, Уоскутугар уоһахтаахтаргыт. С. Васильев
[Граф — Петяҕа:] Мин эйиэхэ этэбин — солуута суох, уоһа уоһахтаах да, өссө байыаннай сулууспаҕа бараары гынар! Л. Толстой (тылб.)
Уоһа уһуктаммыт — тыла уһуктаммыт диэн курдук (көр уһуктан). Маайа уоһа эбии уһуктаммыкка, тыла ордук сытыырхайбыкка дылы. А. Сыромятникова. Уоһугар киллэр — туох эмэ туһунан кэпсэтиитэ саҕалаа. ☉ Заводить речь, говорить, рассуждать о чём-л.
Туох тылы уоһугар киллэрэн Туох халлаан тойугун туойуой? И. Чаҕылҕан
«Бу икки атахтааҕы саралаан сииргитигэр умса түһэҥҥит, бэл күн төһө буолбутун билбэт буоллаххыт», — диэн уоһугар киллэрэн барар. «ХС». Уоһунан барар — сүөһү саас сирин бэйэтэ булан, эрдэ мэччийэн, аһыыр. ☉ Кормиться с поля (о раннем начале выпаса скота весной)
Мантан инньэ сүөһү уоһунан барыа. ПЭК СЯЯ
Быйыл саас сүөһү бэркэ уоһунан барда. ПИС СТС. Уоһун була илик түөлбэ. — ситэ сыһыйа илик, салайыыны истибэт (сылгыны этэргэ). ☉ Не приученный к узде (о лошади — букв. губы свои ещё не нашёл)
Далга уостарын була илик сылгылар хааллан тураллар. Уоһун иһигэр көр ис IV. Киһитэ биир кэм уоһун иһигэр тугу эрэ ботугуруур. Н. Якутскай
Кымаах Баһылай тугу эрэ уоһун иһигэр киҥинэйэн кэбистэ. А. Бэрияк. Уоһун кытта кэпсэтэр (саҥарар, ботугуруур) — бэйэтин кытта бэйэтэ кэпсэтэр, ис санаатын кыратык саҥаран, ботугураан таһаарар. ☉ соотв. бормотать себе под нос
Атах ороҥҥо олорор хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Даарыйа эмээхсин хараҥа муннугар токуйан олорон, уоһун кытта саҥарда. Амма Аччыгыйа
Соҕотоҕун сылдьан уоһу кытта кэпсэтии — үгүс булчут үгэһэ. Т. Сметанин. Уоһун оҕунуохтаа кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрик биэр. ☉ Подмазать, дать на лапу, дать взятку кому-л. (букв. губы намазать). Кистии-саба уоһун оҕунуохтатарын сөбүлүүр тойон дииллэр
□ Уостарын оҕунуохтаатахха эрэ хамбаайын чааһын биэрэллэр. «Кыым». Уоһун сиигирт — кыратык тугу эмэ амсатан иһэрт. ☉ соотв. промочить горло, пригубить
Тоҕо үчүгэй аҕай урууну иҥнэри тарпатыҥ, үтүө күҥҥэр кулуттарыҥ уостарын сиигирдиэ да эбиккин. А. Сыромятникова
Ыһыахха барбах уоһу сиигирдэр кэриэтэ кымыстаабыттара. П. Аввакумов. Уоһун тарт түөлбэ. — сылгыны айааһаа, сыһыт. ☉ Объезжать лошадь. Уоһа тардыллан ыытыллыбыт сылгы. НАГ ЯРФС. Уоһун (уоһугар) уоһаҕа куура илик — олох быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэ илик, олус эдэр. ☉ соотв. молоко на губах не обсохло
Били оҕонньор этэринии эттэхпинэ, уоһугар уоһаҕа куура илик, атах сыгынньах акаары кыыска кыырыктаах баспын бэриннэмий! Суорун Омоллоон
Биһи уоспут уоһаҕа Куура илик оҕолор Кыыһар туман буурҕаҕа Кыттан баарпыт дии, доҕор. П. Тобуруокап
Бэйэтэ буоллаҕына уоһун уоһаҕа куура илик адьас эдэр оҕо киһи. «ХС»
Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) көр түһэр. Оттон Мирон Маняттан Ол киэһэ арахпатах, Аптаах таптал ырыатын Уоһуттан түһэрбэтэх. С. Данилов
Поэт 350-чэ хоһоонноругар музыка суруллан, норуот уоһуттан түһэрбэккэ таптаан ыллыыр ырыалара буоллулар. «Чолбон». Уһуктаах тыллаах (уостаах) кэпс. — олус сытыы тыллаах. ☉ соотв. острый на язык
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баараа: туос сымыйа ол-бу хобу-сиби тарҕаппыттара. Софр. Данилов
Аҕабыыт кыыһа, сылаас эркиҥҥэ көхсүнэн буолан, быыстала суох ботугуруу турда. Уоһа уһуктаах, чорбоҥолос. А. Сыромятникова
Хоммут уоскун хоҥнор — өрөөбүт уоскун өһүл диэн курдук (көр өһүл). Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун Туора көтөҕөн олорон, Бэйэ бодотун тардынан, Хоммут уоһун хоҥнордо, Өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Хоммут уоспун хоҥнороору Хомуспун охсо сатыыбын. Баал Хабырыыс. Ыт уос буолла көр ыт II
◊ Куобах уоһа көр куобах
Манна куобах уоһа саҕаланна, мастарын лабаалара маҥан бытыктанан бардылар. Суорун Омоллоон
Барыта куобах уоһа аҥхай-оҥхой дулҕа дойду, айанныырга олус эрэйдээх. «ХС». Сэргэ уоһа эргэр. — сэргэҕэ ат тэһиинин иилэ быраҕарга анаан оҥоһуллубут куоһаахтыы оҥо быһыы. ☉ Специальная выемка на коновязи для закрепления поводьев лошади. Тоҕус уостаах тойон сэргэ
□ Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэ. С. Зверев
Тыыраҕас уос көр тыыраҕас. Уол төрүөҕүттэн тыыраҕас уостаах. Уос аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон. Уос аһаҕас дорҕооннорун этэргэ уос ордук күүскэ үлэлиир. ПНЕ СТ. Уос бааһа бэт. — дьиэ сүөһүтүн ыарыыта: хабарҕа ыарыыта, күөмэйдьит. ☉ Болезнь домашних животных: скарлатина, дифтерит
Кыһына ичигэс буолан, уос бааһа сир ахсын дэлэйбит. «Саха с.». Маны [хабарҕа ыарыытын] сахалар өссө күөмэйдэппит, уос бааһа, сиир сиэһинэ эҥин диэн ааттыыллар. НПИ ССЫа
Уос бүтэй дорҕоон көр дорҕоон. Ордук маарыннаһар уос бүтэй дорҕооннорун саҥаралларыгар да, суруйалларыгар да булкуйаллар. КИИ МКТТҮө. Уос дорҕооно тыл үөр. — уос кыттыгастаах үөскүүр саҥа дорҕооно. ☉ Звук речи, образуемый с помощью губ, губной звук
Саха тылын уос бүтэй дорҕоонноро: б, м, п. Уос аһаҕас дорҕоонноро: о, ө, у, ү. М. Чооруоһап
Уостаах ох көр ох. Былыр саха сэриилэһэр, бултуур саата, сэбэ: кураахтаах саа диэн, уостаах ох диэн баара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Уоһа ыпсыбат кэпс. — олус үөрэн, күлэн айаҕа сабыллыбат буолбут. ☉ соотв. рот до ушей
Луиза Алексеевна үөрэн да диэн оттон, төһөнү үөрүөй, уоһа ыпсыбат. Багдарыын Сүлбэ
Мин, булчут киһи буолан, дьэ үөрдүм, күлэн уоһум ыпсыбат буолла. «ХС». Уоһун хомоҕой салыыр көр салаа I. [Маҥнайгы отчут:] Уоспутун хомоҕой салыаҕа, Уоспутун Оруос Баай көрүөҕэ, Уоран аһаабыккыт диэҕэ. (Бары уостарын күлүнэн соттоллор.) П. Ойуунускай. Үтүлүк уоһа — үтүлүгү бүтүннүү устубакка эрэ илиигин таһаарар бэгэччэк ис өттүнэн баар аһаҕас. ☉ Отверстие с внутренней стороны рукавицы на запястье, через которое можно вытащить руку, не снимая рукавиц полностью
Оҕонньор үтүлүгүн уоһунан илиитин таһааран далбаатаабытыгар уола сүүрэн кэллэ. Саха фольк. Икки илиитин үтүлүктэрин уостарынан таһааран, ытыстарын көрдөрө нэлэппитинэн, дьиэлээх тойон киирэн кэлэр. Амма Аччыгыйа. Чөмчөкө (сирэй, уос) олоруута көр олоруу. Хайыаҕай, сирэйин, уоһун олоруута оннук
ср. др.-тюрк. аҕаз, аҕыз ‘рот, уста, губы’, тюрк. агыз, авыз, авуз ‘рот, уста’

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр аһыыр, дорҕоон таһаарар уоргана («й» мурун дорҕ.). ☉ Орган человека, животных и птиц для принятия пищи, произношения звуков, рот; полость рта. Айаххын ат. Айаххар ук. Айах иһэ. Айаххын сайҕан
□ Аҕыйах хонугунан оҕо эмиэ сэниэтэ суохтук кыыкынаан ытыыр уонна сылаас сиҥэни айаҕар кутан биэрдэххэ ыйыстар буолан барар. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕас-мээтиргэс буолаллара. Т. Сметанин
Кыыһырбыт омунугар кытара үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай
2. Уос-тиис, уос. ☉ Губы и окружность рта
[Эһэ] Таҥнары нөрүллэн олорор. Айаҕын салбанар. Кыһыл тыла көстөр. Т. Сметанин
3. көр аан 1.1. Бүтэй айаҕа. Дьиэ айаҕа
□ Ньургун Боотур умса холоруктуур да, Уот Уһутаакы буолан, хаҥас хаппахчы айаҕар барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Оҕуруот айаҕар умса дьулуруйан тиийэн, атын төлө тардаат, үрдүгэр ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Охтубут чааркаанын айаҕар арай туох эрэ олус дьикти, киһи сэрэниэн курдук үрүҥэ токуччу тоҥо сытара көһүннэ. Н. Заболоцкай
4
көр аан 1.1. Саһыл оҕолоро хорооннорун айаҕар тахсан оонньуу сылдьаллар эбит! Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй] Хотон иһигэр киирэн кутуйахтар хорооннорун айаҕар кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ, чугас соҕус «Туораах» саҥатын иһиттэ. Т. Сметанин
Баҕалара — арҕах айаҕын былдьаабыт киһи диэн этэ. Эрилик Эристиин
5
көр аан 1.1. Көмүлүөк суоһугар көхсүбүн Ититэрбин ахтыбычча, Оһох айаҕын аһан бүгүн Олоробун, Иттиим. Ычча! Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, дьоно төһө кэлэн бырастыыластылар?» — диэн Уулаах хоруоп айаҕын тоһоҕолуу туран ыйытта. Эрилик Эристиин
Быргый туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаарда. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт [бурдук тардар] тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан балыгы куттардылар. С. Васильев
6. Туох эмэ көҥдөйө, көҥдөй аһаҕаһа (үксүгэр ньолбуһахтыы быһыылаах, эбэтэр чөҥөрүйэн барар көҥдөй); иһит аһаҕас өттө. ☉ Какое-л. отверстие (обычно в виде трубы, глубокой ямы); открытая часть, отверстие (противоположное дну) сосуда. Иин айаҕа. Иһит айаҕа
□ Эмискэ дириҥ, түгэҕэ биллибэт хабысхараҥа сыыр айаҕа аллара чөҥөрүс гына түспүтэ, сыарҕа хоройбутунан таҥнары туран эрэрэ. Н. Заболоцкай
Смольнай үрдүк таас кирилиэһин үрдүттэн буускалар хара айахтарын аппыттар. Н. Габышев
Биэстээх оҕо айаҕын санатар киэҥ уостаах доруобун лигийэнлигийэн айаҕынан иитэн биэрэр. И. Гоголев
7. Туох эмэ саҕаланар быыһа (хол., суол, дэриэбинэ эҥин). ☉ Место, откуда что-л. берет свое начало, начальная точка
Биир түүн түһээтэхпинэ, ити улахан сайылыктарын айаҕар тахсан турар эбиппин. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан, оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай. Хамначчыт дьахталлара Орон айаҕар остуолу ыга тарпыттарын Өйдөөн көрүмүнэ тураммын Үөхпүт буолуом. Саха фольк.
8. көсп. Аһыыр ас, аһылык. ☉ Пропитание, прокорм
Киһи да, сүөһү да айаҕынан (өс хоһ.). Бу уол манна олорон тойонугар ас таһар буолуоҕа. Хата эн кинини айаҕар илии-атах гынаар. Айахха илии-атах буолааччылар элбиэх курдуктар. Амма Аччыгыйа
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Общественнай сүөһү айаҕар дэлэччи тиийэр оту оттоммуппут. «Кыым»
♦ Айаҕа аһаҕас — тугу барытын этэ, биллэрэ, кэпсии сылдьар, тылын кыаммат. ☉ Болтливый
«Итирик киһи айаҕа аһаҕас» диэн өс хоһооно баар. Н. Якутскай
Мин кырдьаҕас киһи, айаҕым аһаҕас, — Дьэкириэм көхсүн этиппэхтээтэ. «ХС». Тэҥн. айаҕа суох 1), айаҕын кыаммат. Айаҕа (уоһа) аһылынна — саҥарбакка гынан баран, саҥаран, кэпсээн-ипсээн бар. ☉ Становиться разговорчивым (соотв. у него язык развязался)
Дьон айаҕа дьэ аһыллан, ыйытыы, үҥсүү, көрдөһүү, мөккүөр былаастаах кэпсэтиилэр салҕанан истилэр. Болот Боотур
Аҕыйах саҥалаах Байбал Сүөдэрэбис арыгы иһэн чэпчии түстэҕинэ айаҕа аһыллар эбит. С. Новиков. Аргыһым айаҕа аһыллыах курдук буолбутуттан, мин киниэхэ ыкса сыҕарыйдым. И. Гоголев. Айаҕа кулгааҕар тиийдэ — айаҕын киэҥник ырбатан көрүдьүөстүк күлэр. ☉ Рот до ушей (калька). Айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) — 1) элбэхтик саҥарар, айдаарар (үксүгэр этиһэн, мөккүһэн, үҥсэргээн). ☉ Много говорит, шумит (обычно ругаясь, жалуясь)
Уйбаан уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап. Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түһэр. А. Федоров; 2) букатын мэлдьэһэр, аккаастанар. ☉ Решительно отказывается, отпирается
Ол дьон бары айахтара кытарыа. Үҥсэн-харсан турдахтарына да көҥүл. Болот Боотур
Эн курдук дьону уу хоро барыҥ диэтэххэ, «кулуммут», «тарбыйахпыт» диэн айаххыт кытарыа. А. Федоров. «Тугу үлэлэтиэхпитий, биһиги бэйэбит үлэлэтэр киһи баара буоллар үлэлиэ эбиппит да, үлэлэтэр киһи суох», — диэн айахтара кытара түһэрэ. Эрилик Эристиин; 3) аччыктаан ас көрдүүр, аска иҥсэрэр. ☉ Быть голодным и просить, требовать пищи
Алта өттүбүтүттэн алта уол айаҕа кытарар, алта өттүбүттэн алта кыыс айаҕа кытарар... Дьэ сор диэтэҕиҥ... П. Ойуунускай. Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт — аһаабат да буолбут (санаарҕаан, аһыйан). ☉ Ему кусок в горло не идет (так он убит горем)
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Дьэргэли таптыыр оҕотун суохтаабыт аҕа курдук аймаммыта. Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур. Айаҕар баартаах көр айаҕар дьоллоох. Айаҕар баппат — олус элбэх (лахсыыр, саҥа). ☉ Без умолку (болтать, говорить)
Бу аҕыйах саҥалааҕынан аатырбыт Андрей айаҕар баппат элбэх саҥаламмытыттан дьиксинэн, Всеволод сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Софр. Данилов. Айаҕар батаран — кыбыстыбакка-сааппакка, сиэрэ суох олуонатык (тыллаһар, үөхсэр). ☉ Беззастенчиво, бесстыдно, беспардонно (говорить, ругаться)
Саҥаһым үөҕэр тылларын киһи сатаан айаҕар батаран кэпсээбэт дьаабыта. Г. Колесов
Саҥам диэн айаххар батаран таһаараҕын ээ, — Матыкый уол кэлэйэ туттар. «ХС»
Миэхэ ким да наадата суох, мин киниттэн атыны кими да таптаабаппын. Хайдах айаххар батаран кинини куһаҕан киһи диигин? Л. Толстой (тылб.). Айаҕар бырах көр (кир эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Айаҕар дьоллоох (баартаах) — аска табыллар (хол., ас баарыгар, аһыы олордоххо түбэһэр киһи бэйэтин этэр эбэтэр атыттар кинини күлэн-оонньоон этэллэр). ☉ Удачливый, везучий в еде (обычная шутливая формула — употр., когда кто-л. приходит во время приготовления пищи или когда собирают на стол)
Айахпар мэлдьи дьоллоохпун, чэйиҥ бэлэм эбит, кут. У. Нуолур. Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэккэ (ас укпакка) — тугу да аһаабакка. ☉ соотв. маковой росинки во рту не было
Бөрө бачча ас-үөл аттыгар сылдьан, үс хонук тухары айаҕар инчэҕэйи киллэрбэтэҕэ дэлэ кыһыылаах буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Хас да хонукка санаам самнастан, харахпын симпэккэ, айахпар ас укпакка, түүл-бит курдук сырыттым. Софр. Данилов. Айаҕар киирэн биэр кэпс. — хотуулаах тыллаах, эбэтэр этиһиилээх, хадаар киһини тыытан (хол., кириитикэлээн, тыл аахсан), үөҕүлүн, мөҕүлүн. ☉ Попадаться на язык языкастому человеку, спорщику
Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи, абытай, Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
Айаҕар (туох) көтөн түһэрин (түбэспитин) көр айахха киирбиччэ. Мааҕыҥҥы этиһиитээҕэр буолуох отуулааҕын даҕаны умнан баран, айаҕар туох көтөн түһэрин ыллаан эйээрэ истэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
«Саатар күтүр өстөөх саҥата суох иһиллээн олорбот. Айаҕар туох киирэрин хапса олорор», — диэтэ Наташа. М. Доҕордуурап. Айаҕар табыллар көр айаҕар дьоллоох. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс — 1) үөхс. кими эмэ күүтэ сатаан баран үөхсэн этэр тыл. ☉ Говорят раздраженные долгим отсутствием, ожиданием кого-л.
Баары оҕолор туох айаҕар түһэн хааллахтарай, хайа киэһэ да буолла дии... Күндэ; 2) хабалаҕа киирэн ис. ☉ Попадать в кабалу, кабальную зависимость
Таатта үлэһит бааһынай маассата иккинэн-үһүнэн эстэн, баай айаҕар түһэн истэ. Бэс Дьарааһын
Айаҕар түһэрэр көр бэлэһигэр түһэрдэ. Аныгы оҕолор сытыылара сүрдээх. Киһини олох саҥарпат, айаҕар түһэрэ сылдьар буолбут ити Хаарчаан. Болот Боотур. (Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) — кимиэхэ эмэ үөхтэр, кими эмэ үөхтэрэргэ сылтах, төрүөт биэр. ☉ Давать повод кому-л. ругать, бранить кого-л.
Бу бэдиктэр эмиэ тириини үппүттэр ээ... Дьэ эмиэ Көстөкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Оҕону баран, ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков. Айаҕа суох — 1) тугу барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи кыайан туппат. ☉ Много болтающий, не хранящий секретов
Тыһаҕас туһунан, бу олорор биэс киһиттэн атын, ким да билиэ суохтаах. Онон бу саҥа киһи, Хочуон, эдэргэр тэптэрэн айаҕа суох быһыылана сылдьаайыккыный? И. Оконешников. Кыыһы көҥүллүөхтэрэ дуо дьоно? Кыайар мэнигэ, айаҕа суоҕа бэрт, кини да хомсомуол буолта диэн. Болот Боотур. Тэҥн. айаҕа аһаҕас
△ Сиэргэ баппат толоостук саҥар, тыл ыһыгын. ☉ Говорить то, что не следует, брякнуть
Эдэр киһи буолан баран, саҥардаҕыҥ тоҕо айаҕа суоҕай? Саха сэһ. 1977; 2) өлгөм, элбэх астаах сиргэ кэллэҕинэ, кыайан аһаабат буолан хаалар. ☉ Теряющий аппетит при обилии продуктов питания. Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Айаҕа туолбат — олус иҥсэлээх, иҥсэтэ муҥура суох. ☉ Очень жадный, соотв. жадность его не знает границ
Айаҕа хайдыаҕынан көр айаҕын муҥунан. Эттээх аттарынан өрө көтүтэ сылдьаннар, айахтара хайдыаҕынан ыллыылларын эрэ билэр дьоннор. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын. Айаҕа хам буолбат — саҥата суох олорбот, куруутун тугу эмэ саҥара, кэпсии сылдьар. ☉ Быть словоохотливым, постоянно и без умолку говорить, рассказывать
Айаҕа хам буолбат элбэх саҥалаах эдэр уол этэ. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр түөрэҥ тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олорон, айахтара хам буолбакка кэпсэтэ, Дьаллааһын үрүйэтин туораан сискэ таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур. Айаҕа хамсыырын кэтэс — ким эмэ ыйыытын, дьаһалын кэтэс (бэйэҥ көҕүлээбэккэ). ☉ Ждать чьего-л. указания, распоряжения (не проявляя своей инициативы)
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр, хас тустаах үлэһит, ким да ыйыытын күүппэккэ, тустаах учаастагын бэйэтэ дьаһайдын. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар көр айаҕа кытарар (оҥойор, хараар). Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай. Айаҕа ыларынан кэпс. — дэлэй аска, талбытынан аһаан-сиэн (сылдьар, олорор). ☉ В изобилии продуктов питания, в довольстве, сытости (жить)
Аһа буоллаҕына Айаҕа ыларынан, Таҥаһа диэн — Талбытынан, харчыны да харысыһар суох. П. Тобуруокап. Айаҕы да атыппат — киһини саҥарпат элбэх саҥалаах. ☉ Не дает слово сказать (такой многословный)
Биһигини айахпытын да атыппатаҕа, арай Лана эрэ тыл кыбыппыта. «ХС»
△ Киһини тыла суох ыытар сытыы, хотоойу тыллаах. ☉ Обезоруживает, обескураживает словом (настолько остер на язык)
Оннук өйдөөх дьахтар баспытыгар ытыннаҕына, миигинньик эмээхсини хабахха тыыннарыа, айахпытын атытыа суоҕа. Болот Боотур. Айаҕын абатын (тумсун тууһун) — киһини кыйахыыр олус кыһыылаах тыллаах диэн өһүргэнэн, абаран этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Формула, выражающая крайнее возмущение словами собеседника (наглостью, ядовитой язвительностью его речи — обычно употр. в фольк., букв. как ядовит его рот, как язвительны его уста!)
Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай? П. Ойуунускай
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри Тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ! Ньургун Боотур
Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! Дьэ, бэйиккэй, ыты ыт сирэйдиирим буолуоҕа. В. Протодьяконов. Айаҕынан (эрэ) айдаарар — дьыалатыгар тугу да гыммат, саҥатынан эрэ бэрт буолар, кураанаҕынан лахсыйар. ☉ Любитель молоть языком, ничего не делать
Айаҕынан көрүстэ көр бэлэһигэр түһэрдэ. Ойоҕун туһугар «улахан судьуйа» быһыытынан айаҕынан көрүстэ. М. Доҕордуурап. Айаҕын аппат (ата илик) — тугу да саҥарбат, кими да кытта кэпсэппэт, тугу да кимиэхэ да кэпсээбэт. ☉ Не проронил ни одного слова, никому ничего не сказал (букв. рот не раскрывает)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов. Айаҕын ас — 1) кими эмэни кэпсэтиигэ күһэй, кэпсэтэр гын (үксүгэр аҕыйах саҥалаах, эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбат киһини). ☉ Заставить кого-л. разговаривать, начать разговор (обычно молчуна или не расположенного к разговору)
Аҕыйах саҥалааҕы Айаҕын аста Күтүр киһини Күлүмүрдэс оҥордо, Кэччэгэй киһини Кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итирдэн, айаҕын аһан, ону-маны кэпсэттэрээри соруйан арыгынан сыҥалаабыттарын Силип дьэ өйдөөн бабат диэбитэ. Күннүк Уурастыырап; 2) кэпсэтиини саҕалаа (ханнык эмэ тылынан, ыйытыынан). ☉ Начать разговор; сказать первым формулу, с которой начинают беседу
Син эмиэ биһи курдук: «Сэһэн суох, эйиэнэ?»— диэн тылынан айаҕын аһар. «ХС». Айаҕын атан — 1) олус соһуйан, тугу да гыныан булбакка таалан. ☉ Остолбенев от неожиданности, удивления
«Бачча күн киэһэрбитин кэннэ, ханна бараары ол аппын көлүйэбиний?» — Дьуона уол соһуйан айаҕын атан даллайар. Н. Якутскай
Киһим, сэрэйбитим курдук, соһуйан айаҕын атан, көрүөҕүнэн көрөн баран, саҥата суох турда. «ХС»; 2) олус сэргэҕэлээн, тартаран (кими, тугу эрэ иһит). ☉ Быть поглощенным чем-л. (напр., внимательно и с удивлением, разинув рот слушать кого-л.)
Хаҥас диэки дьиэлээх дьахтар Маайа айаҕын атан баран, көрбүтүн чыпчылыйбакка эрэ оһох чанчыгар иһиллээн турда. Н. Неустроев. Айаҕын ата сытар (аппытынан барар) — 1) аччыктаан, хоргуйан барар. ☉ Голодать
Үлэлээбэтэххэ айаҕы аппытынан барар кыһалҕа тирээн туруоҕа. Болот Боотур; 2) туох эрэ көһүппүт, кэтэспит курдук баар буолар (үксүн куһаҕан, оһол эҥин туһунан). ☉ С готовностью ожидает на каждом шагу (о неприятности, неожиданности, беде; букв. лежит (ждет) разинув рот)
Күүтүллүбэтэх моһуок ат олугун аайы айаҕын ата сытааччы. «ХС». Айаҕын биэрбэт — үүнүн ытыран баран салайар хоту барбат, салайыыга кыайтарбат (ат). ☉ Закусывающий удила и плохо управляемый (о лошади)
Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, төһө даҕаны тэһииниттэн тардан тохтото сатаабытын иннигэр, айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора тахсыбыта. «ХС». Айаҕын бүөлээ — тугу эрэ ирдэһэр, мөҕөр-этэр киһиэхэ тугу эмэ биэрэн кыыһырарын, мөҕөрүн уҕарыт. ☉ Ублажать кого-л. каким-л. подарком, взяткой (чтобы смягчить его гнев, избежать серьезных последствий для себя)
«Мөхтөхтөрүнэ айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ күөл оннуттан күрүө аҥаардыыта сири быһан биэртэлээтэҕинэ айахтарын бүөлүүр ини. Болот Боотур. Айаҕын иһигэр — саҥа таһаарбакка, ботугураан (саҥар). ☉ Говорить, не издавая звука, голоса, тихим шепотом (букв. во рту)
«Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун, Кэлэрбэр кэһиилээх кэтэһээр»,— Айаҕын иһигэр алҕаата, Барык-сарыкка Балаҕаныгар барда. А. Софронов. Айаҕын кыаммат — этиэ, саҥарыа суоҕун этэн кэбиһэр, туттуммат. ☉ Невоздержанный на язык
Бүөтүртэн тэйэн, саҥата иһиллибэт сиригэр тиийэн баран, уҥуох-сула киһи: «Айаххын наһаа да кыаммат киһигин. Ити тоҕо саанныҥ, хайаатыҥ?» — диэн сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. айаҕа аһаҕас. (Ким эмэ) айаҕын кэтээ — ким эрэ туох диирин истэн, ону толорорго бэлэм буол (хол., сорох дьон салайааччыларыгар сыһыаннара). ☉ Быть всегда готовым выполнять чье-л. слово, поручение (напр., об отношениях нек-рых зависимых, подчиненных и стоящих над ними)
Кинилэр [баайдар] айахтарын кэтээбэккэ, биир эйэлээх үтүө санааҕа холбоһон, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор күн-дьыл кэллэ. Эрилик Эристиин. Айаҕын муҥунан — улаханнык айдааран (саҥарар, хаһыытыыр, күлэр). ☉ Очень громко, шумно (разговаривать, кричать, смеяться)
Куоҕас кыыл долгуҥҥа кыбыттан Умсаары түөһүнэн тайаата, Акаары, кэлбитин биллэрэн, Айаҕын муҥунан аҥааттар. Эрилик Эристиин
«Атаскаан!» — диэн айаҕым муҥунан хаһыытаатым, таас быыһынан көрдөхпүнэ, киһим саатын хабан ылаат, түргэн үлүгэрдик эргиллэ түстэ. Т. Сметанин
Тыаҕа сылдьан мэнээк айах муҥунан саҥарбат баҕайы. Н. Лугинов. Айаҕын саба тут кэпс. — кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ, саҥарыма; ким эмэ тугу эмэ этэрин боҕус. ☉ Не давать говорить что-л. или о чем-л., заставлять молчать
Бэйи тохтоо, эмээхсиэн, айахпын саба тутума. «ХС». Айаҕыҥ хатаарай көр бэлэһиҥ хатаарай. Айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай! — кини эрэ айахтаах, онон кини эрэ аһыырасиирэ сөп буоллаҕай (ким эрэ ордук аһыырын, хатаҕаланарын сүөргүлээн этии). ☉ Будто вырастет из его рта зеленая трава (так говорят, осуждая того, кто больше или лучше других ест лакомую пищу)
Хайа, миэхэ ордор эрэ, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай. Амма Аччыгыйа. Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай — туох эрэ кэрэхсэбиллээх сонуну истээри кэтэспит киһилэрэ саҥарбатыттан кыйаханан этии. ☉ Будто из его рта станет сыпаться золото (так говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать интересные новости). Айаҕыттан саҥата тахсыбат — кыайан саҥарбат буолар эбэтэр эрэйинэн, киһи өйдөөбөт гына саҥарар (ыарахан ыарыыттан, симиттэн, долгуйан). ☉ Говорить не может; говорит невразумительно, нечленораздельно (от тяжелой болезни, волнения, смущения)
Ааҕарыгар кэллэҕинэ — Айаҕыттан саҥата Адьас кыайан тахсыбакка, «Аа-аа», «Ыы-ыы» буола турар. Күннүк Уурастыырап. Айаҕыттан таһаарарыгар харбат — олус быдьар тыллаах. ☉ Сквернослов (букв. не подавится тем, что изрыгает). Айах адаҕата сөбүлээб. — көдьүүһэ суох иитиллээччи, бэлэм аһы сиэччи (үксүгэр былыр дьадаҥы ыалга). ☉ Лишний едок, обуза в семье, не имеющий своего, не приносящий пользу семье (в старину обычно невольная тягость в бедняцкой семье)
Сүөһүтэ-аһа суох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо кэлтэччи айах адаҕата, буолумаары, имии имитэр идэлэммит. Күннүк Уурастыырап
Айах адаҕата буолбатах, ынахтаах, торбуйахтаах киһи быһыытынан чобоотук туттар. И. Гоголев
Киһиэхэ аһыннарар айах адаҕата буолуохпун баҕарбаппын. И. Данилов. Айах аһыыта — ырыаҕа, олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, атын сорох жанрдарга кылгас киирии тыллар (хол., үҥкүү тылыгар «оһуо-оһуо оһуокай, эһиэ-эһиэ эһиэкэй», олоҥхоҕо — «былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл уорҕатыгар, ааспыт дьыл анараатыгар» эҥин диэн). ☉ Запев, зачин в осуохайе, олонхо, народной песне и некоторых других жанрах фольклора. Айах атан кэпсэт — аҕыйах тылынан (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Перебрасываться несколькими словами (обычно употр. в отриц. ф.)
Нараҕаннаах Баһыккалааҕы кытта дьиэдьиэлэригэр сылдьыспат, биир тылы айах атан кэпсэппэт буола кырылаччы өстөһөн хаалбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Манна сайылыыр буолбуттара үһүс сыла, ол тухары уол Мотуоһаны кытта биирдэ айаҕын атан кэпсэтэ илик. Болот Боотур
Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. «ХС»
Айах батар көр айах тарҕат. Икки убайа, икки эдьиийэ ыалларга айах батара таарыйа, үлэлээн аһыыллар, хам-хаадьаа кэлэн бараллар. Д. Токоосоп. Айах былдьаһар — сиэри-аһаары, алдьатаары сорунар (олоҥхоҕо абааһылары этэргэ). ☉ Стремиться разорять, опустошать (об абаасы в олонхо)
Аллараа дойду аххахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Айах көҕүрүүр — көдьүүһэ суох иитиллээччи өлөн эбэтэр баран, дьадаҥы ыалга иитимньи ахсаана аҕыйыыр. ☉ Ртом меньше (говорилось, когда уменьшалось количество иждивенцев)
Урут, санаабар, өллөҕүнэ айах көҕүрүө этэ дии саныырым, билигин аны аһыйар буолан эрэбин. П. Ойуунускай. Айах кэпсээнэ — кырдьыга-сымыйата биллибэт, суруллубатах кэпсээн; усках тыл, үһүйээн. ☉ Слухи, устные сообщения, рассказы, достоверность которых сомнительна
Оҕонньор айах кэпсээниттэн, ол-бу хоптон-сиптэн өйүгэр хаалбытын барытын эргитэ санаата. С. Курилов (тылб.)
Петя аттаан сылдьан кыламмыта, үөхсүбүтэ, «Сиэ!.. Сиэ..!» — диэбитэ үһү. Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. «ХС»
Ыраахтааҕы уолаттара, этэллэринэн буоллаҕына, олус үчүгэйэ суох дьон буолтар — ньүдьү-балайдар, содуомнаахтар үһү. Баҕар, ити айах кэпсээнэ буолуо. Х. Андерсен (тылб.)
Айах мээнэ (тыллас, саҥар) көр айахха киирбиччэ. Ааныка — мин кийиитим — Айах мээнэ тыллаһар. Күннүк Уурастыырап
Айахтан айахха бар (сырыт) көр уостан уоска. Ким эмэ уус тыллаах ырыа киһи таҥмыт ырыата төһө да уларыйдар-тэлэрийдэр, айахтан айахха баран-баран, уһугар тиийэн бар дьон ырыата буолан хаалар. Эрилик Эристиин. Айах тарҕат эргэр. — аска аҕыйах буолаары дьиэҕиттэн онно-манна бар (былыр тиийиммэт, дьадаҥы элбэх киһилээх ыалга). ☉ Уходить из дому, чтобы сэкономить на еду, не объедать семью (обычно в многодетных больших беднейших семьях)
Ордук тоһоҕолоон, аһыырдара быстан, ыһыллыбыт ыаллары, ыал устун айахтарын тарҕата барбыт дьоннору суруйталаан ылбыта. Болот Боотур. Айах үөһэ түһэр — кими эмэни кыыһыра, мөҕө-этэ көрүс. ☉ Встречать кого-л. с руганью, сразу начинать ругать, выговаривать, распекать
«Нохоо, ханна сырыттыҥ? Хайа эдьиийиҥ тугу ыытта? Таҥаһыҥ, тууһуҥ, атыҥ ханнаный?» — диэн убайдара Мэник Мэнигийээни айахтарын үөһэ түһэрбиттэр. Саха ост. II. Айахха ас — кими эмэ эҕэлээх, кыһыылаах тылларынан утары саҥаран саҥатын быс, саҥата суох ыыт. ☉ Не давать кому-л. возразить, заставить замолчать (острой, колкой репликой, находчивым ответом, возражением)
Уолаттарбын олох саҥардыбат, айахха анньа олорор. С. Никифоров
Хаарчаан хаадьылаатаҕына, кыыһырбат даҕаны, күлэн да алларастаабат, хата холку баҕайытык бэйэтин айахха анньар. Болот Боотур
△ Киһи үөйбэтэх араас ыйытыыларын үрүт-үрдүгэр биэрэн кими эмэ өмүтүннэр. ☉ Многочисленными неожиданными вопросами сбивать кого-л. с толку
Дьэ, маннааҕар араас өйдөөбөтөххүн ыйытан айахха анньыахтара турар. Амма Аччыгыйа. Айахха астар — мөккүөргэ кыайтаран, саҥата суох бар. ☉ Замолчать, будучи побежденным в споре
Лука айахха астаран дьиэ үрдүн ээр-мээр одууласта. М. Доҕордуурап
Эһиги бу олороҕут, тойотторгут, ким эмэ үрдүкү сууттартан кэллэҕинэ оччо-бачча ыал, дууһа баар буолан иһэр диигит. Онуоха тойоттор айахха астаран хааллылар. А. Сыромятникова. Айахха астарбыт курдук — эмискэ саҥаҕыттан матан (дөйбүттүү тур, олорон хаал — хол., көһүппэтэх хоруйу ылан, соһумар тыллары истэн, олус дьиктиргээн, соһуйан). ☉ Потеряв, лишившись дара речи (стоять, сидеть — напр., от неожиданного ответа, неожиданных слов, изумления, удивления)
Биһиги Ийэ дойдубутугар бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, биллэрбэккэ, түөкүннүү саба түстэ. Айахха астарбыт курдук ким да тугу да саҥарбата. Н. Босиков
Атыыһыт ойоҕо, Аймана-кэпсэтэ олорон, Айахха астарбыт курдук, ах барда. С. Васильев
Айахха астарбыттыы көр айахха астарбыт курдук. Оҕонньор айахха астарбыттыы ах баран олордо. М. Доҕордуурап. Айахха (киһи айаҕар) баппат — 1) олус куһаҕан, быдьар (тыл, үөхсүү). ☉ Скверный, отвратительный, мерзкий (обычно о ругани)
Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай; 2) олус ыарахан, сиэри таһынан (сыана). ☉ Баснословно, неприлично (дорогая цена)
Табаарыстыба аҕыран хаалбыт арыыны, сытыйбыт эти, киһи айаҕар баппат гына сыаналаан, атыылыыр. Н. Якутскай
Айахха бэрдэр көр айахха астар. Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мухмах барда. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбит курдук көр айахха астарбыт курдук. Сэргэчээн айахха бэрдэрбит курдук, саҥата суох баран олордо. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбиттии көр айахха астарбыт курдук. Мин айахха бэрдэрбиттии, ах бара түһэбин. Кини туох санааттан итинник тылы быраҕан, миигин өссө симитиннэрбитин билбэтим. КА СДьДь. Айахха киирбиччэ — тугу да толкуйдаабакка, туох көтөн түспүтүн (тыллас, саҥар). ☉ Что взбредет на ум, наобум (говорить)
Дьөгүөр айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх, сэлээрчэх аҥаардаах эрээри, дьиҥинэн, маһы тоһутар көнө урааҥхай. Күннүк Уурастыырап
Тугу да билбэт эрээри айахха киирбиччэ тыллаһаҕыт. Г. Колесов
Балатаай айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх буолан, киниттэн аҕата сэрэнэр этэ. Д. Таас. Айаххар аһаа — тугу да ордоруммакка утарынан аһаан-сиэн сырыт. ☉ Иметь минимальное обеспечение питанием (без всякого запаса). Айаххар баттаа — өрүһүспүт курдук тугу эрэ тута сиэн кэбис. ☉ С жадностью, торопливо проглатывая, съесть что-л. Ыскаап үрдүн харбыаласпытым, Кэриһэн-кэриһэн килиэби Харбаабытым Киниттэн тоһутан айахпар Баттаабытым. Т. Сметанин. Айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) — эйиэхэ кыайтарыам суоҕа, эйигинньик миигин кыайыа суоҕа (кыыһыран, суоһурҕанан, сэнээн этии). ☉ Тебе со мной не справиться, такому, как ты, не одолеть — руки коротки (говорится с угрозой и пренебрежением)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа! «ХС». Айаххар тиийэр (тиийбэт) — киһи, сүөһү аһылыгар үп-ас, от-бурдук тиийэрин-тиийбэтин туһунан этии. ☉ О достатке и недостатке продуктов питания, кормов для скота
Айахпар отум тиийбэт, онон аҕа тойонум аһынаарай диэн, аҥаарын ааттаһан кэлэн турабын. А. Софронов
«Доҕоор, эн санааҕар, бурдукпут айахпытыгар тиийиэ дуо?» — диэн ыйытта Доромоон ойоҕуттан, бурдугун астыыастыы. Күндэ. Айахха түһэр көр айах үөһэ түһэр. Айаххынан аһарыам суоҕа — үчүгэй, тот, байылыат олоххо олордуом (урут кэргэн кэпсэтэргэ этиллэр тыл олуга). ☉ Обеспечу зажиточную, сытую жизнь (старинная формула при сватовстве). Айаххын атан олор сөбүлээб. — бэлэми эрэ кэтэс, дьон, уопсастыба бэлэмигэр олорорго тардыс. ☉ Ждать готовое, привыкать к роли иждивенца (родных, общества, государства)
Үлэни сатаан тэрийбэттэн, судаарыстыбаттан ылардаах курдук, сыл аайы айахпытын атабыт. М. Доҕордуурап. Айаххын батыс эргэр. — аһыырыҥ эрэ туһугар сири-дойдуну кэрий (былыргы дьадаҥы, кумалаан туһунан). ☉ Странствовать в поисках средств к существованию, пропитания (о нищих)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйа-сыпсырыйа: — Бу хантан сылдьар киһигиний? — диэн ыйытар. — Айахпын батыһа сылдьар киһибин. Н. Якутскай. Айаххын булун — аһыыр аскын үлэлээн, бултаан булун. ☉ Находить себе пропитание, пищу (трудом, охотой)
Оҕуһум биһикки үлэлээн айахпытын булунабыт. Күндэ
Бэйэтэ бултаабыта буолан, кутуйахтаан, куобахтаан айах булунар туһунан өйүгэр оҕустаран да көрбөт быһыылаах. «ХС». Айаххын иитин — ыал, киһи буоларга сөптөөх аһы, үбү булун. ☉ Иметь пропитание, находить средства к существованию
Оҕобор таҥара үтүө үөрэҕи аһан биэрэн, айаҕын иитэр, киһиэхэ, атаҕастаппат, баттаппат, ону-маны өйдүүр киһи буолаарай диэммин ыытабын. А. Софронов
Төгүрүк тулаайахпын. Сэниэ ыалларга хамнаска үлэлээн айахпын ииттэбин. С. Никифоров
Аастантуортан, быстарыыттан Балыктаан айаҕын ииттэ кэлбит, Алаастар, аппалар быыстарыттан. Күннүк Уурастыырап. Айаххын минньит — 1) оҥоруох буола-буола оҥорбот, сүһүөҕэр туруорбат. ☉ Давать пустые обещания; трепать языком
Андаҕайдылар, айахтарын минньиттилэр, Арыгылаах чааскыларын иҥнэрдилэр. С. Васильев; 2) туох эмэ минньигэһи, күндүнү кыратык амсайан сиэ. ☉ Пробовать что-л. понемногу, есть что-л. вкусное (очень немного)
Ааттаахтык буспутун, Амтаннааҕын, бөдөҥүн Амсайыан кэриэтэ Айаҕын минньиттэ. П. Дмитриев; 3) туолар кыаҕа суох баҕа туһунан кэпсээн, санааҕын аралдьыт, баҕаҕын толорбут курдук санан. ☉ Довольствоваться разговорами о каких-л. несбыточных мечтах, желаниях
«Кимнээхтэр күүтэллэр?» — диэтэргин, Кичэһэ барбакка эрэммин, Айахпын минньитэ таарыйа, Аһары бэртэрин ааттыам мин. Күннүк Уурастыырап. Айаххын хамсат — бэрт кыратык, дуомугар эрэ аһаа; кыраны сэмсэ сии түс, үссэн. ☉ Поесть что-л. только для виду; поесть немного, заморить червячка
Ылдьаа букатын кэмниэ кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай
«Бэйэ эрэ, бачча бултаан бараммыт тоҕо айахпытын хамнаппаппыт», — диэт, ойон туран, тайах атаҕын тобугун сыатын быһан, миэхэҕэ биэрдэ. Р. Кулаковскай
«Эт буһуор диэри ыалдьыттар, таах олоруохтааҕар, айаххытын хамсатыҥ», — хаһаайын ойоҕо силиилээх чоҥкулары аҕалан уунна. «ХС». Айаххын харан — бэйэтэ аһыырын-сиирин умнубат; бэйэтин хааччынар, бэйэтэ аһыырын булуна сылдьар. ☉ Не забывать обеспечивать себя пропитанием; склонный, способный в любых обстоятельствах обеспечить себя питанием
Айылҕа оҕото [тииҥ] айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
Айаххыттан ыллар көр тылгыттан ыллар. «Аны Лоҥкууда күөлүн оннун хоруонай дойду курдук оттууруҥ уурайда», — диэн суустаан, айахпыттан ыллара сырыттым. М. Доҕордуурап
Алҕас эппит табаарыһын Айаҕыттан хабан ылар. Күннүк Уураастыырап. Айаххытынан үллэстиҥ көр уоскутунан үллэстиҥ. Кимиэхэ туох сонун ас кэлэрин айахпытынан үллэстэр идэлээхпит. С. Никифоров. Алдьархай айаҕа — алдьархай төрдө, мүлчүрүйбэт алдьархай. ☉ Беда (неизбежная, неминуемая)
Анна биллибэт алдьархай Атан турар айаҕар Уган биэрбит буруйун Муҥатыйа билинэн Ыраас сүрэҕин аста, Ытыы-ытыы ааттаста. И. Чаҕылҕан. Алтан чуораан айахпынан поэт. — дорҕоонноох чуор куоласпынан (ырыаны, хоһоону айыы, ыллааһын туһунан киэргэтэр кубулуйбат эпитет). ☉ Звонким, чистым голосом (слагать песни, петь гимны — постоянный нар.-поэтический украшающий эпитет)
Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан, Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Артыалым дьоллоох күнүн Алтан чуораан айахпынан Айхаллаары гынным. И. Чаҕылҕан. Арыы айах (сыа сыҥаах) — тот, байылыат олоххо олорор киһини оонньоон хоһуйан этии. ☉ Масленый рот, жирный подбородок (так в шутку говорят о человеке, живущем сытой, зажиточной жизнью)
Орто уол сиппитин сиэн, туппутун туһанан, харбаабытын харанан — сыа сыҥаах, арыы айах буолбут. Саха ост. II. Аһаҕас айах көр айаҕа аһаҕас. Балык айах — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Совершенно беззубый человек
Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
Үгүспүт тииһэ суох балык айах буолан ньамаһа сылдьабыт. «Чолбон». Буор айах үөхс. — 1) олус моҕус, маҥалайа туолбат. ☉ Ненасытная утроба, обжора; 2) уоран аһыыр идэлээх, уоруйах. ☉ Вор, мошенник. Бэлэм айах — кэпсииргэ-ипсииргэ, тута хардарарга бэлэм киһи. ☉ Словоохотливый, находчивый в ответах (соотв. за словом в карман не полезет)
«Даайыс дьэ буолан турда дии. Үлэлии кэлбиппит. Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
«Киэсээ, бэҕэһээ биһиэхэ Аана Уйбаанабына кэлэ сырытта. Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан. Кураанах айаҕынан кэпс. — аҥаардас тылынан, көннөрү кэпсэтиинэн (туох да бэрсиитэ-ылсыыта, кэһиитэ-манньата суох). ☉ Одними разговорами, увещеваниями (стараться добиваться чего-л. без каких-л. действий, подарков — вопреки обычаю, как это было, напр., раньше при сватовстве)
Хайдах кураанах айахпытынан баран көрдүөхпүтүй [кыыһы], туохтаах-эмэлээх киһи сатанар суола буолбат этэ дуо? А. Софронов. Куһаҕан айах кэпс. — куһаҕан, татым ас-үөл; аччыктааһын. ☉ Голод, недоедание, недостаток питания
Манна ыар үлэни, куһаҕан айаҕы тулуйбакка, күннэтэ аайы уонунан киһи өлөр. Н. Якутскай
Муннунан да айаҕынан да тыыммат көр мурун. Томмот аргыһын диэки көрдө. Чомпооһоп муннунан да, айаҕынан да тыыммат курдук. Софр. Данилов
Муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, ийэлэрэ муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Оҥой айах түөлбэ — сорох инники тиистэрэ суох киһи. ☉ Тот, у кого нет некоторых передних зубов
Саа айаҕар (уоһугар) туруор көр саа. Ыт, эн биһигини саа айаҕар туруорар этиҥ. Биһиги эйигин тыыннаахтыы умайа турар уокка уматан өлөрүөхпүт. Күндэ
[Михаил:] Сибилигин саа уоһугар да турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах. С. Ефремов
Сүрэҕэ айаҕар таҕыста көр сүрэх. Арай доҕоор! Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Ылдьаа бу тириппитэ, сүрэҕэ айаҕар тахсыбыта, уҥуох уҥуохтара босхо барбыттара сүрүккэтин. Н. Заболоцкай
Аттар туйахтарын тыаһа иһилиннэ. Маппыр сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Л. Попов. Уот айах — олус сытыы тыллаах-өстөөх; үчүгэй араатар. ☉ Острослов; искусный оратор
Пуд Иванович Дайбыров, урут араатарынан соччо биллибэт оҕонньор, тоҕо эрэ бүгүн саамай кэнники тыл этэ таҕыста. Дьэ уот айах киһи эбит. Кустук
Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн, умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
[Антон — Адаҕа:] Уот айах. Хайа уол эрэйдээх эйиэхэ түбэһэн сордонор. А. Федоров. Үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түс көр үөдэн. «Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?!» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Үчүгэй айах кэпс. — баай-тот, талбыт аһылык; баайтот талбыт аһылыкка олоруу. ☉ Разнообразное и обильное питание. Хаан айах үөхс. — иҥсэлээх, соллоҥноох, сиэмэх; хаанымсах. ☉ Кровожадный, кровью испачканный (образ страшного чудовища, вампира)
Хаан өстөөх тойоппут, Хаан айах моҕойбут, Артыалбыт ааныгар, Айаммыт суолугар Туорайдыаҥ — мэлиллиэҥ! Туормастыаҥ — мэһиллиэҥ! П. Ойуунускай
«Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии, хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап
◊ Аат айаҕа көр аат II. Абааһы айаҕа миф. — Аллараа дойду сиэмэхтэрэ; кутталлаах, сиэмэх удьуордара. ☉ Злые духи Нижнего мира, готовые пожирать, разорять; смертельная опасность
Ол аайы аймахтарын, күн улуустарын тоҕо абааһы айаҕар симэн биэрээри гынныгыт? Ньургун Боотур
Муҥ сатаатар оҕолорбун таҥара көмүскээбэккэ абааһылар айахтарыгар умса анньан биэрдэ. М. Доҕордуурап. Айах дорҕооно тыл үөр. — хос тыл мурун көҥдөйүн бүөлээн, салгын бүтүннүүтэ айах иһинэн тахсыытыттан үөскүүр дорҕоон (хол., аһаҕастартан — а, э, ы, и; бүтэйдэртэн — т, д, нь, дь, к, г, уо. д. а.). ☉ Ротовой звук (напр., гласные — а, э, ы, и; согласные — т, д, нь, дь, к, г и др.). Өлүү айаҕа — 1) миф. Аллараа дойдуга киирэр аан, суол. ☉ Вход в Нижний мир, в преисподнюю; 2) өлөр-тиллэр икки ардынан турук; өлө сыһыы, өлөр куттала. ☉ Состояние между жизнью и смертью; угроза смерти
Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Бу төрөппүт оҕотун өлүү айаҕар таҥнары анньан биэрэр диэн киһи баар буоллаҕа — ама да бу сир ийэ айыыны, батталы уйан турарын иннигэр. Н. Неустроев
Мин кинини өлөр өлүү айаҕыттан соһон таһаарбыппын эрэ билэбин. И. Гоголев. Үтүгэн айаҕа миф. — Аллараа дойду, өлүү аана, суола. ☉ Преисподняя
Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанан түстэ, Тоҕус суор маҥаас тумулу Тобулу тардан ылла. П. Ойуунускай
Үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанна, Үөдэн бүүрүгэ Төлө тардылынна! Нор. ырыаһ. Үтүлүк айаҕа көр үтүлүк уоһа
Эһэ тыһа үтүлүгүн айаҕынан таһаарбыт, уҥа илиитигэр тутан турар үс утахтаах өрүү кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
II
аат. Кымыһы иһэргэ аналлаах улахан чороон («й» мурун дорҕ.). ☉ Большой кубок (чорон) для кумыса (вмещал до одного –полутора ведер)
Түҥүр-ходоҕой Үмүөрүһэн кэлэннэр, Улахан айаҕы тутаннар, Аал уот алгыһын алҕаан, Уруу сиэрин толороннор Үс күөдьүйбүт түптэҕэ Үстүү төгүл төхтүрүйэн Кутан сырылаттылар. С. Зверев
♦ Айах тут (туттар) үрд. — ытыктабыллаах ыалдьыты аан бастаан көрсүүгэ күндүлээ-маанылаа (ытык ыалдьыкка кымыстаах айах туттараллара). ☉ Угощать, потчевать кого-л. (особо почитаемым гостям преподносили кубок с кумысом)
Айыы аймаҕар айах туппут Арыылаах кымыс тобоҕун Аан маҥнай Ааттаах кырдьаҕаска Аҕалан баран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быыпсай ойоҕо:] О, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэктэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Муҥха түһүөн иннинэ ытык мас аттыгар уот оттон, кулуба бэйэтинэн эбэтин иччитигэр испииринэн айах тутта. И. Гоголев. Айах үрдүн охтор — ыһыахха бастакы бочуоттаах айаҕы иһэн кымыс иһиитин, көрүнары саҕалаа. ☉ Первым отпить из почетного кумысного кубка и тем начать кумысопитие и общее торжество на Ысыахе (якутском национальном празднике)
«Аар тойон аҕабыт, Айах үрдүн охтор», — диэн Ааттаһан туран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан аҕа (ыһыахха бастакы кымыстаах айаҕы кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньорго бастатан туттараллар). ☉ Старше кого-л. ненамного (букв. старше настолько, что может получить кумысный кубок — первый почетный кубок из всех собравшихся на празднике получает самый старший, если он старше хотя бы на день).
◊ Кэриэн айах — 1) сытыары саастаах иэҕэн оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название сосудов для кумыса, изготовленных из гнутого материала так, что его волокна направлены горизонтально
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Кэскиллээн кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) түһүлгэ улахан айаҕа (түһүлгэ дьоно кымыһы кэриһэн иһэр улахан мас иһиттэрэ). ☉ Круговая кумысная чаша (деревянный сосуд вместимостью до 16 л)
Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап. Сатыы айах — аллараа өттүнэн ньолбуһах тутаахтаах кыра мас иһит (тутааҕар сылгы сиэлэ баайыллар). ☉ Малый деревянный кубок с овальной рукояткой внизу, к которой привязывали пучки конской гривы. Сиэллээх айах — ойоҕосторунан сиэл сүүмэхтэрэ баайыллыбыт, үс атахтаах улахан кымыс иһитэ. ☉ Большой деревянный кубок на трех ножках с пучками гривы по бокам
Албан үтүө күннэрбит буоллулар, Аар баҕаҕы астыбыт, Алтан чэчири туруордубут, Сиэллээх айаҕы бэлэмнээтибит. Саха нар. ыр. III. Баара ойуулаах матааччах бааралаата, Ымыйа ыҥырыс Сиэллээх айах сиэттистэ! Саха нар.ыр. I. Тойон айах — кымыһы иһэргэ аналлаах саамай улахан мас иһит. ☉ Самый большой кубок для кумыса
Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы Тоҕус томторҕолоох Тойон айахха кутаннар, Көйү саамал кымыһынан — Айах үрдэ диэн айхаллаатылар. П. Ойуунускай. Уһаа айах — туруору саастаах гына оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название деревянных сосудов для кумыса с вертикальным положением волокон
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бохтоолоох Үрүҥ илгэлээх Уһаа айахтан Уруйдаах тускуттан Туруйалаан туран эрэ [Айыыһыт биэ уулаата]. П. Ойуунускай. Чороон айах — биир атахтаах сүүнэ улахан, суон хатыҥы хаһан оҥоһуллубут чороон. ☉ Большой одноногий сосуд для кумыса, вырезанный из толстой березы и вмещающий от 8 до 32 л жидкости
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Эллэй Боотур кэлиэҕэ Чороон айах тутуурдаах. С. Данилов
ср. тюрк. айак, монг. аяга ‘кубок’