1) солнце || солнечный; кун тахсыыта восход солнца; кун ойуута или күн уоттана ойуута утреннее солнце (около 8 —9 часов); күн киириитэ заход солнца; күн уота солнечный луч; күн сырдыга солнечный свет; 2) день; күн ортото полдень; үлэ күнэ а) рабочий день; б) трудодень; нэдиэлэ күнэ дни недели; күнү күннүктээн целыми днями; күнү күннүктээн айаннаатыбыт мы ехали целыми днями; күнтэн бэрсибэккэ весь день; күнтэн бэрсибэккэ утуйда он спал весь день; түүннээх күн сутки; 3) время; күн ааһан иһэр время идёт; күнү-түүнү билбэккэ не считаясь со временем; 4) уст. железный кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце # күн дьоно а) люди племени, рода; б) люди Земли, земляне; күн киһилии диал. по-человечески, хорошо, добротно (делать что-л.); күн сирэ а) родина, родная сторона; б) мир, земля; күн сирэ күндү погов. мир под солнцем дорог (т. е. никому не хочется умирать); күҥҥэ көрбүтүм мой единственный (о единственном ребёнке); күнүм тэҥэ мой ненаглядный, моё солнышко (обычно о единственном ребёнке).

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

1. аат.
2. Сырдыгы, итиини биэрэн, сиргэ олох үөскүүрүгэр төрүт буолар, мэлдьи уот кутаанан умайар, төгүрүк быһыылаах халлаан эттигэ. ☉ Солнце
   Сааскы күн кыстык хаары Саҥата суох сууһарар. С. Данилов
   Чэмэлийэр күн, күн орто буолтун туоһулуурдуу, сырдык чаҕылын таас түннүк нөҥүө, муостаҕа сандаарыччы тыкпытын өйдөөтө. М. Доҕордуурап
   Оҕо организмын бөҕөргөтөргө күн уотун, ыраас салгыны уонна ууну туһаныы улахан суолталаах. Дьиэ к.
3. Суукка сырдык кэмэ: күн тахсыаҕыттан күн киириэр диэри. ☉ День
   Күн ортото. — Аһыылаахтарга аһыыр ас амтана сүппүтэ. Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сааскы ылааҥы күн Өлөөн халыҥ хаардаах Чигдитийбит буоругар үктэнэн туран, мин сүрэҕим мөҕүл гынна. «ХС»
4. Биир суукка, биир хонук. ☉ Сутки
   Биэс күн сынньалаҥ ыллым. Уоппускам бүтэрэ үс күн хаалла. — Үһүс күммүтүгэр элбэх иһирик ойуурдары кэрийдибит. Т. Сметанин
5. Туох эмэ оҥоһуллар, буолар тустаах кэмэ, бириэмэтэ. ☉ Определенный момент, в который происходит что-л.
   Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
   Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
   Хайа күн Никифоров кинээскэ түҥүр буолуоҕуттан ыла, кини баайдарга өрө-сала көтөр үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
6. Кэм, бириэмэ. ☉ Время
   Сыл, күн баран иһэр. Оҕом улаатан хаалбытын бүгүн эрэ өйдөөтүм. С. Ефремов
   Күннэр, ыйдар ааһан истилэр. Н. Павлов
   Урукку күннэргэ илиигэ тутуурдаах, өттүккэ харалаах киһиэхэ билигин туох да суоҕа ордук кыһыылаах буолла. Т. Сметанин
7. Киһи дьылҕатынан быһыллыбыт өлөр чаас, өлөр кэм. ☉ Время смерти человека, предопределенное судьбой
   Күнүҥ иннигэр өлбөккүн (өс хоһ.). Күнүм туолла, кэмим-кэрдиим кэллэ (өс хоһ.). Кини билигин күнэ кылгаабыт киһи. Н. Якутскай
   Бу аҕай өлөөрү сылдьар киһи, сүрэҕэ-быара курдаттыы билэ-таайа сырыттаҕа. Барахсан күнэ кэлэн турдаҕа. В. Иванов
8. Туох эмэ түбэлтэҕэ, дьаһалга аналлаах ый ханнык эмэ чыыһылата. ☉ Определенный день какого-л. месяца, посвященный какому-л. событию, мероприятию
   Быйыл, иккис сылын, Дьокуускай куораттан ураты өссө кэккэ оройуоннары хабан, поэзия күнэ атаарылынна. «ХС»
   Пиэрмэҕэ ыйга бииртэн итэҕэһэ суох хайаан да санитарнай күн олохтонуохтаах. «ЭК»
9. Күн, халлаан сигилитэ, ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала. ☉ Погода. Бүгүн үчүгэй күн буолар чинчилээх. Күн туран биэрдэҕинэ, оппутун кэбиһэн бүтэриэхпит
10. эргэр. Ойуун таҥаһын көхсүгэр иилиллэр, күн дьүһүннээх төгүрүк тимир чараас лоскуйа. ☉ Металлический кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце.
11. эргэр. Холкуостаах үлэлээбит үлэтин учуоттуур кээмэй. ☉ Трудодень
    Мин күнүм элбэх. Дохуотум элбэх. Онтукабын үчүгэйдик иҥэриниэхпин баҕарабын. С. Ефремов
    Тукаларыам, кэбис, боруоктаһымаҥ. Холкуоспутугар оҥоробун. Хайа, күн аахсыам этэ буоллаҕа дии. Пьесалар-1955. Дохуоту үллэстии арыыйда сиэрдээх соҕус бириинсибэ үлэлээбит күн ахсаанынан көрөн түҥэтии этэ. АИА КХО
12. көсп. Ким эмэ күндү киһитин, тапталлааҕын ааттыыр тыла. ☉ Обращение к любимому, дорогому человеку
    Олохпун, дьолбун эйиэхэ аныам, Оо, ойон ньургуйар мин күнүөм! Күннүк Уурастыырап
    Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт, миигин, — мин көнүөм. Биирдэ таптыыр хараххынан Көрөн үөрдүөҥ дуо, күнүөм. Дьуон Дьаҥылы
13. көсп. Туох эмэ ордук табыллар эбэтэр үчүгэй кэмэ. ☉ Самая лучшая пора для кого-чего-л.. Уулаах отону хомуйарга билигин күнэ. — Саҥа ситэн-хотон күнүгэр сылдьар киһи
14. даҕ. суолт. Олус күндү, күҥҥэ тэҥнээх. ☉ Лучезарный, подобный солнцу
    Көрөбүөн, күөх томтор көс сиртэн кылбайбыт Сулустаах бэргэһэ курдуктук, Ол онно утуйбут көҥүлү аҕалбыт, Өлөрү кыайбыт күн доҕорбут. Эллэй
    Сүүрбэ сыл күн ааккытын Саҥата суох ааттыыр этэ, Таптыыр оҕо аһыытын, Кутурҕанын кэриэтэ. С. Данилов
    ♦ Аан ийэ дойдуттан (дайдыттан) арахсар күн фольк. — төрөөбүт сиртэнбуортан арахсан барар күн. ☉ День расставания, прощания с родимой землей
    Алтаннаахай атастары кытта Аргыстаһан сылдьыбыппыт Аан ийэ дайдыттан Арахсар күммүтүгэр Ахтылҕаннаах эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аныгы уол оҕо барахсан Аан ийэ дайдыбыттан Арахсар күнүм кэллэҕэ диэн Санааҕа-онооҕо ылларан, Санньыйыаҕа диэн санаабаппын. П. Ойуунускай. Киһи күнэ буол — аһыныгас санаалаах буол. ☉ Быть добрым, отзывчивым, добросердечным
    Ылларбын булан төлүөм этэ буоллаҕа дии. Айыы оҕото буолаар, киһи күнэ буолаар. Күндэ. Күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа — үчүгэй кэмҥэ тиийиэхпит, олохпут тупсуо диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. будет и на нашей улице праздник. Күн арҕааттан тахсыа — хайдах да гынан кыаллыбат суол (күн арҕааттан хаһан да тахсыбатын кэриэтэ, бу дьыала хайдах да кыаллыбат диэн тэҥнээн, дьүһүннээн этии). ☉ Нечто невозможное, неосуществимое (букв. если это случится, солнце взойдет с запада)
    Ньургун Дьулустааны сүүрэн кыайдаҕына, күн арҕааттан тахсыа. — Пахай, бостуой мин оһуокай таһаардахпына, сарсын күн арҕааттан тахсыа. Н. Туобулаахап. Күн бокуойа суох — олох солото суох. ☉ Не имеющий ни минуты покоя, очень занятой. Күн бокуойа суох оҕонньор. Күн (күн-ый) буол — туох эмэ иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаа; дурдахахха буол. ☉ Защитить, заслонить от какой-л. опасности; отвести беду, вызволить из беды
    Аҕаа, ийээ, күн буолуҥутууй! Быыһааҥытыый! «ХС»
    «Ганя уол түбэҕэ кэлэн эйиэхэ күн-ый буолла эбээт», — диэн иккиэн балай эмэ уоскуйбуппут кэннэ аҕам аттыбытыгар олорон дьэ кэпсээбитэ. «ХС». Күн бүтэйинэ — күн тахса илигинэ. ☉ Рано, до восхода солнца
    Сабардам оҕонньор күн бүтэйинэ турда, мүччү-хаччы таҥнаат, таһырдьа таҕыста. Болот Боотур
    Дьэ эмиэ күһүн да күһүн! Күн бүтэйинэ туран мин Хаар хаһыҥ үрүҥ көмүһүн Хардырҕаччы кэһэбин. Баал Хабырыыс
    Күн бүтэйинэ дьахталлар, ыаҕайаларын тоҕонохтонон, ынахтарын ыы тахсыбыттара. Агидель к. Күн быатын туттар эргэр. — быыһабыл, өрүһүлтэ буол, көмөтө оҥор; быыһаа. ☉ Быть единственным спасением; выручать, спасать
    Бу күөл баар буолан күн быатын туттарда диэн Үрүҥ күөл диэн буолбут. СТДТ. Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт (киһи) — ытыктанар, убаастанар киһи (былыр саха улуу ойууннарын иннилэрин быһа хаампаттара). ☉ Уважаемый, почитаемый человек (букв. нельзя его обойти с солнечной стороны — в старину нельзя было обходить спереди, т. е. с солнечной стороны, великих шаманов). Күн диэки үстэ көр — өлөргүттэн туох да өрүһүйбэт буолла, онон күнүҥ сирин кытта бырастыылас (былыр хоппут өстөөхтөрүн өлөрөөрү туран итинник этэллэр эбит). ☉ Прощайся с белым светом (обращение к обреченному на смерть)
    Курастыҥы түүлээх хардаҥ эһэ хаайдаҕына, эн тугу хоргутуоҥуй, күн диэки үстэ көрөргө тиийэҕин. Н. Заболоцкай
    Эн суоҕуҥ буоллар, букатын бүтэр, күн диэки үстэ көрөр эбиппин. В. Протодьяконов. Күн ииктээтэ — былыт быыһынан күн уотун сардаҥата сап курдук сыыйыллан турарын этэллэр (күн «ииктээтэҕинэ», ардах буолуохтаах). ☉ Сквозь тучи тонкими нитями пробиваются солнечные лучи (признак приближения дождя). Күн ииктээтэ — ардах кэлэрэ буолуо. Күн көрүн эккирэт көр көр II. Күн күдэнэ гын (оҥор) — имири эс, суох оҥор. ☉ Разорять, опустошать
    Нэһилиэк кинээстэрин кытта Тирэһэн көрүөм; Чоочо баай тойон абаҕабын Ый ыһыаҕа гыныам, Күн күдэнэ гыныам. С. Зверев. Тугу санаан сүөһүгүн-аскын ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорбуккунуй. И. Оконешников. Күн күөлэһийэр — наһаа киэҥ. ☉ Очень широкий, обширный
    Бөрөлөр били, баарсуох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. В. Иванов
    Күн кырааската көр кырааска. Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Күн кыһалҕата суох көр кыһалҕа. «Оҕолорбут, көрүлээҥ-нарылааҥ, күн кыһалҕата суох олоруҥ», — диэхтээхпит дуо? И. Гоголев
    Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Күн накааһа — улахан эрэй-муҥ, сор. ☉ Большая беда, несчастье, наказание
    Чаччыына былырыын кыһын, дүпсүннэр сүөһүлэрин уоран сиэһиҥҥэ кыттыһан баран, чугастааҕы ыалларын бэйэтэ донуостаан, бүтүн кыһыны быһа дьэгдьийтэрэн, күн накааһын көрдөрбүтэ. И. Бочкарев. «Мунар диэн күн накааһа диэччилэр», — диэн Роман оҕонньор эрэйи көрбүт киһини ис сүрэҕиттэн аһынар. «ХС». Тэҥн. таҥара накааһа. Күн өйүнэн сылдьар — өлүөр өйдөөх. ☉ Трезвый, здравомыслящий
    Бу дойдуга киһи бэйэтигэр тиийиммитэ диэн үйэҕэ биирдэ эмэ иһиллэр, түбэлтэ, буолаары буолан, күн өйүнэн сылдьар киһи. Айталын
    Күн өйүнэн сылдьар киһи хайдахтаах да түҥ ойуурга мунуох туһа суох. ВМП УСС
    △ Арыгы испэт. ☉ Непьющий. Арыгы испэт, күн өйүнэн сылдьар киһи. Күн санаалаах — сүрдээх аһыныгас; олус үтүө санаалаах. ☉ Очень жалостливый; сердобольный
    Саха дьолугар үөскээбит киһи быһыылаах. Туох ааттаах күн санаалаах, аһыныгас барахсана буолла [судаарыскай туһунан]. Болот Боотур. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев. Күн санаата киирбит — үтүө санааламмыт. ☉ Быть в добром расположении духа
    Үрэкиин оҕонньор кырдьар сааһыгар туох буолан күн санаата киирэн, отуттуу табаны онно-манна ыскайдыы олорор буолла. Болот Боотур. Күн сиригэр көдьүүһүм (буор үрдүгэр булуум) — соҕотох оҕом. ☉ Мой единственный ребенок. Күн сирин көппөҕүрдэн (айыы сирин ардаҕырдан) сылдьар киһи — туох да туһата, көдьүүһэ суох (олорор, сылдьар). ☉ Бесполезный, ненужный, никчемный (букв. человек, который омрачает, отравляет собою божью землю и мир под солнцем). Күн сирин көппөҕүрдэн, айыы сирин ардаҕырдан сылдьыахтааҕар өлбүт ордук ини. Тэҥн. халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, хаары-буору бааһырдан сылдьар. Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр — 1) төрөөн орто дойдуга көһүн. ☉ Появиться, родиться на свет божий
    Бу киэҥ алааска мин күн сирин көрбүтүм. — Кини сабыс-саҥа төрөөн, күнү көрөн, халлааны дьиктиргээн-чэрэҥэлии турар кэлтэгэй туоһахтаҕа холуйдахха, аарыма кырдьаҕас. Н. Босиков
    Эмиэ ол хоско мин быраатым Яков уонна балтым Вера күн сырдыгын көрбүттэрэ. «ХС»; 2) бэчээттэнэн таҕыс (кинигэ, айымньы туһунан). ☉ Увидеть свет, выходить в свет (издаваться). Күн сириттэн (күнтэн, үрүҥ күнтэн) сүт — Орто дойдуттан сүт, өл, суох буол. ☉ Умереть, уйти из жизни, покинуть землю
    Тэгил дойдуга Тэҥнээҕим көстөн, Тэмтэрийэрим тирээтэ, Үрүҥ күммүттэн сүтэрим буолла, Үрдүк уорукпуттан көтөрүм кэллэ. Нор. ырыаһ. Мин эйиэхэ куһаҕаннык санатыам Кэриэтин күнтэн сүппүтүм көнө; Көмүһүөм, аһын даа, аһын. Суорун Омоллоон
    Ииппит дьоно да уһун олоҕу олорботохторо: сэрии бастакы сылыгар күн сириттэн сүппүттэрэ. С. Никифоров. Күн сириттэн (күнтэн) сүтэр (көтүт) кэпс. — өлөр, суох оҥор. ☉ Сжить со света, убить
    Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? Суорун Омоллоон
    Мойуос кинээс обургу, Иннигинкэннигин умса кыранан, Баайга-токко ымсыыран, Мал курдук атыылаан Көмүс чыычааххын, Күндү сымыыккын Күн сириттэн сүтэрдиҥ! С. Зверев
    Бэл оннооҕор оҕобун, Баһылайбын, кытта саанар. «Бассабыыктар кыайдаллар эрэ, күн сириттэн көтүтүөм», — диир. Р. Кулаковскай
    Күн сирэ көҥдөй — айыы сирэ аһаҕас диэн курдук (көр айыы I). Күн сирэ көҥдөй дииллэр. Атын, сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат. Суорун Омоллоон. Күн солото суох — олох иллэҥэ суох. ☉ Очень занятой, не знающий покоя
    Өссө да уһуну эргитэ саныы олоруоҕун, кулгааҕын хастарыттан күн солото суох. «ХС». Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта — 1) өллө, суох буолла. ☉ Отойти в мир иной, уйти из жизни
    Мин түбэһэ киирбэтэҕим буоллар, күн сырдыгыттан матар эбиккин. Р. Кулаковскай
    Элбэх ыарытыган оҕо төрөөн баран, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК
    Кини олох ыар мускуурун уһуннук тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. «ХС»; 2) көрбөт, хараҕа суох буолла. ☉ Ослепнуть
    Аҕыйах хоноот, күн сырдыгыттан маппытым. Амма Аччыгыйа. Күн талбыт — олус элбэх араас. ☉ Всевозможные, разные
    Ыскааптарга күн талбыт кинигэтэ барыта баара. «ХС». Күн таҥара буол — быыһаа-абыраа, харыһый. ☉ Спаси и сохрани (букв. будь богом-спасителем). Аанча төбөтүн Ньуркучаан түөһүгэр уурда: «Эн күн таҥара буоллуҥ!» Болот Боотур
    «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин. Күн тиит баһыгар түстэ — киэһэрдэ, күн киирэрэ чугаһаата, мас төбөтүгэр тиийэ намтаата. ☉ День клонится к вечеру, солнце опустилось к макушкам деревьев, приблизилось время заката
    Киэһэ, күн тиит баһыгар түһүүтэ, биэлэйдэр тойотторо аттаах, саллааттара сатыы, алааһы ортотунан айан суолун устун турдулар. Амма Аччыгыйа
    Күн тиит баһыгар түһүүтэ оҥкучах алааска киирэллэр. А. Федоров. Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. «Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ, — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын хаххалыы кэллим. Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Ньургун Боотур
    Арҕастаах самыым Алтан далбара буолбут Аналлаах атаһым! Күн туллара, Күһэҥэ быстара Күһэйдэ быһыылаах. П. Ойуунускай. Күнү көрдөр — 1) (оҕону) төрөт. ☉ Родить (ребенка; букв. солнце показать). Күнү көрдөрбүт оҕом; 2) үөскэтэн, айан таһаар. ☉ Выпустить в свет (печатное издание)
    Поэт иккис кинигэтин күнү көрдөрдө. Күнү күннүктээн (күннээн) көр күннүктээн. Туох да саҥата суох, күнү күннээн, ыйы ыйдаан, сылы быһа сыппыта. Н. Якутскай
    Чыыр, уомул, муксуун, тууччах, олус эмис буолбатаҕына, хаһан да киһи сүрэҕин аспат, буһарабуһара, кыһа-кыһа, күнү күннээн сыһансоһон сиигин. Н. Габышев
    Тыатааҕы аны түбүлүүр алыытын саҕатыгар, үйэ-саас тухары сөп гыныахпыт диэн, күнү күннээн оҥостон үлэлээбиттэр. М. Чооруоһап. Күнүм (күнүн) саҕана — эдэр эрдэхпинэ. ☉ В молодые годы
    Хайа, мин даҕаны аны кырдьыбытым иһин, күнүм саҕана уола хаан, киһи да киһи этим буоллаҕа. Н. Неустроев
    Григорий кэргэнэ Ирина Софроновна күнүн саҕана тас да көрүҥэ, тыла-өһө даҕаны ортону үрдүнэн дьахтарга киирсэрэ. Д. Таас. Күнүн туора охтуо дуо — абырааччытын хайдах утары барыай диэн этии. ☉ Не идти наперекор своему благодетелю (букв. неужели он упадет поперек своего солнца). Күнүм тэҥэ — муҥура суох күндү киһим, тапталлааҕым (үксүгэр соҕотох оҕо туһунан). ☉ Мой ненаглядный, мое солнышко (обычно об единственном ребенке). Туйаара — миэхэ күнүм тэҥэ. Күн хатаҕатыгар — тыыннаах буолар туһугар, өлөр тыын көмүскэлигэр. ☉ Ради спасения жизни. Киһи күн хатаҕатыгар эрэ аһыыр аһа. Күн ыаһаҕа оҥоһун — дьарык оҥоһун. ☉ Сделать что-л. постоянным занятием
    Киһи көрбөтөҕүнэистибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин, күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур. Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт — тугу да гынара суох буолан, бириэмэни ыытаары буолар буолбатынан дьарыктан. ☉ Заниматься всякой ерундой от безделья, лишь бы время провести
    Бу манна ону-маны кэпсээн күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп
    «Ол иһин бу күн ыаһаҕын ыытабын», — тырахтарыыс бытыылканы тыкта. А. Федоров. Табаҕы иккиэн таппат буолан, онуманы кэпсэтэн күн ыаһаҕын ыытарбыт. «ХС»
    △ Сүрүн үлэтэ суох буолан, кыра быстах дьыаланан дьарыктан. ☉ Заниматься малозначимым делом, всякой мелочевкой из-за отсутствия работы
    Билигин иллэҥ «оҕонньорбун». Пенсияҕа олоробун. Дьиэбэр онон-манан күн ыаһаҕын ыытабын. Н. Кондаков
    Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. НС ОК. Күн-ый быатын тут I фольк. — наһаа куттанан-уолуйан, көмөлтө көрдөөн кимтэн эмэ көрдөс-ааттас. ☉ Молить, умолять кого-л. о помощи в страхе перед неминуемым, в отчаянии
    «Дьэ абыраа, алҕас гыммыппыт», — дии-дии уолаттар, дьэ, күн-ый быатын тутталлар. СТДТ. Күн-ый быатын тут II — алдьархайы аас, алдьархайтан таҕыс. ☉ Пережить опасность, выбраться из критической ситуации, выйти из опасного положения (букв. ухватиться за закрепы солнца и луны)
    Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый II. Алаа Моҕуһу Чаачахаан сытыы кылыһынан баһын быһан өлөрөн кэбиспит. Этин эттээн күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Кинилэр [Сордоҥноох] харахтан сүтэллэрин аҕай кытта, биһиги отуубутугар тэбинэн кэлбиппит, бүттэлээх туох да орпотох, барытын күн-ый ыһыаҕа оҥорон кэбиспиттэр. Н. Заболоцкай
    Бу уодаһыннаах санаалаах тойон эһиил Туоҕа Баатырдаахха кэлэн, кинилэри күн-ый ыһыаҕа оҥорон барыахтааҕын кимтэн даҕаны кистээбэт. «ХС». Күнэ тахсар — баар-суох, олус таптыыр киһитэ. ☉ Души не чаять в ком-л., находить утешение в ком-л.
    Аймахтара «кыыскын хааллар, эһиги оннугутугар көрө сылдьыа этибит» диэбиттэрин Михаил ылымматаҕа. Кыыһын олус таптыыра. Күнэ киниттэн тахсара. П. Филиппов
    Орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. Күммүт киниттэн тахсар. С. Ефремов
    Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Эйигиттэн эрэ мин күнүм билигин тахсар, мин ыйым тыгар. Г. Угаров. Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) — үчүгэй кэмҥэ (олоххо) тиийиэ, көнүө. ☉ Дожить до лучших времен (букв. солнце его взойдет, жаворонок его запоет, гольян его всплывет)
    Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө. Н. Якутскай
    Киһи күнэ — дьоло буолар. Дьоллоох киһини күннээбит эбэтэр күнэ тахсыбыт, күөнэҕэ күөрэйбит дэнэр. И. Данилов
    Үлэһит-хамначчыт күнэ дьэ таҕыстаҕа, күөнэҕэ дьэ күөрэйдэҕэ. «ХС». Күнэ хараарда — өлөр кутталга киирдэ. ☉ Попадать в отчаянное, критическое положение, находиться между жизнью и смертью, над ним нависла реальная угроза (букв. солнце его потемнело)
    Көҕөн Күүһүн күөйтэрдэ, Күнэ харааран Көппөҥнөс буолла. А. Софронов
    Орто Халыматтан икки сүүстэн тахса килэмиэтир, аны туран аанньа суола-ииһэ суох сиргэ олохтоох киһи күнэ харааран барбыт. Н. Якутскай
    Киниттэн үс эрэ хаамыы инники …… кырымахтаах хара саһыл барахсан тимир ытарчаҕа ылларан, күнэ хараарара бу кэлэн нэһиилэ өрүтэ көтүөлүү олорор эбит. М. Чооруоһап
    Онон күммүт харааран, тыыммыт тымныйан баран олоробут. «ХС». Тэҥн. күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла. Күҥҥэ көрбүтүм — баар-суох тапталлаах киһим, оҕом, эрэлим. ☉ Мой любимый человек, моя отрада, мой ребенок, моя надежда
    Кини күҥҥэ көрбүт, көччөх гынан көтүппүт көмүс чыычааҕа диэн Октябрината эрэ. М. Попов. Күҥҥэ көстүбэтэх — ким да көрбөтөх, сэдэх. ☉ Невиданный, редкостный
    Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, Көрү көрдөрүөм. А. Софронов. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар — эдэр сааһын саамай үтүө кэмигэр сылдьар. ☉ Он находится в лучшей поре своей молодости, в расцвете лет (сил)
    Туоскуннааҕы ханнык да киһи ымсыыра көрөр ыала этилэр: иккиэн үрдүк үөрэхтээх специалистар, …… күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьоннор. Софр. Данилов
    Ол саҕана Испирдиэҥкэ ситэн-хотон, муҥутаан, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эбит. Н. Якутскай
    Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кини кылыыга кыттара. «ХС». Күөгэйэр күнэ — ким эмэ үлэтин-хамнаһын саамай үгэнигэр сылдьар кэмэ. ☉ Самая деятельная, лучшая пора, вершина, венец жизни
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Бу күөл Хааннаах тумус аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. Оччолорго Капитонов Гаврил отуччалаах, күөгэйэр күнэ. М. Доҕордуурап
    Оҕонньор күөгэйэр күнүгэр үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэтэх, аннынан сүр күүдээҕи аһарбатах аатырбыт булчут. НС ОК
    (Таҥара) күн курдук көрөр көр таҥара. Ол дьон бары оҕонньору күн курдук көрөллөрө. Болот Боотур
    ◊ Аламай (маҥан) күн көр аламай
    Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээ, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээх-сүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев. Арай мин тэһийбэт санаабар Айан суоллара сабыылаахтар, Аламай күнүм ылаара Арай аа-дьуо устар, устар. С. Данилов
    Аламай күн, саҕахтан тахсаатын, Сардырҕас кыымнары тамнаата. Күннүк Уурастыырап. Дьахтар күнэ — кулун тутар аҕыс күнүгэр бэлиэтэнэр дьахтар аан дойдутааҕы бырааһынньыга. ☉ Восьмое марта — Международный женский день
    Дьахтар күнэ чугаһаата. — Дьахтар күнүн бырааһынньыгын аҕыйах хонук иннинэ, Түгэх алааска Алексей Спиридонович төлөпүөннүү сылдьыбыт. В. Яковлев. Дьэрис маҥан күн фольк. — сырдык, ыраас, чэмэлкэй күн (күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт). ☉ Светлое, яркое, сияющее солнце (постоянный эпитет)
    Көлөһүн күнэ көр көлөһүн. Көлөһүн күнүн суруйууну киэһэ саҕалаары гынан баран, Сүөдэр бэйэтэ этэринэн, «киэрмэ» дьахталларыгар барардаах буолан, сарсыҥҥыга көһөрдүлэр. Н. Босиков
    Билбиппит — ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн ааҕыллан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
    Онон көлөһүннэрин күнүн төлөөбөккө, иккиһин хоруттаралларыгар эттим. «ХС». Күн айыы — олус аһыныгас, үтүө санаалаах. ☉ Сострадательный, милосердный, сочувственный
    Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн түүнүнэн Көҕөрдүөтүлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Көхсүттэн тэһииннээх Күн айыы ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
    Биһиги, оҕолоро, бары, ийэбитин харахтаабыт күн айыы киһитигэр Гордей Иванович Томскайга ис сүрэхпититтэн махтанабыт. «Кыым»
    Күн аҥаара көр аҥаар. Биирдэ Баһылайдыын илин эҥээртэн Өлүөнэни оҥочонон күн аҥаара айан-наан туораабыттара. Н. Лугинов
    [Аартык] тимир күөрт ыттарын кытта күн аҥаара охсуһан өлөртөөн кэбистэ. Д. Апросимов. Күн баҕалаах — тугу эмэ гынарга, оҥорорго олус баҕалаах. ☉ Гореть желанием что-л. совершить, осуществить
    Үөрэнэргэ күн баҕалаах киһи. — Новикова айылҕата музыкальнай, ырыаһыт буоларга күн баҕалаах этэ. «Кыым». Күн бүгүн — субу бүгүн. ☉ Сегодня же
    Ол тоҕо куоракка ыытабыт? Эн Спиридон кимҥин-туоххун биһиги күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
    Бу табаарыс кэргэттэрин күн бүгүн көһөрөн илдьэргэ бирикээстээ. ОТК
    Мэтиин Петрович, соһуйума, миэхэ күн бүгүн биир табаһыт наада. А. Кривошапкин (тылб.). Күн бүгүнүгэр (билиҥҥэ) диэри (дылы) — онтон ыла билиҥҥи кэмҥэ диэри. ☉ Вплоть до сегодняшнего дня
    Онтон бэттэх, күн бүгүнүгэр диэри, олоҕум биирдэ да мин санаам хоту буолбатаҕа. Болот Боотур
    Кини итинтэн сиэттэрэн, Сүөдэри көрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри хайдах олорбутун эргитэ саныыр. Н. Якутскай
    Ол да иһин мин оҕом, Андрюшка, өлөрүн утуйарга холоон, күн бүгүнүгэр дылы муҥу көрө сырыттаҕа. Эрилик Эристиин. Күн бэҕэһээ — биир эрэ хонук анараа өттүгэр. ☉ Только вчера
    Кыыс кэрэ мөссүөнэ Нартаахап хараҕар күн бэҕэһээ көрбүт киһитин мөссүөнүнээҕэр ордук ырылхайдык, ордук чаҕылхайдык көстөр. Софр. Данилов
    Күн бэҕэһээ биһиги ыал холкуоспут сылгыһыта, биһиги сорохпут доҕоро, сорохпут уруута киһи Афанасий Степанов Социалистическай Үлэ Геройун аатын сүктэ. Амма Аччыгыйа
    Күн бэҕэһээ көрүстэр даҕаны улаханнык ахтан эрэрэ. Н. Якутскай. Күн ванната — күн уотугар сыраллан эмтэнии. ☉ Солнечная ванна
    Күн ваннатын ылыы алта уон — аҕыс уон мүнүүтэттэн ордук буолуо суохтаах. ГЕВ ТБГ
    Күн дьоно көр дьон. Сир ийэ хатын …… Айыы дьонун атаарҕаан, Күн дьонун көмүскээн, Икки төгүл иҥиэттэн, Икки төгүл түллэн, Мөхсөн мөҥүөннээн [уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
    Биирдэрэ — төлөннөөх сүрэхтээх Аатырбыт ырыаһыт, Күн дьонун көҥүлүн көмүскээн, Бу сиргэ кыргыспыт. С. Данилов. Күн киириитэ — киэһэ буолуута. ☉ К заходу солнца
    Үс хонон баран күн киириитэ, оҕонньор иннигэркэннигэр икки буур тайаҕы сүгэн адаарытан аҕалан, тэлгэһэтигэр түһэрэр. Саха фольк. Күн киириитэ ол хайаҕа тиийиэҕэ. Амма Аччыгыйа
    Таһырдьа — Саас. Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов. Күн күбэй ийэ үрд. — сүдү ытыктабыллаах, дьоһунхаан ийэ. ☉ Достопочтенная мать
    Аһыныылаах санаалаах Аар-тойон аҕаттан айыллан, Көмүскэстээх сүрэхтээх Күн күбэй ийэттэн иитиллэн, Ийэ сиргэ Иинэҕэстэри эргийэргэ, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
    Сибилигин аҕай Марусяны күн күбэй ийэтэ сүүһүттэн сыллаан, маҥан былаатынан далбаатыы хаалбыта. Т. Халыев
    Мин Николайдаах ийэлэрин оччолорго саҥа көрбүтүм. Кини дьиҥнээх күн күбэй ийэ этэ. «Кыым». Күн ортото — күн халлаан оройугар тиийиитэ, күнүс 12 чаас буолуута. ☉ Полдень
    Күн ортото илик, күн халлаан оройуттан күлүмнүү турар. А. Сыромятникова
    Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», — диэбиттэрэ. Т. Сметанин
    Күн орто буолбутун тыллаан электростанция хаһыытаан дуораһыппыта, Лоҥкууда хоту сиһин куоһара дайбаан ааста. М. Доҕордуурап. Күн өлүүтэ (күлүгүрүүтэ) — күн ыйга хаххалатан көстүбэт буолуута. ☉ Затмение солнца
    1945 сыллаахха күн толору күлүгүрүүтэ буолбута. ЭМ КТК. Күн радиацията физ. — күн итиини таһаарыыта. ☉ Солнечная радиация
    Күн радиациятын сир ньууругар тиийэр кэриҥэ үгэс курдук бириэмэ единицатын устата 1 см2-га калорийынан бэриллэр. САИ ССРС ФГ. Күн сарсын — биир хонон тураат да. ☉ Завтра же
    Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
    Күн сарсын хомпоруун хотой буолан мэҥэ халлаан сиксигин кыйа көтүөн сөп. С. Федотов
    Николай Петрович, хайаан даҕаны күн сарсын сыыс оту ыраастыыр культиваторда туруора тардыҥ. С. Ефремов. Күн сибэккитэ бот. — бөдөҥ тэнигир сэбирдэхтэрдээх, арыылаах сиэмэлээх астаах, биир сыллаах үрдүк үүнээйи. ☉ Подсолнечник
    Европаҕа күн сибэккитин бастаан киэргэл үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэрэ. КВА Б. Күн сирэ (анна) — киһи аймах төрөөн-үөскээн олорор дойдута. ☉ Земля, белый свет
    Бу күн сиригэр биирдэ төрөөн-үөскээн ааһар эрэйдээх эбит. П. Ойуунускай
    Таас таҥалай, Тимир тиис, Уот куолай, Хаан дьабадьы, Кэдэрги сис, Кирдээх сирэй Киитилэр обургуну, Орто дойдуттан огдолутуохпут, Күн анныттан көтүтүөхпүт. Тоҥ Суорун
    Көҥүлү көрдөөн, күн аннын кэрийэ сылдьар, Күһэҥэй диэн ааттаахпын. Суорун Омоллоон. Күн систиэмэтэ астр. — күн уонна кинини тула эргийэр планеталартан турар халлаан эттиктэрин уопсай холбоһуга. ☉ Солнечная система. Күн судаар эргэр. — ыраахтааҕы. ☉ Государь, царь, правитель
    Туох аанньатыгар күн судаары утары туран, бүрүстүүбүнньүк буолан, бу дойдуга көскө кэлбит үһү. А. Софронов
    Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
    Күн судаар, улуу баһылык, эн үрдүк ааккар, үтүө сураххар, уруй-туску этэбин. П. Ойуунускай. Күн сырдыга — тулалыыр эйгэни киһи хараҕынан көрөн араарар гына сырдатар күн ыытар сардаҥалара. ☉ Солнечный свет, сияние солнца
    Өлүөм иннинэ күн сырдыгын көрөрүм буоллар, иккиһин төрөөн өлбүт курдук сананыам этэ. П. Ойуунускай
    Хараҥа суол төһөҕө даҕаны күн сырдыгар күөрэйиэх тустаах. Н. Неустроев
    «Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай. Күн тахсыыта — сарсыарда күн саҕахтан быгыыта. ☉ Восход солнца
    Абаҕата күн тахсыыта бултуу барбытын көрөн, саҥаһыгар киирэр. Саха фольк. Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх-күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
    Сарсыарда күн тахсыыта. Егор Егорович уонна биир бандьыыт. Бандьыыт хааһах аттыгар турар. Ыраах саа тыаһа иһиллэр. С. Ефремов. Күн тура-тура — күнтэн күн ахсын. ☉ Каждый божий день, изо дня в день
    Ол да буоллар, эрэйдээхтэр Сүтэрбэттэр эрэли, Күн тура-тура, күүтэллэр Ордук күн-дьыл кэлэрин. Эллэй
    Күн туратура үлэттэн үлэҕэ уларыта сылдьаҕын. С. Ефремов. Күн туруута — күн үөһэ тахсан баран, күнүс биир тэҥ кэриэтэ таһымҥа турар кэмэ. ☉ Солнцестояние. Күн кыһыҥҥы туруута ахсынньы сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн уһаан барар, күн сайыҥҥы туруута — бэс ыйын сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн кылгаан барар. Күн улууһа көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр, бу биэбэккэйдээх оҕокколорум, өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Бу Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ, бэрт улахан үөрүү-көтүү буолла. Ньургун Боотур. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс — кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй. Күн уоттаныыта — күн уота балайда сылытар буолуута. ☉ Солнце начинает сильно припекать, солнце в зените, полдень
    Сири кэрийээччилэр күн уоттаныыта Лампарай үрэҕэр, Хопто Хонооһойугар кэллилэр. Н. Босиков
    Бүөтүр күн лаппа уоттаныыта хайа дьураа хонноҕор баай лабаалаах баараҕай бэс анныгар хайыһарын тэлгээн сытта. Р. Кулаковскай
    Аҕам сарсыарда үлэтигэр бараары туран, күн уоттаныар дылы кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга этэр. В. Иванов. Күн уһаата — суукка сырдык кэмэ элбээтэ. ☉ День стал длиннее
    Кыһыны быһа кыскыырдаах тымныы киһинисүөһүнү кымньыылыыра уурайан, күн уһаан сылыйан, билигин бары холку, сымнаҕас баҕайытык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
    Аны күн уһаата. «Кыһыл Кулаада» урукку кэнсэлээрийэтигэр симиэнэнэн үөрэниэхпит. М. Доҕордуурап. Күнү-түүнү билбэккэ — күнү-дьылы аахсыбакка. ☉ Не считаясь со временем (букв. не зная ни дня, ни ночи). Күн чаһыта — күн төһө үөһэ тахсыбытынан көрөн бириэмэни быһаарар оҥоһук. ☉ Солнечные часы
    Фалес саҕанааҕы Анаксимандр (б. э. иннинээҕи 610–546 сс. диэки) астрономическай тээбириннэри, күн чаһытын оҥорбута дииллэр. ДИМ
    Эркиннэргэ ахсаан ааҕар линиэйкэ, күн уонна кумах чаһылара, сурук суруллар дуоската ыйанан тураллар. АЕВ ОҮИ
    Күн ыраахтааҕы көр ыраахтааҕы. Атыыһыттар күн ыраахтааҕы куоратын таһыгар кэлэн тохтообуттар. Саха фольк. Хайаатар даҕаны, күн ыраахтааҕы эйигин ытыктаан, бачча сиргэ наҕараада ыытар буоллаҕа. Н. Неустроев
    Бассабыык оннооҕор күн ыраахтааҕыны хоппута, эн эрэйдээх диэн холоон инигин, олус киэбиримэ, үөҕүмэ, куттуоҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа. Кыайыы күнэ — ыам ыйын тоҕус күнэ (1941–1945 сс. сэбиэскэй норуот Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыайыытын бырааһынньыга). ☉ День Победы. Илин халлаан Истиэнэтин анныттан, Күлэнсалан, Күндээрийэн таҕыста — Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыайыы күнэ, кэллиҥ эн, Толоон аайы дьаарбай, көр. Тохтоон ааспыт сиргиттэн Дьолбут үүнэн көҕөрөр. П. Тулааһынап. Нэдиэлэ күнэ — нэдиэлэ сэттэ күнүттэн биирдэһэ. ☉ День недели. Нэдиэлэ бүтэһик күнүн көҥүллэттим. Өрөбүл күн — сынньанар, үлэҕэ барбат күн (үксүгэр субуота эбэтэр баскыһыанньа). ☉ Выходной день
    Өрөбүл күммүн тыаҕа атаардым. — Оҕолоор, биһиги өрөбүл күммүтүн бу Таас табаҕа тахсан атаарар буолуохпут. И. Гоголев. Полярнай күн — күн киирбэккэ эрэ суукка устатын тухары мэлдьи сырдатар кэмэ (уһук хоту эрэ буолар). ☉ Полярный день
    [Туундараҕа] кылгас сөрүүн сайын саҕаланар. Күн киирбэккэ, халлааҥҥа эргийэ сылдьар. Ол — полярнай күн. КЗА АҮө. Таҥара күнэ — христианскай итэҕэл бырааһынньыга (хол., Сэмэнэп, Ыспааһап, Ньукуолун, Ороһуоспа). ☉ Дни памяти православных святых. Ньукуолун — таҥара күнэ. Тиһэх күн — күн сириттэн арахсар, өлөр күн. ☉ Последний день жизни
    [Кириһээн] тиһэх күнэ кэлбитин санаан, даҥ курдук буолан хаалбыта. Д. Таас
    Лаврентий хас да хонно тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
    Бандьыыттар күрээн эрэллэр, ити аата өстөөх хотторон эрэрин, тиһэх күнэ чугаһаабытын биллэҕэ. С. Ефремов. Төрөөбүт күн — ким эмэ төрөөбүт күнэ, чыыһылата, ону тэҥэ ол күн сылын туолуутун бырааһынньыктааһын. ☉ День рождения. Туйаара бүгүн төрөөбүт күнэ. Төрөөбүт күҥҥэ сырыттыбыт. <Түөһүгэр үс> күннээх хара саһыл — түөһүгэр үрүҥ бэлиэлээх саамай талыы саһыл тириилээх. ☉ С солнцем, с белой отметиной на груди (о лисьей шкурке высшего сорта)
    Хаарга уурдахха, хаар үрдэ көҕөрүмтүйэн көстөр, түөһүгэр үс күннээх чох хара саһыл. Амма Аччыгыйа
    Тиийэн өҥөс гына көрөбүн: түөһүгэр үс күннээх хара саһыл тыыллан сытар. Болот Боотур
    Түөһүгэр үс күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров. Күннээх хара саһыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ (ойор) күн — норуот айымньытыгар, поэзияҕа туттуллар күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, употребляемый в народной поэзии, воспевающий солнце
    Үрүҥ күн сырдыгын хотоҥҥо барыыра, Үөҕүллүү-тэпсиллии кинини муҥнуура. П. Ойуунускай
    Үмүөрүспүт үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
    Сандаара ойор күнүм Санньылыйан киирэрин саҕа олорбут олоҕум Омнуо кылгас эбит. С. Зверев
    Уоттаах куйаас суоһунан Ойор күммүт сырайда. Эллэй. Үтүө күнүнэн — кими эмэ кытта дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии. ☉ Добрый день (приветственное обращение к кому-л.)
    Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! С. Ефремов
    «Аа, тойон учуутал, ытыктабыллаах Митрофан Гаврилович, үтүө күнүнэн», — диэбитигэр анарааҥҥыта эмиэ, билэр киһитэ турарын көрөн, утары сүүрэн кэлэн, илиитин биэрдэ. П. Филиппов
    тюрк. күн

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров