1. нареч. нехотя, неохотно, с неохотой; дьаал эрэ кэпсэтэр он разговаривает неохотно; 2. беспечный, беззаботный; дьаал киһи беспечный человек.

дьүһ. туохт. Баҕарбатахтыы, сэниэтэ суох хааман үнүөхтээ. ☉ Неохотно, без желания, еле-еле передвигаться
Эриллэҕэс муостаах тэйтэллибит истээх ынаҕы сиэтэн ньичирдэтэн таһаардылар. М. Доҕордуурап

сыһ. Баҕарбат буола-буола, күүһүлээн. ☉ Нехотя, без желания, неохотно
Сүөкүлэ, утуйуох киһи курдук, сыҥаланан сытан көрдө да, уута кэлбэтэ. Р. Кулаковскай

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

туохт. Түргэнник сөбүлэһэ охсума, кэтэмэҕэйдээ. ☉ Неохотно соглашаться, отнекиваться, упрямиться, упорствовать
Даҕанча ханна илдьэллэрин букатын да сэрэйбэккэ, кэчэспэккэ даҕаны, соһоллорун хоту дэллэрийэн испитэ. Далан
Кини туһугар бары ыгылыйаллар, киниэхэ көмөлөһө сатыыллар, тылын кэчэһэр киһи баара биллибэт. А. Сыромятникова
Анараа барахсан даҕаны кэчэһэ барбатах, көрдөһүүнү улгумнук ылыммыт. КАЕ ДДК
Тойоттор хаста да кулуһун таһыгар ыҥырбыттарыгар, бэркэ кэчэһэн баран, тиийдилэр. П. Ламутскай (тылб.)

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэрэргин кэрэйэ санаа, туттун. ☉ Неохотно расставаться с кем-чем-л., жалеть, скупиться
Оҕоҥ туһугар бүтүн баайгын туран биэриэх буоларыҥ. Ол сэттэ сүөһүнү харыһыйыма. Софр. Данилов
[Сылгыһыт Сүөдэр:] Хайыахпыный. Биир сыарҕа оту харыһыйыам дуо! И. Гоголев
Харчыгын харыһыйа олороҕун дуо? Сүөһүнү туттарбар тиийэбин. А. Николаев
2. Кими эмэ аһын-абыраа, амарах санаалан, ким эмэ туһугар кыһан, кыһалын. ☉ Жалеть кого-л., чувствовать жалость, сострадание к кому-л.
Тула өттө тула барыта туора дьон киһини аһыныах, харыһыйыах быһыылара биллибэт. Н. Якутскай
Аһыныгас санаалаах артыалым дьоно, истэн харыһыйыҥ. М. Доҕордуурап
Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун аһын, харыһый, ууга-уокка анньыма. ФЕВ УТУ
3. Кими, тугу эмэ көмүскээ, араҥаччылаа (хол., ханнык эмэ күөмчүлүүр күүстэн). ☉ Защищать, заступаться за кого-что-л., покровительствовать комучему-л.
Хаарыан эдэр саастаах Хабырыыс Паабылап Хаан-уруу дойдутун харыһыйа, Хара суордары хампарыта хайҕаллаах Кыһыл Аармыйаҕа ханыылаһан барбыта. Саха нар. ыр. III
«Таҥара барыбытын көрөр, барыбыт кыһалҕабытын билэр уонна харыһыйар», — диэбитэ Николка. Ойуку
Бухатыырдар [олонхоҕо] бэйэлэрин аймахтарын уонна бары күн сирин дьонун харыһыйар иннигэр сылдьаллар. ССЛИО

I
туохт.
1. Тугу эмэни кэмчилээн, кичэйэн тутун, ороскуоттуургун кэрэй. ☉ Использовать что-л. бережливо, экономно, расходовать неохотно, беречь
[Уйбаан:] Биир кыра оҕуһу сиэбит үһү, атын харыстаатаҕа буолуо. А. Сыромятникова
Төһө да аһыан баҕардар, өйүөтүн харыстаан тыыппат. Н. Якутскай
Уолаттар харчыларын харыстааннар үһүс кылаастаах билиэтинэн айанныырга быһаарыммыттара. Ойуку
2. Туохха эмэ кичэллээхтик, кыһамньылаахтык сыһыаннас, көр-харай, харыһый (хол., төрөөбүт сиргэр-уоккар, айылҕаҕа, бэйэҥ төрүттэргэр). ☉ Бережно относиться к чему-л. (напр., к родной земле, природе, к своим истокам), оберегать, щадить, дорожить
[Арыпыай:] Оҕом бу этэрбэһи үс күн от охсон ылаахтаабыта. Харыстаан, кэппэт этэ. Амма Аччыгыйа
Билбэт дьыалаҕар орооһума ээ. Хата, баран сынньан. Ньиэрбэҕин харыстаа. Н. Лугинов
Соноҕоскун соччо харыстаама, түргэн соҕустук айаннаар. Н. Якутскай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ көмүскээ, күөмчүлээ. ☉ Ограждать, защищать кого-л. от чего-л.
Кини уруккуттан, убай быһыытынан мэлдьи балтын араҥаччылыы, харыстыы сатыыр үгэһинэн, ити бэйэтэ да дьиксинэр ынырык санаатыгар бэлэмнии сатыыр курдук. Н. Лугинов
[Маайыс:] Итинник [албын] дьыаланы эн өйдөөбөккүттэн, түөкүнү хаххалыыр, харыстыыр курдук быһыыланаргыттан олус кыбыстабын. С. Ефремов
4. Ханнык эмэ эчэйииттэн, сүһүрүүттэн быыһыыр көмө, ньыма буол (хол., туох эмэ тэрил, эмп, сэрэтэр дьаһаллар). ☉ Защищать, оберегать кого-л. от травм, повреждений, болезней (напр., о приспособлениях, лекарствах, профилактических действиях)
Туус сүөһүнү үгүс ыарыытыттан харыстыыр. ПАЕ ЭАБ
Хаһыҥ түһэр бириэмэтигэр ууну кутуу оҕуруот аһын хаһыҥтан харыстыырга үчүгэй түмүктэри биэрэр. САССР КОА
Эрбэх дапсыта. Ох саа кириһэ тойон эрбэҕи эчэтиититтэн харыстыыр муос тэрил. СВИ СММТО
♦ Тириигин харыстаа калька., кэпс. — бэйэҥ эрэ иннигин көрүн, бэйэҥ эрэ быыһанар суолгун тобул. ☉ Спасать свою шкуру
Бэйэтин тириитин харыстыы Кутуйах хороонун кэҥэтэр, Буолума кинилиин атастыы: Эйигин кылыыгын кэтэһэр. П. Тулааһынап
Кини бэйэтин тиириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх, дөксө эбиитин сөбүлэһэн биэрбит. С. Никифоров
◊ Харыстаан ааттаа кэпс. — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэй аатын кубулдьутан ааттаа. ☉ Называть когочто-л. заменяющим словом или именем, использовать эвфемизм взамен табуированных слов или имён, оберегая когочто-л. от злых духов (по канонам верования якутов)
Былыр [эһэни] коок диэн харыстаан ааттыыр ааттара. Айыырҕаан. Багдарыын Сүлбэ
Сылгыны харыстаан «үрүҥ сүүрүкпүт» диэн ааттыыбыт. КДьА
[Табын Эбэ диэн алааһы] олохтоохтор өбүгэ саҕанааҕы үгэһинэн харыстаан Хоту Эбэ диэн ханалытан ааттыыллар. «ХС»
II
туохт. Харыһынан туох эмэ устатын кээмэйдээ. ☉ Измерять пядью длину чего-л.
Эһэлэрэ ирбит солоҥдону ылан сүллэ уонна маска тиирэн баран харыстаан көрдө. Болот Боотур

аат.
1. Киһи олорор көп этэ; сүөһү, кыыл кутуругун төрдүн тулатынааҕы сымнаҕас, көп этэ. ☉ Задняя часть тела человека ниже спины, задница, зад; задняя часть туловища у животных
Эмэһэлэрэ ибили таһыллыбыт, кыайан олорбот буолбут бааһынайдары кытта миигин олордон кэбистилэр. П. Ойуунускай
Уу чоккурас буолбут тыбыс-тымныы эттээх уолун ыга кууһан көтөҕөн ылла уонна хаста да эмэһэҕэ охсуолаамахтаата. Н. Лугинов
[Эһэ] кэлэн тиити өрө сулаамахтаан көрдө да, Түргэн [ыт аата] биир кэм түһэ турар буолан, тахсыбата. Инньэ гынан, эһэ эмэһэтин тиит төрдүгэр анньан баран олордо. Суорун Омоллоон
Кини [Сунтаар быһыйа Кырылыап] куобаҕы саата суох ситэн ылан эмэһэҕэ дэлби тэбэн өлөрөрө үһү. ВНЕ НЭНь
2. кэпс. Туох эмэ кэтит түгэҕэ, олоҕо, тэллэҕэ. ☉ Расширяющееся, раздающееся к низу основание, нижняя часть чего-л. (напр., кочки). Бугулуҥ эмэһэтин үчүгэйдик харбаа
□ [Оҕо хотой] силлиэлиин-холоруктуун сир ийэ үрдүгэр сипсийэн [түспүтүгэр] …… эт эттиирдэрэ эмэһэтинэн лигийэн эккирээтэ. Эрилик Эристиин
«Сылгы» диэн улахан, нэлээ күөллэр кытыыларыгар лэбин от олохторо (төгүрүк, кыра) намыһах, кэтит эмэһэлээх дулҕалар үөскээбиттэрин ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Сорох тыллары кытта ситимнэстэҕинэ, үөхсүү суолтатын ылынар. ☉ В сочетании с некоторыми словами приобретает бранное значение
Кэлтэгэй эмэһэ. ПЭК СЯЯ
Эн, бадаҕа, ити аптаныамыйа амньыыстыйатын итэҕэйэн, киирэн биэрээри, эмэһэ сирэйдэнэн олороҕун быһыылаах. Суорун Омоллоон
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ? Күндэ
♦ Бөрө эмэһэтэ көр бөрө. Ол туһунан Балаайа эмээхсиҥҥэ, бөрө эмэһэтигэр, кэпсээмэ
□ Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртэҥнээмэ! ПЭК СЯЯ
Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар көр муҥур I. Муҥур эмэһэҕинэн Буору хаһан Муҥутуу олордоххуна …… Түөкүн Манчаары Кэлэн барыбытын Кэнэҕэс кэпсээн оҥостоор! Эрилик Эристиин. Ыарахан (ыар) эмэһэҕин хоҥнор — ыарырҕаатаргын, сүрэҕэлдьээтэргин даҕаны, син туран бар, тугу эмэ гын. ☉ С трудом, неохотно, но всё же приниматься за что-л., идти на что-л. (букв. оторви свой тяжёлый зад) [Күкүр Уус:] Тукаам, Бииктэр, эйиэхэ бараары гыммытым, сүбэлэтэ
[Бииктэр:] Ол туох буолан ыар эмэһэҕин хоҥнордуҥ, улуу Уус улуутуйан олорумунаҕын. Суорун Омоллоон. Ыарахан (ыар) эмэһэлээх — онно-манна барарын-кэлэрин наһаа ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ соотв. тяжёл на подъём (букв. у него тяжёлый зад)
От кэбиһиитигэр аара баран иһэн Бүөтүргүтүн ылан бардаргыт абыраныа этигит да, ол киһигит ыарахан эмэһэлээх, хайыыра буолла. «Кыым». Эбиитин эмэһэҕэ тэп кэпс. — куһаҕан үөһэ өссө куһаҕаны оҥор. ☉ Добить уже побеждённого, обидеть обиженного (букв. вдобавок в задницу пнуть)
Ити кэнниттэн эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, Тоҕус толугурдаах торбоһун Ньоҕоҕун, дьэбэрэтин Тобугун хараҕар диэри кэспит Дьахтар киһи чанчарыга Дьаардаах хотонуттан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Сөбүн мөхпүттэрэ. Эбиитин эмэһэҕэ тэбэн, аны быыгабар биэрбиттэр үһү. НАГ ЯРФС II. Эмэһэ быһаҕас кэпс. — киэбирэн киһиргиир киһи. ☉ Чванливый хвастун
Ол киһи, эмэһэ быһаҕас, кэпсээнэ диэн. НАГ ЯРФС II. Эмэһэҕэ тэбилин кэпс. — хантан эмэ куотарга, суох буола охсорго күһэлин, үүрүлүн. ☉ соотв. коленом под зад (получить)
Томскайга тиийбиппит кэннэ, аҕыйах хонон баран, эсердэр бырабыыталыстыбалара — «Директория» — эмэһэҕэ тэбиллибитэ. П. Ойуунускай. Эмэһэлиин көҥдөй кэпс., күл.-ооннь. — уһаат иһигэр саҥарар курдук улахан, дуорааннаах, сөҥ куоластаах (ордук оҕону күлэн этэргэ). ☉ Обладающий громким звучным голосом (обычно о детях; букв. у него зад полый)
Кыратын көрүмэ, эмэһэлиин көҥдөй. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтигэр бүк киирдэ кэпс. — тугу гыныан билбэт гына олус куттанна, дьулайда. ☉ Перепугаться, перетрусить, не знать куда деваться от страха. Эмэһэтигэр муус купчуур киирбит элэк. — тугу гыныаххын билбэккэ, кыһалҕа кыһарыйан эрэ көдьүүһэ суох түбүгүрэн таҕыс. ☉ Суетиться, не знать, за что браться, будучи подгоняемым большой нуждой (букв. в его задницу воткнут ледяной купчуур)
<Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — көр кыбылын. [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон. Эмэһэтин кирсэ быстыбыт кэпс. — бэйэтин туруору күүһүнэн киһиргиир. ☉ Хвастаться своей физической силой (букв. у него порвалась кольцеобразная мышца вокруг заднего прохода). Эмэһэтин тыаһыттан үргэр кэпс. — кыраттан да тымтар, өһүргэнэр. ☉ Оскорбляться, сильно обижаться на кого-л. из-за всякого пустяка (букв. пугается звука собственной задницы). Эмэһэтинэн ылла кэпс. — кими эмэ дьиҥ тулуурунан, дьүккүөрүнэн, өсөһүнэн кыайда (хол., дуобат, саахымат оонньуутугар). ☉ Добиваться чего-л. (напр., победы в чём-л.) исключительно своим упорством, терпением, усердием (букв. брать задницей)
Тэҥ баайыылаах саахыматчыттар этэ. Бүгүн баҕас эмэһэтинэн ылла. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтиттэн кумах тохтор — бэйэтин үтүөтүн хайҕаа да хайҕаа буолар; киэптээн, киэбирэн киһиргиир. ☉ Самодовольно и кичливо говорить о своих достоинствах, хвастаться, бахвалиться (букв. с задницы его песок сыплется). Эмэһэтэ да билбэтэ кэпс. — туох эмэ буолбутун төрүт билбэккэ да, сэрэйбэккэ да хаалла. ☉ соотв. ни сном, ни духом (букв. даже задница не почуяла)
Хоноһолор кэлбиттэрин эмэһэтэ да билбэккэ утуйа сытта. НАГ ЯРФС II
◊ Саа эмэһэтэ — саа уоһа холбонор мас чааһа. ☉ Деревянная часть ружья, к которой прикрепляется ствол, ложа ружья
Тиэтэйэ-саарайа, саатын эмэһэтин өһүлэн баран, тимирин орон анныгар уурар. Суорун Омоллоон
(Саатын эмэһэтин олордор). Чэ, бэлэм. Бу баҕайы аны уот биэрбэтэ дуу? Суорун Омоллоон