прил. 1. (прочный) өр турар, бөҕө; стойкий кирпич бөҕө кирпииччэ; стойкие отравляющие вещества өр турар сүһүрдэр веществолар; 2. перен. (непоколебимый) халбаҥнаабат, кытаанах.

из словаря Пекарского: доброе согласие, приязнь, дружба, любовь, мир, спокойствие, миролюбие ( = эйэ, ил-эйэ) ил хааннарынан көрсөннөр - с искренними чувствами встретившись; ласково, приветливо глядя друг на друга, милуясь друг с другом. Я.: кини биэрэр туохха да иэҕэлдьийбэт или-эйэни он дарует непоколебимый мир.

даҕ. Көнө сүрүннээх, халбаҥнаабат кытаанах майгылаах. ☉ Прямой, твёрдый, непоколебимый (о характере человека)
Улугуруу да, уларыйыы да саҕана, уруккутуттан кубулуйбатах биир чиккэ киһи. У. Нуолур
Биһиги Василий Егоровичпыт адьас аҕыйах саҥалаах, айылҕаттан аһары чиккэ киһи. «ХС»
Уол биир чиккэ санаата суох, өтүү курдук өһүллэҕэс, сыраан курдук сыыйыллаҕас муҥнаах. «ХС»
ср. телеут. чиркэ ‘образовать линию’

прил. 1. (не жидкий, не газообразный) кытаанах; твёрдые тела физ. кытаанах эттиктэр; 2. (не мягкий) кытаанах, хоччорхой; твёрдый хлеб хоччорхой килиэп; твёрдый карандаш кытаанах харандаас; 3. перен. (непоколебимый, непреклонный) кытаанах, бигэ, тыйыс; твёрдое решение бигэ быһаарыныы; твёрдый характер кытаанах характер; твёрдое убеждение бигэ итэҕэбил; 4. (решительный, уверенный) кытаанах, чиҥ; твёрдый шаг чиҥ хардыы; 5. (прочный, устойчивый) бигэ, туру ктаах, тирэхтээх; твёрдая опора бигэ тирэх; твёрдое знание дела дьыаланы бигэтик билии; 6. перен. (без нарушений, отклонений) бигэ, кытаанах; твёрдая власть бигэ былаас; твёрдая дисциплина кытаанах дьиссипилиинэ; 7. перен. (точно установленный) бигэ, халбаҥнаабат; твёрдые сроки бигэ бол-дьохтор; твёрдые цены бигэ сыана (государство олохтообут сыаната); # твёрдый знак кытаатыннарар бэлиэ; твёрдые согласные кытаанах бүтэй дорҕооннор.

I. крепкий; бөҕө таҥас крепкая ткань; бөҕө киһи а) сильный человек; б) стойкий, непоколебимый человек; бөҕө эйэ нерушимый мир; 2. частица 1) усил.: ас бөҕө бэлэмнэммит приготовлено много кушанья; киһи бөҕө кэлбит собралось множество людей; киһи бөҕө эбиккин оказывается, ты ужасный человек; үөрүү бөҕө большая радость; хаһыы бөҕөнү түһэрдэ он криком кричал; эрэй бөҕөнөн аҕаллым я с большим трудом принёс (это); 2) модальная, выражает а) отрицательную оценку, пренебрежение, отвращение ну и; дьэ , кавалер бөҕө ! ну и кавалер!; сүөһү бөҕө дни! ну и скотина!; б) готовность, согласие: биэрдэхтэринэ , ылан бөҕө если дадут, я возьму с удовольствием; барсан бөҕө я охотно пойду с вами.

I
даҕ., эргэр.
1. Ыар, дьиппиэр. ☉ Тяжёлый, плотный
Үс сиринэн боҕуралаах, сэттэ сиринэн кудурҕаннаах, кутаа Уот байҕал ортотуттан үүнэн тахсыбыт тоҕус халлаан оройугар тиийэ Муус суорун булгунньах баар буолуо. Ньургун Боотур
Бастаах-атахтаах Най хара суорун былыт Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Кыратык да халбаҥнаабат, бигэ; нүһэр, дьиппиэн. ☉ Непреклонный, непоколебимый; суровый, угрюмый
Аҕамсыйбыт суорун киһи тапталлаах эдэр хотунун үөрэтэ саҥарар быһыытынан, атыыр көҕөн …… саҥарталаан барда. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу дойдуттан …… сүүс ордугуна сүүрбэ судаарыскай суоруннара кэлэннэр дьоллоох Дьокуускай куорат дьогдьойор саалыгар тоҕуоруйбуттар үһү. Болот Боотур. Дуолан Хаҕыстай ойуун — дьүһүн-бодо көп суорун киһи, уһун хара баттахтаах, үрүҥүнэн көрбүт кылар харахтаах, сирэйэ бар түү бытык. Саха сэһ
1977
ср. бур. зуруу, зүрүү ‘упорный, упрямый’
II
аат., эргэр. Дьиэ, дьиэуот. ☉ Дом, жильё, обиталище.
ср. п.-монг. саҕури, МНТ саури, орд. суури ‘сиденье, место; местожительство’

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

даҕ.
1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). ☉ Чрезвычайно сильный, очень большой, гигантский (по степени проявления: о ветре, холоде и т. д.)
Таас өрүс уутун өрө ытыйан таһааран, добун холорук түһэр. И. Бочкарев. Киниэхэ [хара тыаҕа] сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах эгэлгэтэ тоҕуоруйан добун тымныыны тулуйан кыстыыр. ФЕВ УТУ
△ Олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн - хол., сир). ☉ Огромный, большой, внушительных размеров (обычно о местности, поляне)
Добун хонуулар маҥан хаарынан хаппахтаннылар, от-мас чоҥкуйда. Н. Түгүнүүрэп
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук, хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Амманы таптааҥ, кини киэҥэ-куоҥа биллибэт хочолорун, добун сирдэрин туһаҕа таһаарыыга сэмэй кылааккытын киллэрсиҥ. ФП МХ
2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, байҕал, халлаан туһунан). ☉ Великий, священный; непоколебимый (о земле, море, небе)
[Этиҥ] Хабырыттар халлааны Хайа сүүрэн лаһыгырайда, Добун халлааны Тоҕо сүүрэн лоһугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Добун байҕал куулатыгар Тоҕус мэҥэһиктээх Чохчоруун тумула, Туора туоһахта саҕа Туналыйан көһүннэ. П. Ядрихинскай
Орулуур добун халлаан Уонна Ийэ сир барахсан …… Олох дьэргэлгэнин оонньоттулар. В. Лебедев. (тылб.). Тэҥн. күүстээх, дохсун, модун
◊ Добун маҥан халлаан үрд. - улаҕата биллибэт үрдүк, ытык ыраас халлаан. ☉ Огромное, бескрайнее священное чистое небо
[Хотой] Добун маҥан халлаан аннынан Сурулаччы дайбаан, Көхсө күнү бүөлээн, Санна халлааны хаххалаан, Тиийэн кэллэ. Саха нар. ыр. I
Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Анараа өттүгэр Тобураҕын тохтоппот Добун маҥан халлаан. Өксөкүлээх Өлөксөй. Добун суол поэт. - элбэх ыарахаттардаах, мүччүргэннээх олох суола. ☉ Жизненный путь, полный трудностей, испытаний, тернистый путь
Дабааннардаах, түһүүлэрдээх Үйэм добун суолугар Мин олоҕум тиийэн кээлтэ Ырыа ыллыгынан. С. Данилов
Ол эрээри кини [Күннүк Уурастыырап] литератураҕа киирбит суола тус бэйэтэ соломмут добун суола. «ХС»
монг. дову

даҕ.
1. Аһыныгаһа суох, аһынары билбэт, муус сүрэхтээх (киһини этэргэ). ☉ Безжалостный, жестокосердный, бессердечный (о человеке). Дьоннор тыйыс да буолар эбиттэр!
□ «Аата, тоҕо сүрэй!» — диэн Ылдьаа дьон санаата тыйыһыттан, аһыныгаһа суоҕуттан сөҕө олордо. Н. Заболоцкай
△ Тоҥуй, хаҕыс, тымныы (хол., сыһыан). ☉ Холодный, неприязненный (напр., об отношении к кому-л.)
Баһылай тыйыс сыһыантан соһуйан, оройго бэрдэрбиттии ходьох гынан далбааран ылла. У. Ойуур
Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. «ХС»
2. Кытаанах, хаҕыс, санаабытын уларыппат (киһи санаатын, майгытын туһунан этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый, непоколебимый (о характере человека)
[Мэхээлэ:] Аҕаа, мин эйигин ити курдук тыйыс, кытаанах буолуо дии санаабат этим ээ. А. Софронов
Тыйыс саха саҥарбата, Тымныытык мичээрдээтэ, Тииһин эрэ хабырынаат, Хааннааҕынан силлээтэ. И. Гоголев
— Ааттаммат кыыл дуо? — диэн истэ-истэ, уҥуохтара салҕалаабыт дьоннор, билигин адьырҕа кыыл кистэлэҥнээх күүһүн утары барар биир тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
△ Кытаанах, дьэбир (киһи тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Строгий, суровый (о внешности человека)
[Ньургустай удаҕан — Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурга:] О-ой, дуҕа-ар, хааныҥ-сииниҥ тоҕо тыйыһай, хараҕыҥ-сырайыҥ тоҕо хатыылааҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Кырдьаҕастар кини тыйыс сэбэрэтиттэн толлон эмиэ саҥарбатылар. И. Гоголев
Кини тыйыс сэбэрэтин Хараҕа сырдатара, Олоҕун уордаах иэйиитин Сүрэҕэ сымнатара. С. Данилов
3. Кытаанах, ыар, суоһумар (хол., дьылҕа, оҥоһуу). ☉ Жестокий, безжалостный, беспощадный (напр., судьба, рок)
Уол оҕо оҥоһуута Тыйыс буолар куолута. С. Тарасов
[Кубалар] Кыһыйаннар, айманаллар — Көппөт тыйыс аналтан, Уонна кистээн ытаһаллар, Уолҕамчы, ыар санааттан. И. Федосеев
Кырдьар сааһыгар маннык тыйыс дьылҕа көһүтэрин өйүгэр да оҕустарбатах буолуохтаах. Сэмээр Баһылай
△ Элбэх эрэйдээх, сордоох-муҥнаах (үйэ, кэм туһунан этэргэ). ☉ Несчастный, полный страданий; суровый, бедственный, гибельный (о времени, эпохе)
Сиритэ ытыллыбыт Бойобуой знамябыт, Чэбдик тыалга тэлибирээ, Эн биһиэхэ кэпсээ, кэпсээ Буорах аһыы сыттаах дуолан, Тыйыс ааспыт кэм туһунан. И. Гоголев
Ол тыйыс кэмнэргэ ол оҕотук кыысчаан Дьон муҥун, эрэйин чэпчэтэри сатыыра. М. Ефимов
Олоххо табыллыбатах, Ылдьаа курдук, батталга-хараҥаҕа самнары баттатан, хаарытибиини кэстэрэ сатаабыт былыргы тыйыс, күтүр үйэҕэ кэмнээх эбитэ буолуо дуо? Н. Заболоцкай
4. Олорорго кытаанах, ыарахан усулуобуйалаах (килиимэт туһунан этэргэ). ☉ Суровый, неблагоприятный для жизни (о климатических условиях)
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хотугу сири, ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйатыгар сүөһү кыстыгын тэрийии ураты боччумнаах миэстэни ылар. ТВН ФБНь
Саха өрөспүүбүлүкэтин тыйыс айылҕатыгар, тоҥ буоругар эҥин эгэлгэ отонноох култууралары үүннэриэххэ сөп. ЧМА МУХСҮү
5. Кытаанах, чиҥ, бөҕө (хол., тирии туһунан этэргэ). ☉ Прочный, плотный, крепкий (напр., о коже)
[Ньургун Боотур] үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы кэтэн кэбистэ, алта хос дьапталҕа сарыы тыйыһын мунньан оҥорбут сону, дыгдатчы кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Сарыы тыйыһыттан, саары килбэлдьигэһиттэн бэйэбэр сөрү-сөп сону, ыстааны, этэрбэһи кэтэрим. Болот Боотур
Буолуоҕа тугу да тулуппат кыахтаах, Буолуоҕа барыны сатыыр маастар; Ханнык да хатан киниэхэ самныаҕа, Тыйыс да ыстаал сымныаҕа. С. Зверев
ср. алт. тыгыш ‘тесный, тугой, плотный, крепкий’

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’