обязательный налог

подушевые расчетные налоговые доходы

налог; подоходнай нолуок подоходный налог; нолуокта төлөө = платить налог.

налоговая база

налоговое администрирование

налоговый период

налоговая ставка

налогоплательщики

элементы налогообложения

налогообложение

налоговый потенциал

фискальный потенциал территории

налог на незаслуженный прирост стоимости

налог

налог на недвижимость

база налогообложения недвижимости

налог на капитал

налог с капитала

налог на добавленную стоимость (НДС)

специальная правоспособность

компетенция

1) быть сильно помятым; 2) перен. гнуться, перегибаться (бесконечно); имиллэн-хомуллан зарядка оҥор= энергично делать зарядку.

1) возможности; бу массыына кыаҕа ситэ туһаныллыбат мощность этой машины используется неполностью; биригээдэ кыаҕын толору туһан = использовать все возможности бригады; 2) возможность; миэхэ кыах суох у меня нет возможности (для чего-л.); кини кыаҕа улахан у него большие возможности; үөрэнэр кыах возможность учиться; 3) способность; кини кыаҕа бэрт он очень силён; у него большие способности.

I страд. от хомуй= 1) убираться, приводиться в порядок, быть убранным, приведённым в порядок; иһит остуолтан хомулунна посуда убрана со стола; хос хомулунна комната убрана; 2) убираться, собираться, быть убранным, собранным (об урожае чего-л.).
II страд. от хомур= мяться, продавливаться, вминаться, быть помятым, продавленным, вмятым; биэдэрэ хомулунна ведро помялось.

аат. Нэһилиэнньэттэн, тэрилтэттэн судаарыстыба туһатыгар ылыллар үп, олохтоммут булгуччулаах төлөөһүн. ☉ Налог
Дохуот нолуога. Нолуокта төлөө.  Бу мунньахха нолуок олохсуйар, чааһынай эргиэн көҥүллэнэр боппуруостара турбуттара. П. Ойуунускай
Бандьыыттар баһылыктаабыт нэһилиэктэригэр туох да кыайан төлөөбөт улахан нолуогун түһэрэллэрэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэ нолуога, оҕуруоппут нолуога, суол нолуога… Итиччэ элбэҕи хантан булан төлүөхпүтүй? Н. Якутскай

туохт.
1. Күүскэ кумуллан, быһыыгын-таһааҕын биллибэт гына сүтэр. ☉ Быть сильно помятым, потерять свой обычный вид. Бүрүүкэм имиллэн-хомуллан туһатыттан ааспыт
2. Араастаан күүскэ мускулун, эриллэ-иэҕиллэ хамсан. ☉ Сильно, энергично двигаться, гнуться, извиваться. Имиллэн-хомуллан сэрээккэ оҥордо

аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ, өй-санаа кыамтата, сэниэтэ. ☉ Физическая и душевная сила, возможности кого-л. к активным действиям
[Огдооччуйа] быһыыта, тыҥата бэргээтэ. Болот ону көрөн аһата, мииннии түспүт киһи дии саныыр да, күүс-кыах суох. Н. Заболоцкай
Кэлэктиип биир санаата, биир сыала, оннооҕор биир салгынынан тыынара киниэхэ [Мария Яковлевнаҕа] күүс-кыах, эрчим-тирэх биэрэллэрэ, биэрэллэр даҕаны. «ХС»
2. Үлэни оҥорор, толорор кыах, күүс. ☉ Производственный потенциал, трудовые ресурсы
Өрүһүйэргэ аналлаах дьоннору хаалларан баран, туох баар күүһүкыаҕы барытын уҥуоргу биэрэккэ бырахпыттара. Д. Таас
Тутуу былаана сыл ахсын улаатыннарыллар. Оттон күүс-кыах онно сөп түбэһиннэриллэн тэриллибэт. «Кыым»

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»

I
хомуй диэнтэн атын
туһ. Кыайан хомуллубат баар үһү (тааб.: суол). Күһүн буолан от-мас хагдарыйан эрэр, оттон холкуос бурдугун үксэ хомулла илик. Т. Сметанин
Айдар дьиэтэ сүрдээх үчүгэйдик хомуллан хаалбытын соһуйа көрдө. Н. Лугинов
Билигин хомуллубут матырыйаалларга олоҕуран, дьыаланы түмүктүөххэ наада. М. Попов
II
туохт. Туохха эмэ охсуллан, анньыллан иһирдьэ диэки кимистэн хаал. ☉ Вминаться, продавливаться, образовывать вмятину
Сөдүөччүйэ ойон туран, үгүс сиринэн хомуллубут алтан чаанньыгын уокка уура оҕуста. Амма Аччыгыйа
Хомуллубат куйаҕы оҥордулар. Хамсаабат хараҕаны саайдылар. С. Зверев
Борохуот тумса күүскэ хомуллубут уонна хайа ыстаммыт сирдээҕэ. ЭБЭДьА

n. mastery, power