ночоотур диэнтэн хай
аата. Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу тө рүөтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ол улахан сү тү гү, ынах сүөһүгэ ночоотурууну с ы л г ы ү ө с к э эһинэ сабыа дуо? Хаһан сабыай? «ХС»

туохт. Харчыны, үбү-малы сиэ, сокуоннайа суох итэҕэстээ. ☉ Присваивать, незаконно расходовать деньги, имущество
«Салҕабыл» үбүн салайаат, Сахсайбыта сааллан, Дьороомпой арастырааталаан Ночоотуран хаалла. К. Туйаарыскай

көр ночоотур
Чэ, кэбис, хайдах да оонньоотуннар, хайдах да ыллаатыннар, киниэхэ ол эмиэ туох буолуой, кини онтон тугу ньочоотурар үһү. П. Ойуунускай
Мин бу дьону кытта уруурҕаһабын диэн ньочоотурдум, дьадайдым даҕаны. Н. Неустроев

ньоҕойдоо диэнтэн хай
аата. Дьон былыр-былыргыттан унньуктаах ньоҕойдоһууну сөбүлээбэттэрэ — өһөс киһи төһөҕө да дьоҥҥо үчүгэйдик сыаналаммата. Далан
Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүөтэ, Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ. Р. Баҕатаайыскай
Өстөһүүттэн ньоҕойдоһуу төрүүр. Ньоҕойдостуҥ да, бэйэ-бэйэҕин холуннаран бараҕын. «ХС»

туохт.
1. Баайыҥ, үбүҥхарчыҥ аҕыйаан мөлтөө-ахсаа, тиийиммэт-түгэммэт буол. ☉ Становиться бедным, неимущим, разоряться, беднеть
[Кууһума:] Бэрт төрүт дьон оҕолоро этэ, ол дьадайан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Мин бу дьону кытта уруурҕаһабын диэн, ночоотурдум, дьадайдым даҕаны. Н. Неустроев
Дьукаахтарбыт, уруккута сэниэ ыал, аҕалара эрдэ өлөн, улаханнык дьадайбыттар буолан баран, билигин да мааны дьон ахсааннарыгар сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
2. Хайа эрэ өттүнэн итэҕэс, аҕыйах буол, итээ. ☉ Иметь недостаток в чем-л., скудеть
Мин сахабын. Мин ырыам сахалыы сатарыыр. Баай тыл - мин тылым, Ол эрээри, ардыгар... (Ардыгар, атастар) Дьадайар, Тардыастыыр. С. Данилов
«Биир тайах өлбүтүнэн тайҕа дьадайыа суоҕа», - Бааска аахайбаттык саҥаран кэбиһэр. Далан
Уоҕурдууну киллэрбэтэххэ, почва олус түргэнник дьадайар. ФНС ОС
монг. йада

туохт.
1. Туох эмэ туһугар үбүнэн эбэтэр аһынантаҥаһынан босхо биэр. ☉ Безвозмездно вносить денежные средства или какие-л. предметы в пользу чего-л., жертвовать чем-л. [Сэмэн Сэмэнэбис:] Билигин сэриигэ бааһырбыт дьон туһаларыгар үчүгэйдик сиэртибэлээбит киһи уордьаны ыла сыһыа этэ. Н. Неустроев
Мөссүйүөн аһылларыгар бүтүн дьиэни сиэртибэлээбитим. Болот Боотур
Билигин биэс мөһөөҕү …… эһиги училищеҕытыгар сиэртибэлиибин. Н. Якутскай
2. Туохха эмэ сүтүктэн (хол., сэриигэ) эбэтэр биири батыһан атыҥҥа сүүйтэр, ночоотур. ☉ Принести что-л. в жертву
Мин, наада буоллаҕына, бэйэбин сиэртибэлиирбин кэрэйиэм суоҕа диэбит бигэ тылбын, быһыыта, толордум. Эрилик Эристиин
Норуоту босхолуур иһин үтүө дьон олохторун сиэртибэлииллэр. А. Сыромятникова
Дьахтар улахан туһугар кыранан сиэртибэлиир. Олох сокуона оннук. Э. Соколов
3. саахымат., дуобат. Кыайар сыалтан күүстээх фигураны мөлтөх фигураҕа уган биэр. ☉ Жертвовать какой-л. фигурой (в шахматах, шашках)
Харалар иккис ньыкааларын сиэртибэлииллэр. ПВН СБК
Фомин сиэртибэлиэм диэн былааннаммыта сыыһатын сибилигин эрэ көрөн, төбөтүн быһа илгистибитэ. НСС ОоО

даҕ. Тугу да кимиэхэ да биэриэн баҕарбат, күтүр. ☉ Скупой, жадный, скаредный (о ком-л.)
[Кэтириис:] Онто да суох күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Кини сааһын тухары, дьадаҥытынан хаалбыт гынан баран сүрдээх кэччэгэй Киргиэлэйдээҕэр быдан ыраастык аһаантаҥнан олорор. Амма Аччыгыйа
Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
△ Кэмчи, кэрэгэй. ☉ Скупой, скудный (о чем-л.)
Мээлэ кэпсэммэтин, кэччэгэй тыллааҕын иһин этэбин. С. Окоемов. Саха сиринээҕи кинигэ кыһата соторутааҕыта кэччэгэй соҕустук да буоллар, сэттэ эдэр поэттар кинигэлэрин таһаарда. «ХС»
♦ Кэччэгэй кэскиллэн — быстах оҥоруулан, дьоло суох буол. ☉ Быть несчастным, не имеющим будущего, обделенным судьбой
Очурга оҕустаран, Томторго туойтаран, Итэҕэс айыыланаайаҥый, Кэччэгэй кэскиллэнээйэҥий Кэҕэ мэник уол!.. А. Софронов
◊ Кэччэгэй кириэһэ суох — кэччэгэй оннооҕор кириэскэ ороскуотуруон кэрэйэр. ☉ У скупца нет и креста. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар — кэччэгэй (ордук) ночоотурар, хоромньулаах (этии былыргы итэҕэлтэн төрүттээх: Орто дойдуттан барыта чиэски, «кэлтэгэй», Аллараа дойду иҥсэлээх абааһылара асаһаллар, онон кэччэгэй куруук ночооттоох, хаһан да өнүйбэт). ☉ Выражение основано на старинном якутском веровании, по которому прожорливые черти Нижнего мира, где все щербато (не как у людей), едят у скупого, потому он всегда терпит убыток (букв. у скупца черпает тот, у кого щербатый половник).

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай