ньиккирээ диэн курдук
Сотору дохсун ардах түһэн ньиккирэттэ. С. Никифоров
Самыыр биир кэм түһэн ньиккирэтэр. Н. Габышев
Күн ортото ааһыыта ардаата. Ол күнү, ол түүнү быһа ньиккирэттэ. А. Данилов

аалыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Аадаҥнаан хаамар ала оҕуһум Аҕылыыр-мэҥилиир, Ааҕан атыллыыр буолан Айанныыр-айаннаабат курдук Аалыҥнатан ахан истим. Саха нар. ыр. III
Бэрт тахсыыта суохтук эрбээн аалыҥната туран Маппый уолуттан ыйытар. Р.Кулаковскай. Силистээхмутуктаах кыараҕас суол устун аалыҥнатан, обургу соҕус сис тыаны быһа түһэн, көһөн ньиккирээн сайылыктарыгар тиийэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап

I
ньиккирээ диэнтэн холб. туһ. «Ыы, оокколорум!» — диэт, оҕонньорбут ытаан барда
Биһиги эмиэ бары ытаан ньиккирэстибит. М. Доҕордуурап
Сайылык сирдэргэ саҥа төрөөбүт ньирэйдэр ойуоккалаабыттара, үрдүк кырдалларга үөр сылгылар кистээн ньиккирэспиттэрэ. П. Филиппов
Нэдиэлэлээх ардахтар Ньиккирэһэн бүттүлэр, Күрэҥ баата былыттар Күдээриһэ көттүлэр. С. Тимофеев
Тыа үрдүнэн түүҥҥү буомбаһыт сөмөлүөттэр ньирилэһэн, ньиккирэһэн илинтэн арҕаа аастылар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Бүтэҥитик ньирилиир тыастаах. ☉ Издающий непрерывный глухой шум (напр., о ливне)
Самыыр да тохтообот, Сата да бохтообот. Сир-дойду ньиккирэс, Сирилэс, ньирилэс. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’

I
1. аат.
1. Киһи атаҕар бигэтик үктэниитэ; тирэнэр күүһэ, кыаҕа. ☉ Устойчивое положение ног; способность сохранять равновесие
Биһиги киһибит охсуһаары тарапачыһан көрбүтэ эрээри, сиртэн тирэҕин сүтэрэн салгыҥҥа ыйанан, туһа тахсыбатаҕа. Далан
[Курдаһан тустууга] дьиҥнээх туруору күүс, тирэх ордук наадалаах. Н. Лугинов
Тустууга букатын билбэт албаспар түбэспиттии, төбөм иэри-тиэри барда, тирэҕим түөрэҥнээтэ. «ХС»
2. Ханнык эмэ тутуу олоҕо, атаҕа. ☉ Опора какого-л. сооружения
Солооһуҥҥа үрдүк күүрүүлээх лииньийэ тирэхтэрэ саҕахха тиийэ көстөллөр. Далан
Быһыт ампаар тирэҕин суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Кыраньыыттан дьиэ акылаатын, күрбэ тирэхтэрин, кирилиэс үктэллэрин оҥороллор. СМН АҮө
3. көсп. Туох эмэ үөскээн, оҥоһуллан тахсарыгар төрүт, оҥкул. ☉ Предварительное условие для чего-л., предпосылка
Архыыптан тирэх ылан, дириҥ ис хоһоонноох, ыраахха ытар түмүктэри кытта оҥорон таһаарыахха сөп. Багдарыын Сүлбэ
Суругунан литература үөскээһинигэр фольклор бөҕө тирэх буолбута. ФЕВ УТУ
Тылдьыты оҥорорго бигэ тирэҕинэн тылдьыт картотеката буолар. АПС СТЛ
4. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ олук, төрүт. ☉ База, основа, фундамент (напр., развития), гарантия (напр., здоровья)
Уйбаан учуутал идэтин таларыгар үөрэммит оскуолата тирэх буолбута. «ХС»
Дьиэ кэргэн олоҕо иллээх, эйэҕэс буолуута — дьахтар этэҥҥэ быыһаныытыгар, доруобай оҕо төрүүрүгэр сүҥкэн тирэх. ТЕН ИДь
5
көсп. тирээбил 2 диэн курдук. [Барахсаанап:] Сарсын тыһыынчалаах сыбаайбаны оҥоруом, онно дьоммун ынырыам. Ол дьон миэхэ тирэх буолуохтара. С. Ефремов
Тулаайах хаалбыт эдьиийбэр тирэх буолаары үөрэммэккэ холкуоска үлэлээбитим. «ХС»
Сайыына эмиэ хаан-уруу балта эрээри, кини тирэх буолар төрөппүттэрдээх. ТТК
6. көсп., үрд. Тирэнэр бигэ күүс. ☉ Надёжная защита, твердыня, оплот
Эйэ тирэҕэ буолан Ийэ сири иилии эргийдэ, Көҥүл күрүөтэ буолан Күн анныгар күлүмнүү оонньоото! С. Зверев
Оттон биһиги дойдубут — Тэҥ быраап, күн-көҥүл тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
[Волга] Эн кэрэҕиэн чэлгийэҥҥин, Ийэ дойдум тирэҕэ. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт.
1. Кимиэхэ эмэ өйөбүл, күүс-көмө буолар. ☉ Являющийся опорой, оказывающий поддержку
Өйөл, тирэх атастар Куоракка, тыаҕа да бааллар. Р. Баҕатаайыскай
Тирэх дьоммут диэн — оҕолор уонна оҕонньоттор. «ХС»
2. Туохха эмэ сүрүн, төһүү буолар, тутаах. ☉ Опорный (напр., пункт, крепость)
Арыыны бэрт табыгастаах тирэх сир оҥостуммуттар. Амма Аччыгыйа
Кубань хочолоругар нуучча аармыйатын эбии тирэх кириэппэстэрэ тутуллубуттара. П. Филиппов
Сэрэтэр үлэни ыытыыга тирэх пууннар тэрилиннилэр. «Кыым»
♦ Тирэх булун — 1) кимиэхэ эмэ тугунан эмэ көмөлөһүннэр, туһалат, салҕат. ☉ Прибегать к чьей-л. помощи, поддержке, воспользоваться чьей-л. помощью
Сөдүөччүйэ Микиитэлиин Наҕылга тирэх булуна барар буоллулар. Амма Аччыгыйа; 2) кимиэхэ, туохха эмэ тирэн, кимтэн эмэ өйөбүл ыл. ☉ В чьём-л. лице найти себе опору и поддержку
«Бу эрэйдээх билигин туох эмэ буоллаҕына Баһылайы ииҥҥэ тэпсэ сатыаҕа», — диэн кэм тирэх булуммут, хайыҥ охсуммут курдук сананна. П. Ойуунускай
[Ньургустаана] дьоһуннаахтык быһаарсарга тирэх булунаары Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла. «ХС». Тирэҕин сүтэрэр — ким, туох эмэ өйөбүлэ, көмөтө суох буолар. ☉ соотв. терять почву под ногами
[Дьонун-сэргэтин] олохторун көрбөтбилбэт, кэпсэппэт хайа да баһылык тирэҕин сүтэрэр. Н. Лугинов
◊ Тирэххин булун — охтумаары, сууллумаары бигэтик үктэн, туохха эмэ лаппа тирэн. ☉ Принять устойчивое положение, чтобы не упасть, найти опору
Киһи уҥа хайыһарын аргыый туора халтарытан, тирэҕин булунна уонна тайах маһынан быраҕан кууһуннарда. Амма Аччыгыйа
Тирэҕин булунна, дөйбүт атыыр оҕус курдук даадаччы тэбиннэ. Суорун Омоллоон
Бөдөҥ таастартан үктэнэн тирэҕин булунар. И. Бочкарёв
ср. др.-тюрк. тирэклик ‘подпорка’, тиргүк ‘опора’, кирг. тирек ‘подпорка, опора’, уйг. тирэк ‘опора, подпорка, подставка; стойка, упор’, чув. терек ‘оплот’
II
1. аат., бот. Дэхси ньуурдаах бороорхой хатырыктаах, уһун синньигэс, сырдык умнастаах, ньолбоҕор килэгир сэбирдэхтээх иирэ, тэтиҥ мастар биистэригэр киирсэр мас. ☉ Тополь. Тирэх Өлүөнэ баһыгар, Өлүөхүмэ, Алдан өрүстэр сүнньүлэринэн үүнэр
□ Тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, сыалаах, тирэх, тэтиҥ — барыта манна чуоҕуһан үүммүттэр. Амма Аччыгыйа
Күһүнү көрсө тирэхтэрим Күлэн-үөрэн тураллар. И. Эртюков
Индигиир эбэ баараҕай хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн, устан ньиккирии, харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Тирэхтэн оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из тополя, тополёвый
Кини улахан тирэх кырыысалаах кыра хаата диэки бара турбута. Суорун Омоллоон
◊ Тирэх мас көр тирэх II
1.
Үтүөмааны мас тирэх Хараҥаҕа хамсыыра. Күннүк Уурастыырап
Тирэх мастаах уулусса Устун киэптии хаамабын. С. Данилов
Ийэм учуутала кэһиитин тирэх мас оҕотун силистэри түөрэн аҕалбыт этэ. Сэмээр Баһылай. Тирэх тыы — тирэх мастан оҥоһуллубут, чэпчэки ыйааһыннаах кыра тыы. ☉ Лёгкая маленькая лодка, изготовленная из тополя
Булчут киһи тирэх тыыга олорон, кыыллар ууга түһэр сирдэригэр тоһуйар. Далан
Сайын тирэх тыылаах Халыма өрүһүгэр балыктыы сырыттаҕына, тыытын ох дьөлө көтөн ааспыт. Н. Якутскай
Аакка киирбит түргэн сырыылаах тирэх тыыларга олордон сэрэх киһи Тыгын үс эр бэрдин дьону-сэргэни көрдөрө ыыппыта ырааппыта. «Чолбон»
Төннөрүгэр тирэх тыынан Өлүөнэни туораары былаҕайга былдьаппыт. «ХС»
тюрк. тирек, терек, тирэк

I
аат. Быартан тахсар, ас буһуутугар көмөлөөх араҕастыҥы от күөҕэ дьүһүннээх анал хааҕа сылдьар хабархай симэһин. ☉ Жёлто-зелёная горькая жидкость, выделяемая печенью, желчь
Оҕус атыыры үөһүн тоҕо сиэлийэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Даайа үөһэ тааһыран ыалдьар. Суол т. Чистотел быары, үөһү эмтииргэ, бактыарыйалары, үөнү-көйүүрү утары охсуһарга улахан ситиһиилээхтик туттуллар. МАА ССКОЭ. Ас быартан үөс уонна ноор быччаххайдарын симэһинэ тахсар оһоҕосторун маҥнайгы салаатыгар тиийэн салгыы буһар. ББЕ З
♦ Үөс (үөс-батааска) биэримэ — киһиэхэ тугу эмэ утары этэргэ кыах биэримэ, истэ да сатаама. ☉ Не давать кому-л. возможности возражать
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс-батааска биэрбэтэх. В. Титов
Кыыһырдын хайаатын, олох үөс-батааска биэримэ. «ХС»
«Бырааттарым, балыстарым олус кыралар, дьиэҕэ-уокка ньэгирэ суох дьон», — эҥин диэн Сафьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын анарааҥыта үөс-батааска биэрбэккэ сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
△ Кими да утарылаһыннарыма, утарсар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать спуску кому-л.
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа. Үөс курдугунан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, сердито, негодующе
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев. Үөскүн тыыттар кэпс. — кимиэхэ эмэ улаханнык өһүргэн, кимтэн эмэ хоргут. ☉ Сильно обидеться, затаить глубокую обиду на кого-л.
Кинини кириитикэлээбиттэриттэн үөһүн тыыттаран саалаттан тахсан барда. НАГ ЯРФС II. Үөһүгэр киирэр — эр ылан наһаалыыр, аһара барар, үлүһүйэр. ☉ Перебарщивать, перехватывать через край
[Аппысыар:] Һэ-һэ, көр эрэ, үөһүгэр киирдэ ээт. [Ньукулай:] Тохтоо, өлбүт дии, көрбөккүн дуо? Күндэ. Үөһүм да быстыа буоллар — туох да буолбутун иһин, хайаан да (тугу эмэ ситиһэн, оҥорон баран тэйиэм диэн суолтаҕа). ☉ Во что бы то ни стало, чего бы это ни стоило (добьюсь своего — букв. хоть у меня аорта лопнет)
Үөһүм да быстыа буоллар үлэбин бүтэрэн баран биирдэ барыам. НАГ ЯРФС II
Үөһүм да быстыа буоллар кини да бэйэлээхтэн ситиһэр күнүм үүнүөҕэ. «ХС». Үөһүн тап — манньытар, бэйэҕэ тардар ньыматын бул. ☉ Находить подход к кому-л., располагать к себе кого-л. (букв. в желчь его попадать)
Аргыстай сүрүн болҕомтотун ити дьахтарга уурарга, хайаатар даҕаны үөһүн табарга сананан, сыа буолан сымнаан, арыы буолан ньылҕарыйан киирэн кэпсэтэ олордоҕо. И. Никифоров
— Булан сатаан кэпсэтэҕин ээ. — Тыый, үөстэрин табар куолу. «ХС». Үөһүн тартарар — улаханнык өрүтэ тыына-тыына бөтөр курдук саҥа таһаарар (күүскэ ыалдьыбыт, улаханнык куттаммыт эбэтэр соһуйбут киһи). ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик (от болезни, испуга или неожиданности)
Үс төгүл Үөһүн тартаран Үөгүлээн баран, Өрүтэ көтөн Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
«Бу уол уорбут!» — диэн ойуун эппитигэр соһуйан, үөһүн тартаран баран, …… ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
Удаҕан …… төттөрү-таары хааман, чарапчыланан ол-бу диэки көрдө, эмискэ үөһүн тартараат, чинэриҥнээн ылла. Болот Боотур. Үөһүн үөс- тээ — кими эмэ кэһэтэ, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать прикурить кому-л.
Биитэр, ол оҕоҕор сытан биэрэҕин дуу, үөскүн үөстэтэҕин дуу? Суорун Омоллоон
Үөһэ тэстэр суола — өһө тобуллар (тэстэр) суола диэн курдук (көр өс II). Булт туһунан кэпсэтии буолла да — Охонооһой үөһэ тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Үөһэ тэһиннэ — 1) үтүө санаата киирдэ, санаата табылынна. ☉ Раздобриться, стать ласковым, любезным
Саһааннаах сүүйэн, үөһэ тэстэн олорор буолан, дьэ ылынна. Эрилик Эристиин
Лөгөнтөй үөһэ тэстэн үөрэкөтө кэпсэппититтэн, Уйбаан, дьыала табыллар буолла дии санаан, улаханнык эрдийдэ. Р. Кулаковскай
— Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн, үөстэрэ тэһиннэ, ийэтэ дьахтардыы билиэх-көрүөх баҕата баһыйан кэллэ, — тугу сыыбыргыыллар? Р. Кулаковскай; 2) туохтан эмэ көнньүөрэн, дуоһуйан тохтообокко саҥаран бар. ☉ соотв. язык развязался
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
◊ Үөс алтан түөлбэ. — алтан сыыҥканы кытта холбуу уһаарыллыбыта, хорҕолдьун (саһархайдыҥы дьүһүннээх). ☉ Сплав меди с цинком, жёлтая медь, латунь
Үөс алтан киһи мэтириэтэ дьырайан турар эбит. Д. Говоров
Ыстаал тимир сындааһыннаах, Үөс алтан сүрүннэрдээх, Хара ханааттардаах, Сыып тимир тымырдардаах Күлгүөһүннээх, күлүмнээбит Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар эбит. С. Зверев. Үөс тардар — сүөһү бүөрүттэн сиһин тоноҕоһун бата баран, өрөҕөтүгэр тиийэр чараас эт. ☉ Тонкий слой внутреннего мяса, плотно прилегающий к хребту от почки до диафрагмы. Үөс тардары сулуйан ылан идэһэлэммит киэһэҕэ буһарыллар
□ Бары даҕаны урукку курдук чоҕочу салаары, үөс тардар үтээри, идэһэ сиэри тоҥоту кэтэспиттэрэ ыраатта. Далан
Харабыл начаалынньыгар оҕус үөс тардарын буһаран, хобордоох муҥунан көтөҕөн илдьэн, иннигэр ууран биэрдэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. өт, тат. үт ‘желчь’
II
1. аат.
1. Туох эмэ киинэ, киин өттө (хол., сир, дойду). ☉ Центральная часть чего-л. (напр., отдельной территориальной единицы, местности). Дойду үөһүгэр
□ Бу дойдубут тэбэр сүрэҕэр, үөһүгэр сылдьар киһи кэпсээниҥ-ипсээниҥ дэлэй буолуо? Н. Туобулаахап
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлээн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии боппуруоһа тирээн турар. Н. Якутскай
Үөс, киин, куорат сирдэргэ — Үгүс харчылаах эрэ буол. Аара суолга сылдьарга — Аттаах аргыһы эрэ бул. «Кыым»
△ Туох эмэ (хол., сир-дойду) саамай бастыҥ өттө. ☉ Самая лучшая часть чего-л. (напр., какой-л. территории)
Сымала кырбаһа баай оҕонньоттор, эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр ходуһа өҥүнөлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ
2. Өрүс, үрэх уутун сүүрдэр сүнньэ, өрүс сүүрүгүн ортото. ☉ Русло, фарватер реки. Сүрүн үөс
□ Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх-өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Доҕотторо уһун маһынан болуотун өрүс дохсун сүүрүктээх үөһүгэр анньан кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
△ Күөл кытылтан ыраах ортотун диэки өттө. ☉ Середина озера
Киэҥ Байкал килэрийэр кэтит үөһүттэн кирилиэс курдук кэккэлэспит сэндэҥэ долгуннар сэлэлээн, Улан Ходо хайатын аннын диэки сырсан ааһа тураллар. Эрилик Эристиин
Аҕата алтахтаан туран, күөлүн кытыытыгар киирдэ, чарапчыланан үөс диэки одууласта. И. Гоголев
Арай ол олордохторуна, отучча бөдөҥ кус хаста да күөлү эргийбэхтээн баран, үөс диэки барылаан түспүттэр. Г. Васильев
3. Ханнык эмэ кэм (хол., түүн, сайын) саамай ортото, үгэнэ. ☉ Середина, разгар чего-л. (напр., лета, ночи)
Хараҥа түүн үөһүттэн соҕотохто мүччү ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Мин уон икки саастаахпар Өлүөнэ эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов
Харахтаах көрбөттүк кистээннэр, Хараҥа түүн үөһэ Ыстыыктаах саа уоһугар тирээннэр [аҕатын] Ыстаапка илдьэллэр. А. Абаҕыыныскай
Аһылыгар табыллыбакка Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
4. Мас умнаһын киинэ, ортотунан устатын тухары барар кэбирэх, кытархай дьүһүннээх сүрүн курдук этэ. ☉ Средняя, более мягкая красноватая часть ствола дерева, сердцевина. Талах үөһэ. Тамылҕан үөһэ
□ Хатыҥ үөһэ чэй баҕайы күөмэйин үрэр, иһэ-үөһэ бүтүннүү курулуйан ыалдьар. А. Сыромятникова
Сытыы эрбии, үөл мас үөһүгэр Эмти тардан киирэн иһэр. И. Чаҕылҕан
Талах эрэ барыта сүгэ уга буолбат. Үөһэ суох талах сүгэ уга буолар. «ХС»
△ Суруйарга аналлаах, иһигэр хойуу чэрэниилэлээх, уһун синньигэс саарык уруучука киинэ. ☉ Стержень шариковой ручки. Уруучукам үөһэ тохто сылдьар
□ Ол тэрил суона билиҥҥи саарык уруучука суон үөһүгэр холоонноох. Хомус Уйбаан
5. көсп. Туох эмэ (хол., үлэ-хамнас, олох) үгэннээн барар, оргуйар киинэ. ☉ Место сосредоточения, проявления чего-л. в наивысшей степени, центр, гуща (напр., событий)
Поэт куруук олох үөһүгэр сылдьарын, сырдык иһин охсуһууга кыттарын ордорор. Онно кини туттар тэрилэ — ырыа, тойук. П. Тобуруокап
Эдэрдэр билигин олох, үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Туох аанньа киһи бу үчүгэйгэ туос иллэҥ буолуой? Н. Лугинов
Эн, Баһылай, оччотооҕута эппит тылгын толорон эмиэ үлэ үөһүгэр сылдьаҕын, олох оргуйар ортотугар олороҕун. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ ордук сүрүн, улахан эбэтэр киин суолталаах. ☉ Имеющий наиболее важное, главное значение в чём-л., стержневой
Тыа сирин гаастааһын туһунан олох үөс боппуруостарын быһаарыы билиҥҥи кэм сүрүн ирдэбилэ буолан турар. В. Скрябин
♦ Сиһин үөһүн тардыам көр сис
Мин эйигин хайата да буоллар, чиккэйэр сиһин үөһүн тарда иликпинэ, уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
Өстөөҕү сиһин үөһүн тардарга Өлөр төрүөх өргөһү ылла, Фашиһы баһын быһарга Бастыҥ ыччат батаһы тутта. Саха нар. ыр. Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ
Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыртаран, түптэ тутум үөһүгэр түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
◊ Сис үөһэ көр сис
Хайдах эрэ Уодьуганнарын тутаммын, Умсары баттааммын, Иэннэрин иҥиирин Ибили таһыйаммын, Силбиктээх илиибинэн Систэрин үөһүн чиккэлдьитэр этим?!! П. Ойуунускай
Нухарыйдахха, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
Мааҕын сарсыарда хотонугар киирээри туран, кыра кытыйаны көптүгэх бэс үөрэни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапсыччы тардан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Үөс кы- нат — өрүс муҥхатыгар кэлин үөс диэки түһэриллэр кыната. ☉ Крыло невода, опускаемое в воду в последнюю очередь, ближе к фарватеру реки
Ыстанан түһэн, муҥха үөс кынатын тартылар. Н. Габышев. Үөс сир — хайа эмэ сир, оройуон, регион нэһилиэнньитин сүрүн өттө түөлбэлээн олорор киин сирэ. ☉ Большой населённый пункт, являющийся центральным для какой-л. местности, района, региона
Бу үөс сиргэ сылдьар киһи эн билэриҥ-истэриҥ буолуо, сэрии сураҕа хайдаҕый? Н. Түгүннүүрэп. Кини Бүлүүтүттэн чыҥха атын дойду. Саамай харахха быраҕыллара, үөс сири кытта ыаллаһа турар буолан эбитэ дуу, мааны баҕайы бөдөҥ киһини кытта аһара мара, кыра киһи аргыстаһа хаамсыбыттарын курдук көстүү. Э. Соколов
Үөс тымыр көр тымыр. Утаакы буолбат, икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырдарын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллархотоллор. Саха ост. I. Үөһүн (сиһин үөһүн) (быһа) тарт эргэр. – сүөһүнү, сылгыны иһин хайытан сиһин үөһүн (сүрүн хорук тымырын) быһа тардан өлөр. ☉ Забить скотину, разорвав аорту (древний, в основном ритуальный способ)
Салбаныкы чырбаччы тардылла сытар сүөһүнү түөһүн тылынан харыс кэриҥэ хайа баттаат, сиһин үөһүн быһа тарда охсон кэбиспит. Далан
Түөртээх соноҕоһу үөһүн тардан өлөрдүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Сибилигин бу биэни сиһин үөһүн тардар инибин. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘сердцевина, нутро’, др.-тюрк. өгүз ‘река’