I
туохт. Тугу эмэ (сүнньүнэн убаҕаһы) айаххар толору оборон ыл. ☉ Набирать в рот какую-л. жидкость
Омуртах аайы толоро туруҥ …… Хаһата харса суох анньыҥ, Хатыыста харса суох кыһыҥ, Утахта тохтоло суох булуҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Уол ыстакаантан ууну омурдан ылан айаҕын сайҕанна. Н. Лугинов
Сииктээх сэбирдэх лабааны Илиим таһынан арыйдым. Хойуу сөрүүн салгыны Сүөгэй курдук омуртум. С. Васильев
♦ Ууну (омурдубуттуу) омурдубут курдук — саҥата суох (ууну омурдан баран турар киһи курдук). ☉ соотв. словно в рот воды набрал
Маннык ууну омурдубуттуу саҥата суох турар табыгаһа суох буолсу. Оттон тугу кэпсиэҥий? Н. Лугинов
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимилийбитэ. П. Аввакумов
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурдубут курдук буолан хааллылар. У. Нуолур
ср. др.-тюрк. сөмүр ‘глотать’
II
аат.
1. Киһи-сүөһү иэдэһин аллараа өттүн сымнаҕас этэ, тугу эмэни уоптахха күлтэйэн тахсар өттө. ☉ Часть щеки, выступающая при наполнении полости рта жидкостью
Оҕонньор хапсыччы таппыт омурдун этэ эйэҥэлии-эйэҥэлии ытаан барда. Эрилик Эристиин
Ийэлэрин икки омурдун этэ, уус күөрдүн курдук, үллэн тахса-тахса хапсыҥныыр. М. Доҕордуурап
2. Киһи-сүөһү, кыыл иэдэһин аллараа өттүнээҕи күлтэҥниир сымнаҕас этин уонна тиис икки арда. ☉ Внутренняя часть щеки
Моҕотойдор биһиги бурдукпут куолаһын быһа кэрбээн сиргэ түһэрэллэр уонна сиэмэлэрин кылыттан арааран, омуртарыгар хааланан, тыаҕа хороонноругар таһаллар. Н. Якутскай
Бурдук үүммүт буолагын Орох тэбэн тэпсээччи, Буспут оруос туорааҕын Омурдун муҥунан симээччи. Болот Боотур
Эбиэт саҕана биир тииҥ омурдугар тэллэйи ыга симинэн баран, уйатын таһыгар утуктуу олороругар сыба хааман тиийдим. Я. Семёнов
3. Биирдэ омурдан ыларга сөптөөх уу (убаҕас). ☉ Количество жидкости, помещающееся во рту, глоток (часто употр. для обозначения малого количества какой-л. жидкости)
Сир анныттан фонтанныы тэбэ турар минеральнай источнигы көрөн, биирдии омурт ууну истибит. «ХС»
♦ Омурдун абырахтыыр көр абырахтаа
Ону сорохтор буоллаҕына көннөрөн, кини омуннаабат, көннөрү омурдун эрэ абырахтыырын таптыыр дииллэр. Н. Заболоцкай
«Эн омурдугун абырахтаммыккын мин билэбиэн?» — диэт оҕонньор оннугар олорон, бытыгын хоруммутунан барда. М. Доҕордуурап. Омурдун муҥунан уоп — иҥсэлээхтик улахан-улаханнык уобан аһаа. ☉ Уплетать за обе щёки. Омурдун муҥунан уоба олордо
◊ Омурт куолаҕа — иэдэс этин уонна тиис икки ардыгар баар ас хаһаанар хаа арда (хол., моҕотойго, көтөрдөргө). ☉ Прищёчные мешки (у животных, птиц). Ынах омурда бот. — от көрүҥүн аата. ☉ Молодило
Сүөһү иитиитэ сүрүн дьарыктаах дьон тулалаан турар эйгэни тыынар тыыннаахха сыһыаран, сүөһүнэн, кыылынан уобарастаан, олорго маарынната көрөн өйдүүллэр. Дьэ сити иһин биһиэхэ бааллар: баттах от, бөрө атаҕа, …… ынах омурда, ыт тыла. Өссө да элбэх. Багдарыын Сүлбэ
ср. туркм. овурт ‘рот, полость рта; глоток’, бараб. аурт ‘защёчный мешок’

1. сыһ.
2. Билигин. ☉ Теперь, ныне
   Хамначчыт Харытыана аны уруккута буолбатах, кини төһө да саҥата суох ньимилийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
   Мундербек, уорартан кэлэйбит киһи быһыытынан, аны уоран кэпсэтэн иккиһин түбэһиэм диэн уурайан хаалар. Эрилик Эристиин
   Кини [Хабырыыс-Хобороос] куһаҕан таҥастаах тулаайах кыыстыын аны бииргэ оонньуон баҕарбата биллэр. И. Гоголев
3. Бу кэмтэн ыла. ☉ С этого времени, с этих пор
   Баҕар, мин аны төрөөбүт аан дойдубун бу курдук көҥүл сылдьан күндүтүк көрөрүм ахсааннаах буолуо. М. Доҕордуурап
   Кинилэр роталара аны кимэн киирэн, арҕаа диэки дьулуурдаахтык баран испитэ. Суорун Омоллоон
   [Эмээхсин:] Аны сорох баҕас оҕом саҥатын да истэр үһүө [ынчыктыыр]. А. Софронов
4. сыһ. сыһыан т.
5. Кэлэр бириэмэлээх уонна сэрэйэр туохтуурдары кытта дьиксиниини, сэрэхэдийиини көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени и сослагательного наклонения выражает опасение, настороженность говорящего (чего доброго, а вдруг)
   Аны мунуом. Суорун Омоллоон
   Туох алдьархайай, аны өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. С. Ефремов
   Хайа, оҕонньор, аны тааҕы этэриҥ буолаарай? Суорун Омоллоон
   Тыый, улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа. П. Ойуунускай
   △ Ардыгар сэрэйии, эрэнии дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок предположения и надежды
   Аны туох эмэ суолун этэн биэриэ. С. Ефремов
   Мэхээс, мин ааны астаран көрүүм эрэ. Аны аһаайаллар. С. Ефремов
6. Дууһа араас долгуйуутун (үөрүүнү, сэмэлээһини, сиилээһини, уордайыыны, абарыыны, суланыыны уо. д. а.) күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления различных модально-эмоциональных отношений говорящего (еще и)
   Хор доҕор! Аны бэргэһэ көһүннэ дии. Суорун Омоллоон
   Аны киһини кытта кэпсэппэт буолбуккун дуу?! Эрилик Эристиин
   «Аны оҕолорго бокулуоннуурум итэҕэс дуо?» — диэн айманан, уҥа-уҥа тиллибит. Софр. Данилов
   Аны ол кини куйаарарын иһиллээн, утуйумуна олорууһубут дии! М. Доҕордуурап
   Сүрүн, аны чэй иһэрпэккин дуу? С. Ефремов
   △ Үгэргээн этиини көрдөрөр эбэтэр күүһүрдэр. ☉ Выражает или усиливает иронию говорящего
   Хайа, аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
   «Бүөрүҥ туллубута буолуо, турдаххына аны сүрэҕиҥ туллаарай», — дии-дии Кууһума киһитин олорто. Н. Павлов
   Эдьиий, аны бу эмээхсиммит луохтуур дьахтары дьиэ үлэтигэр үлэлэтээри гыммыт дии. Бэрт эмээхсин ынах ыатара буолуо. С. Ефремов
7. даҕ. суолт. Кэлэр өттүгэр, кэлэр. ☉ Следующий, будущий
   [Көстөкүүн хотуна:] «Эрэйдээхтэр чэ ыал буоллуннар. Биир эмэ сыарҕа отто биэр эбээт, аны сайын оттоон биэриэ буоллаҕа», — диэтэ. Амма Аччыгыйа
   Мин мантан бүтэн бараммын куоракка киириэх, аны кыһын үөрэнэн техникуммун бүтэриэх буолабын. А. Бэрияк
   Витя аны күһүн командировкаҕа кэлэр үһү. «Саха сирин, улуу Өлүөнэни дьэ көрүөм», — диэбит. Н. Лугинов
   тюрк. емди, енди
   ♦ Аны аныаха диэри — билиҥҥэ дылы, бу кэмҥэ диэри (сөбүлээбэт буолуу эбэтэр хом түһүү дэгэттээх). ☉ До сих пор; и до сих пор (с оттенком недовольства или огорчения)
   Аны аныаха диэри таҥараны илдьэ сылдьаҕын дуу? М. Попов
   Ээй, бэйэм чаһым эрэйдээх! Бу барахсаммын көрүҥ, аны аныаха диэри бара сытаахтыыр эбит! Н. Заболоцкай
   Атын холкуостар диэн Айманнаҕыҥ алыһын Аны аныаха диэри Атыылаһа илик дьон Адьаһын да аһыныахтара суоҕа. П. Тобуруокап
   Аны аныга дылы көр аны аныаха диэри. Үрдүк ааппын, Үтүө сүрэхпин Аны аныга дылы Алдьархай аймахтара, Илиэһэй биистэрэ Истэ илик буоллахтарына дуо?!! П. Ойуунускай
   Һэ-һэ, бу оҕонньор көр аны аныга дылы санаата хотоойута диэн. Эрилик Эристиин. Аны да (даҕаны) — 1) кэлэр өттүгэр, инникитин. ☉ И впредь, в будущем
   Бу курдук кыраларгын аны да аһынар буол. Суорун Омоллоон
   Германия урут да нуучча омугу сэриилээн кыайбатаҕа, аны да кыайыа суоҕа. М. Доҕордуурап
   Аны даҕаны айыллар саҥаны Айхаллыы-уруйдуу, аатырда туруохпут. Эллэй
   Ырабыт сырдык сулуһа аны да күлүмнүү турдун. Күннүк Уурастыырап; 2) билигин, бу кэмҥэ. ☉ И ныне
   Аччыктыыр, ааһар диэн эрэйин, Утах уу күндүтүн билэбин. Сааһырдым дии санаан аны да Салпатым айантан, нусхааттан. С. Данилов. Аны санаатахха — билигин өйдөөтөххө, билигин санаан кэллэххэ (кыбытык этии буолар). ☉ Как я теперь понял, если сейчас вспомнить (употр. как вводное словосочетание)
   Кини, аны санаатахха, оҕо санаатын сатаан тутар, үчүгэй педагог эбит. Суорун Омоллоон
   Аны санаатахха, былыр, биһиги хараҥа даҕаны олоххо олороохтообут эбиппит. Н. Якутскай
   Ол кэмнэргэ Саха сиригэр саҥа былаас саҥардыы үөскээн, аны санаатахха, дьон ситэ сайда илик эбит. Д. Таас. Аны төрүүргэ — иккиһин киһи буолан төрөөтөхпүнэ (киһи иккиһин төрөөбөт, ол иһин кыайан туолбат суолу аны төрүүрбэр толоруом диэн үгэргээн этии). ☉ Когда я вновь появлюсь на свет (язвительное высказывание о том, что человек вторично не рождается и поэтому ему не под силу сейчас то, что он сможет сделать лишь тогда, когда заново появится на свет). Бу үлэни аны төрүүргэ да сатаан суоттуо суохпун
   □ Мин эһиэхэ аны төрүүрбэр да этиэм суоҕа
   Кыһыллар эһигини син биир имири сотуохтара. Д. Токоосоп