ньыкый диэнтэн бэй., атын
туһ. Ньургун отуу түгэҕэр түһэн саһан, ньыкыллан олордо. Болот Боотур

ньыкый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Оҕонньор …… моонньун хамсатан ньыкыҥнаан ылла. М. Доҕордуурап

ньыкый диэнтэн холб. туһ. Дьиэлээхтэр тордох эркинин тула эһэ, бөрө тириитэ олбохторго саҥата суох ньыкыһан олороллор. Л. Попов
[Кубалар] ити курдук тиийэн, хамсаабакка ньыкыһан олордулар. «ХС»

нүксүй диэнтэн бэй
туһ. Кубарыйа хаппыт, нүксүллүбүт кыра оҕонньор куукунаҕа итии чэйи үрэ-үрэ, м и н ньиг эһирг э э б ит курдук и һ эн сыпсырыйа олорор. Н. Лугинов
Уо л у һ у н атахтарынан аҕыйахта атыллаан, а а ҕ ыныстыба күүлэтигэр тиийэн, уолугун хам туттан нүксүллэн турбута. П. Аввакумов
Кини аргыһа Дьэллик ньыкыйыаҕынан ньыкыйан, хамсаабакка, нүксүллэн олорор. И. Никифоров

ньыкый диэнтэн арыт
көстүү. Уол мэнээк саҥарбытын киһи сөбүлээбэтэхтии көрөн кэбиспититтэн кыбыстан ньыкылдьыйан кэлэн саамай остуол иннигэр баар олоххо олордо, уонна, истэргэ бэлэммин диэбиттии, өрө хайыһан кэбистэ. Болот Боотур

дьүһ. туохт. Ньыкыйан баран, түргэнник хамсаммахтаа. ☉ Проворно, быстро двигаться, втянув голову в плечи
Баайка дьэ туран, икки илиитин даллатан баран ньыкырыйан тиийэн тэһииниттэн харбаан ылла, ырычаахтаһан тахсан миинэн кэбистэ. Уустаах Избеков
Боккуой эмээхсин сааһын тухары ньүкчүччү туттан, мөҕүүкуттал анныгар ньыкырыйан сылдьара. А. Сыромятникова
Мантан фронт адьас чугас быһыылаах. Вася ньохчойуоҕунан ньохчойон, ойуур диэки сүүрэн ньыкырыйда. Айталын

ньыкый диэнтэн бэй., атын
туһ. Онтон доппуруоска …… баскын ньыкыппытынан, илиигин кэннигэр туттубутунан камераттан тахсаҕын. Далан
Хатан баҕайытык иһиирэн чырылаппытыгар кинээс төбөтүн ньыкытта. И. Гоголев
Хара улардар дьохсооттоһор, кутурар кэмнэригэр эрдэҕэстэр моонньуларын ньыкытан үөмсэллэр эбэтэр сытынан кэбиһэллэр. В. Тарабукин
[Эһэ] сааскы көтөр айманар сиригэр …… инники атаҕын хомунан, төбөтүн ньыкытан олорон куһу кэтиир. ПАК ЭТ

ньыкый диэнтэн көстө түһүү. Кыһалҕа, …… соруйан, улары үрдүнэн ытта
Улар ньыкыс гынаат, көппөтө. И. Гоголев
Үөһэнэн буулдьа тыаһа …… аастаҕын аайы, аһарар курдук, сиргэ хаптас, ньыкыс гыналлара. Болот Боотур
Биһиги куттанан, сүрэхпит айахпытыгар тахсыбыта, туох эрэ алдьархайтан сиргэ ньыкыс гынан ылбыппыт. П. Аввакумов

даҕ.
1. Биир тэҥ; кэлимсэ. ☉ Ровный; сплошной
Ыраас күөҕүнэн ытыллар, күдьүс күөҕүнэн көҥүл холку күөгэлдьийэр. П. Тобуруокап
Хатастар үүнүүлэрэ үрдээһинин биир сүрүн төрүөтүнэн саҥа күдьүс бааһыналары оҥостубуттара буолла. «Кыым»
2. Күн тура-тура биир, салгымтыалаах. ☉ Повторяющийся изо дня в день, однообразный, скучный
Ыанньыксыт кыргыттар …… күннэтэ хатыланар күдьүс үлэттэн салгыбыттарын …… этэллэр. «ХС»
◊ Биир күдьүс — 1) тохтообокко, биир тэҥник, быстыбаттык. ☉ Безостановочно, непрерывно, не переставая, не прекращаясь; ровно
Сипсики Силиппиэн, көрдөөх сонун диэн күлбэккэ, кутурҕаннаах сонун диэн хомойбокко, биир күдьүс симик куолаһынан наҕылыччы кэпсиирин таптыыра. Л. Попов
Кыһыл болуоссат. Дьон уһуга биллибэт субурҕата Мавзолейга устан барар. Кинилэри кытта биһиги биир күдьүс үктэһэн барабыт. П. Аввакумов
Бардар бараммат дэхси хонуу биир күдьүс нэлэһийэр. П. Филиппов; 2) биир тэҥ, салгымтыалаах. ☉ Непрерывный, монотонный; скучный, однообразный
Куорат тыаһа-ууһа улам аччаан, биир күдьүс бүтэҥи дорҕоон буолан Аянитов кэннигэр куугунуура. Софр. Данилов
Күн ахсын уларыйбат биир күдьүс олох устара. П. Филиппов
Сыарҕалар сыыгыныы, кыыкыныы биир күдьүс ырыаны ыллаабыттара. И. Федосеев. Биир күдьүс буолан — барыта биир кэлим буолан, барыта биир көстүү буолан. ☉ Как одно целое, монолит
Кини аргыһа Дьэллик ньыкыйыаҕынан ньыкыйан, бастыынкөхсүлүүн биир күдьүс буолан, хамсаабакка, нүксүллэн олорор. И. Никифоров
Кини арыычча атына диэн, сиһэ олус көнөтө бэрт этэ, моойдуун, кэтэхтиин барыта биир күдьүс буолан, …… хайыһар курдук чинэччи тарда сылдьар эбит. Н. Заболоцкай

аат. Кэтит тумустаах, эриэн өҥнөөх «сох-сох-сох» диэн саҥалаах кураанах кус көрүҥэ. ☉ Широконоска (вид утки)
Халбаҕа дылы суохтан атыны билбэт (өс хоһ.). [Абытай Арамаан] Арҕааҥҥы тураҥнаах атахтан Алталыы халбаны хаптатыа. Күннүк Уурастыырап
Биэстэ субурутан суулларбыт атыыр халбатын диэки кылап гына көрө-көрө Ньукуус ньыкыйан баран олорор да олорор. В. Титов
Халба — киэҥник тарҕаммыт кураанах кус. БББ
♦ Халба курдук мэлдьэхтээх — хаһан да сөп диэбэт, өрүү мэлдьэһэр, суоҕу эрэ билэр (халба кус саҥата «суох» диэн тылга маарынныыр, ол иһин халба мэлдьэһэрин эрэ билэр дииллэр). ☉ Постоянно отпирающийся (человек — букв. как утка-широконоска (отпирающаяся) — кряканье широконоски якуты слышат как «суох», что означает ‘нет’, поэтому утка-широконоска ассоциируется у якутов с человеком, привыкшим отпираться, отказываться)
Халба курдук мэлдьэхтээхтэн Хата бары кэлэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэхтээх» диэччилэр. Н. Кондаков
◊ Халба дабыдала көр дабыдал
Кулун кутуруга икки халба дабыдала икки үүммүт аҕай, охсорго кэбирэҕэ сүр. Сэмээр Баһылай
Аны ото түөрэтэ кылыс, дэҥ кулун кутуругун кытары халба дабыдала кыбытыктаах. С. Маисов
Үүнээйитэ араас, үксүн халба дабыдала, алаас ото, кулун кутуруга, ача үүнэр. ПАЕ ОС. Халба оһоҕоһун курдук — наһаа уһун, субуллаҕас, эриллэҕэс. ☉ Очень длинный, вытянутый спиралью, петлями
[Мэник Мэнигийээн] аара от үрэх халба оһоҕоһун курдук сыыйыллан сытарыгар тиийбитэ. Саха ост. Дьиэ бүүс-бүтүннүү халба оһоҕоһун курдук турбаларынан ититиллэр. В. Иванов
Оптуобус халба оһоҕоһун курдук хайа суолунан айаннаан иһэр. Хомус
ср. эвенк. калба ‘утка-широконска’, др.-тюрк. халва ‘стрела без наконечника’