1) обвинять в чём-л., порицать, осуждать за что-л.; уорууга буруйдаа = обвинить в краже; 2) наказывать, карать; кэлбити-барбыты барытын буруйдуу турар уордаах ыраахтааҕы баар үһү загадка есть сердитый царь, карающий каждого проезжающего-проходящего (тигээйи оса).

аат. Туох эмэ туһугар киһи киһини эбэтэр тугу эмэ буруйдуу санааһына; буруй, сэмэ (үксүн «буруй буолбатах» диэн төттөрү ис хоһоонноох этиигэ тут-лар). ☉ Неодобрительное слово, употребляемое при намерении обвинить кого-л. в чем-л.; вина, проступок (обычно употр. в противоположном значении – «не вина»)
Аҕамсыйа барбыт, ыарытыган, огдообо дьахтар соҕотох биир кыыстааҕын сүтэрэн, куттанара да баа буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Ол эдэр дьон таптаһаллара баа буолуо дуо? «ХС»
Күнү быһа эккирэтэн ыттара хаайан биэрбитин кэннэ, ама, аҥаарын көрдүүрэ баа буолуо дуо? В. Яковлев
ср. монг. баа ‘штраф, штрафные деньги’
◊ Баата суох көр баалаах буоллаҕай (буолуо дуо)
Ээ, мин бургунастарым эрдэ уолаллара баата суох. ПЭК СЯЯ
Маһа-ото суох сиргэ үөскээбит киһи лиҥкинэс тииттээх ойууртан дьулайа саныыра баата суох. «ХС»
Кэккэлэһэ олорон кэпсэтэллэрэ баата суох, оттон илииттэн тутуһарга тиийбит буоллахтарына, иһэ истээх дьыала буолуохтаах. Д. Таас

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

туохт.
1. Ким эмэ буруйу оҥорбутун иһин сууттаа (суут, хамыыһыйа эбэтэр ханнык эрэ сололоох соҕотох да киһи дьыаланы көрүүтэ). ☉ Судить (рассматривать какое-л. дело судебным органом, комиссией или отдельным лицом, наделенным властью)
Кутургуйа талбытыгар тахсар, тойон талбытынан дьүүллүүр (өс хоһ.). Атын ыстаап дьүүллээбит дьонун ытыалыыргын оччо өҥөҕө холуйбаппын ээ. Амма Аччыгыйа
Анучин уурааҕы хайыта тыытан кэбиспит уонна сүдү буруйдааҕы [К.Г. Неустроевы] бу курдук сымнаҕастык дьүүллүү сылдьаҕыт диэн улаханнык мөҕүтэлээбит. П. Филиппов
△ Олохтоммут бэрээдэги, сокуону кэспитин иһин буруйдаа, миэрэтэ биэр. ☉ Обвинить, призвать к ответу, подвергнуть наказанию кого-л. за нарушение установленного порядка, закона
Кэһэтэр гына дьүүллүүллэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Үлэттэн күрэнээччи, куоратынан-оройуонунан көлдьүн күүлэйдээччи урууларгын-аймахтаргын эмиэ дьүүллүүр инигин. С. Ефремов
Дьаһал баар. Ону толоруоҥ суоҕа да бырабылыанньаҕа көрөн дьүүллүөхпүт. «ХС»
△ Кэлэктиип мунньаҕар, түмсүүтүгэр ким эмэ дьыалатын көр. ☉ Рассматривать, обсуждать какое-л. дело на общем собрании, заседании
Кылбановскайы партийнай мунньахха дьүүллүөххэ диэн этиилэр кииртэлээн барбыттара. В. Яковлев
Уолаттары кылаас мунньаҕар дьүүллээбиттэрэ. И. Федосеев. Бу тойону сарсын мөскүөмүгэр [профсоюз месткомугар] дьүүллүүллэр үһү дуу? И. Семенов
2. Уураахтаа, бириигэбэрдэ таһаар. ☉ Выносить решение, приговор, приговаривать
Суут хаайарга дьүүллээбит.  Үөс-батааска биэрбэтилэр - ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа
3. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн көрөн тойонноо, сыаналаа, түмүк оҥор. ☉ Разобравшись, рассмотрев какое-л. дело, вопрос и т. д., сделать вывод, определить, оценить, придти к заключению
Бу кэмҥэ анарааттан үрдүк сүүстээх киһи бэстилиэтин өрө туппутунан, дьүүллээтэххэ, тугу эрэ хаһыытыы-хаһыытыы, сытар сыап иннигэр сүүрэн киирбитэ. Софр. Данилов
Ирина Сергеевна эмээхсини, туттарыттан-хаптарыттан, саҥатыттан-иҥэтиттэн дьүүллээн, үөрэхтээх, култууралаах киһи быһыылаах [дии санаата]. С. Никифоров
Ханан барар суолу көрдүүллэр, хастыы көһүнэн хардыылыыры дьүүллүүллэр. С. Васильев
△ Сөбүн-кырдьыгын ырытан быһаар. ☉ Рассудить, установить истину, решить, оценить
Итинник кыра суолу нэһилиэк кинээһэ дьүүллүүр баҕайыта. Н. Неустроев
Тылбаасчыт үлэтин сыаналааһыҥҥа оригиналга баар биир эмэ тыл көтүтүллүбүтүнэн дуу, эбэтэр биир эмэ тыл ордук-хоһу киирбитинэн дуу дьүүллүүр адьас сыыһата биллэн турар. Софр. Данилов
4. Үчүгэйдик сыныйан, аахайан көриһит, болҕой. ☉ Обратить пристальное внимание, внимательно изучать
Киирбит киһи кинилэри соччо дьон баалларын курдук дьүүллээбэтэх быһыынан аргыый сыгынньахтанан таҥаһын ыйаата. Н. Заболоцкай
Дьүһүнүн-бодотун Дьүүллээн көрдөххө, Кыаһаан-кубархай сырайдаах, …… Ырыа курдук ыллам майгылаах. С. Зверев
Мин диэтэх киһи этэрбин Өйдөөн, дьүүллээн иһит эрэ! Ньургун Боотур
5. Буруйун иһин өлөр, накаастаа. ☉ Покарать за преступление, лишить жизни кого-л. «Муҥутуур дойду буойунун тойоно буол» диэн күтүр дойду түөкүннэрин дьүүллүүргэ, анараа дойду албынын дьаһайарга анааммын айбытым
Саха фольк. Чолбону [киһи аата] мин дьүүллээбитим. Кини эһигини барыгытын атыылаабыта! И. Гоголев