страд. от эҥис = 1) омываться, быть омываемым (высокими волнами, бурным течением — о береге); 2) окатываться, обливаться, быть облитым (водой, напр. при купании); 3) перен. быть заброшенным куда-л., оказаться где-л. случайно; онон-манан эҥсиллэн сылдьар он колесит по разным местам.

туохт.
1. Тиритэн, көлөһүн буол (киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потеть, покрываться, обливаться потом (о человеке, животных)
От охсон көхсө көлөһүннүрбүт. — Икки атахтара уйбакка тиитин анныгар лах гына олоро түстэ. Этэ бүтүннүү көлөһүннүрдэ, дэлби тириттэ. Г. Угаров
△ Көлөһүн иҥэн хараар, киртий. ☉ Пропитываться потом, засаливаться (об одежде)
Дэлби тиритэн маайката көлөһүннүрбүт. — Сүрэҕэ быллыгыраччы тэбэр, көлөһүннүрбүт ырбаахыта этигэр сыстыбыт. А. Фадеев (тылб.)
2. Сиигир, сиигинэн бүрүлүн (хол., түннүк өстүөкүлэтэ). ☉ Запотевать, покрываться испариной (о стекле)
Дьиэ иһин салгылаппат буоллахха, сотору буолаат салгыҥҥа элбэх уу мунньуллар, түннүктэр көлөһүннүрэн бараллар. ЗЕВ ОДьГ

туохт.
1. Быыстала суох тыаһаан-ууһаан, субулла тур (элбэх сырыылаах, тэпсиллэр суол туһунан). ☉ Быть оживлённым, с интенсивным движением, шумным (о дороге)
Аттаахтар торҕо күөх алаас ортотунан харалыйан тахсар айан суолунан бурҕата турбуттара. Н. Босиков
Балаҕан ыпсатынан хара суол харалыйда. А. Сыромятникова
Онто …… киэҥ айан суола бааһынаны ортотунан үс салаа буолан харалыйан ааһар. АГГ СТК
2. Күүскэ үлэлээн-хамсаан элбэхтик тирит-хорут. ☉ Обливаться потом, работать в поте лица, взмокать от усилий
Үрүлүйэн туран муспут Үбүм-малым, сүөһүмаһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда? Күннүк Уурастыырап
Холкуостаахтар утуйбакка үс түүн хаһыҥы утары дьаныардаахтык охсуһан, сыра бөҕөлөрө баран, харалыйбыт хара көлөһүннэрин харыстаан хааллылар. М. Доҕордуурап
«Оо, чыычааҕым сыыһа, бу үлэлээн харалыйан киирдэҕин!» — дии-дии ийэтэ уолун сүүһүттэн сыллаан ылла. Д. Очинскай

I
аат.
1. Эт-сиин килиэккэлэригэр веществолар атастаһыыларын хааччыйар, тымыр устун сүүрэр кыһыл өҥнөөх убаҕас. ☉ Жидкость, текущая по венам и артериям человека, кровь
Чабырҕайыттан хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хараара хаппыт. Н. Якутскай
Люда сүүһүн туттан көрбүтүгэр, илиитигэр хаан биһиллибитэ. С. Никифоров
Мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата. Т. Сметанин
2. Сүөһү (сылгы, ынах) хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Блюдо, изготовленное из говяжьей или конской крови, смешанной с молоком и налитой в кишки, кровяная колбаса (в сыром или варёном виде)
Силтэһин сүүнэ улахан чаан олгуйу толору кутуллубут хааны сулбу тардан ылла. Күннүк Уурастыырап
Бэлэмнэниллибит хааны оһоҕос үс гыммыт иккитигэр кутуллар уонна суон кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэнньэ сүрүн аһылыга буолбут этүүт аһылыктар: хаан, ойоҕос, хаһа, мүһэ, сыма, үөрэ, күөрчэх, о. д. а. «ХС»
3. көсп. Киһи сирэйин дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, облик, лик
Дьэргэлээх Уолуктай сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр, хааннара сырдаан кэллэ, өрө тыыннылар. Болот Боотур
Кини аттыгар маҥан халааттаах, ис киирбэх дьүһүннээх, нууччалыы хааннаах эдэр кыыс куру-сири буолан олорор. С. Никифоров
Тыыкан уруккута уруккутунан эрээри, хаана хараарбыт, сылайбытэлэйбит көрүҥнээх. Н. Борисов
4. көсп. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн удьуорданар омук, аймах дьон туох эмэ уопсай уратыта. ☉ Унаследованное от предшествующих поколений какое-л. свойство, качество человека
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Саха омук былыргы төрдүн ырыттахха, икки хаан былаастаах соҕурууттан төрүттээх омук эбит. НСА ПШЯП
△ Сүөһү, кыыл утумнуур боруодата. ☉ Признаки породы, порода
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбатахтарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов. Хотугу оройуоннар сылгылара ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. Сылгыһыт с.
♦ Абааһытын хаана аста эргэр. — улаханнык уордайда, омуннаахтык кыыһырда. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться. Ньургун Боотур хараҕа уоттанна, тыла иччилэннэ, абааһытын хаана аста
Саха фольк. Хараҕа уоттанна, өлөрөр курдук сананна, абааһытын хаана аста. Саха фольк. Айыҥат хаан аймаҕа көр аймах I. Аньыы-хара аҕыйах эрдэҕинэ, Айыҥат хаан аймаҕа Айхаллаах түһүлгэлэрин Анааран-алҕаан ааһаллара. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эйигин] Айыҥат хаан аймаҕыттан миэхэҕэ Анаан айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Айыҥат хаан аймаҕыттан Алгыстаах оҕону Айар күммүт Анаммыт буоллаҕа. «ХС»
<Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Кини алҕаһаан бу ампаарга сытан биэрбитин, биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуурга сорунна. Д. Токоосоп. Булт хаанын кэс кэпс. — өлгөм куһу-хааһы, көтөрү бултаа. ☉ Поохотиться на славу (на дичь)
Сааһыттар бэҕэһээ булт хаанын кэһэн, сылайан-элэйэн кэлэн эрдэ сыппыттара. «Чолбон»
Илиигин хааннаа көр илии. Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» — диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. <Илиигин> хаанынан сууй көр сууй. Өһүсааһы тутар, илиини хаанынан сууйар сыыһа буолуо. Имин хаана оонньообут көр им III. Кыыс килбигийэн имин хаана оонньоото
□ Имин хаана оонньообут иэдэстээх, Чоҕулуйбут хап-хара харахтаах Кыыс оҕо кэлэн турар эбит. Саха фольк. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) көр иҥ II. Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу Иҥин хаана быһытталанна, Сүүрэр хаана оонньоото. Ньургун Боотур
Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) көр иҥ II. Сүүрбэччэлээх Хабыычча иҥин хаана кэйбит, киниэхэ туох барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр, күлэр. Күндэ
Миигин көрөөт, иҥин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Эмээхсин эрэммит харахтарынан сып-сылаастык көрбүтүгэр Дабыыт уйулҕата хамсаата, иҥин хаана кэйитэлээн ылла. И. Никифоров
Ириэнэх хааннаах көр ириэнэх. Итинник ириэнэх хааннаах, эйэҕэс майгылаах саха уолаттара биһиэхэ баар буолтарын кэннэ, ама, ким күлбэт, ыллаабат буолуой!? Амма Аччыгыйа
Ол оҕо уруккута ириэнэх хааннаах, үтүө-мааны майгылаах этэ. «Кыым». Ис хааныт- тан көр ис IV. Кини хайдах эрэ ис хааныттан дьоҥҥо көмөлөһөр аналлааҕа
□ «Бэйэтэ бороҥ да, ис хааныттан оҕус курдук сүөһү буолбаат», — Уйбаан Уоһукап аты хайгыыр. С. Маисов
Мария Петровна түөн ууруутугар аҕата Чооһой Дьөгүөрдээнтэн үөрэнэн, ис хааныттан баҕаран, дьулуһан туран уһуллубут эбит. «Сахаада»
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Туматтар былыргы төрүт-уус төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэриттэн арахсыбыттара быданнаабыт быһыылааҕа: хайалара да кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билбэтэ. Далан
Сахалыы эттэххэ, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах киһи этэй, бу, уостан түспэккэ ахтыллар Гриша Ладейщиков? ПНИ ОСОТ
Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) көр көт I. Көлүөнэ көппөт, хаан хаалбат диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Көхсүн хаана кырылыы түстэ көр кырылаа. Онуоха бухатыыр обургу Көхсүн хаана Кырылыы түстэ, Уолугун хаана сүүрэлээтэ. Саха фольк. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) көр көҕүс II. Оройунан оонньоон, Уһугунан дуксунан, Уонунан уоҕуран, Көҕөн этэ күүрэн, Көхсүн хаана көөнньөн таҕыста. П. Ойуунускай
Лэгиэн ыраахтан көрөн, кытыл кумаҕар мөхсө турар дьоҥҥо тыына тымныйан, көхсүн хаана буһан, хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Борисов
[Оҕонньор:] Билигин да мин оҕом туһунан араас тыл тарҕанар, ол иһин көхсүм хаана кыынньан эрэр. А. Сыромятникова
Кураанах маска хаан аҕыыр көр аҕаа. Хайа, бу туох буолбут киһиний, кураанах маска хаан аҕыыр диэн ити буоллаҕа! «ХС»
Кыайар хаан кыайда көр кыайар. «Ону кыайар хаан кыайдаҕа», — дэһэ-дэһэ атыттар күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
Бу сырыыга уксубут аттара бастакынан кэлбитэ, дьэ, кыайар хаан кыайдаҕа. «Кыым». <Кыа> хаанынан устар — бүтүннүү хаан-билик буолар. ☉ соотв. обливаться кровью
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов. Тайах арыт тибии типпит сиригэр моонньугар диэри түһэр, хатаҥаттан атахтара хаанынан устар. И. Федосеев. <Кыа> хаанынан уһуннар — кими эмэ өлөр-өһөр, сууһар. ☉ соотв. утопить в крови
Ийэ дойдубутун тоҕо кэспиттэрин, куораттарбытын үлтүрүппүттэрин, бар дьоммутун кыа хаанынан уһуннарбыттарын ньиэмэстэртэн ситиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит, Ийэ дойдубутун хаанынан уһуннарбыт гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! В. Протодьяконов
Онтон күһүөрү сайын, саха сирин-дойдутун, киһитин-сүөһүтүн иккиһин кыа хаанынан уһуннараары, илин диэкиттэн Бэппэлээйэп сэриитэ иһэр сураҕа иһиллэр. Бэс Дьарааһын. Кыыс хаана киирбит — бэйэтин сааһыгар сөбө суох эдэр көрүҥнээх. ☉ К ней пришла вторая молодость (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет). Кини көрдөҕүнэ, саас ортолоох дьахтар, кыыс хаана киирэн, тупсан, төлөһүйэн хаалбыт. Кыыһырар хаана суох кэпс. — олус холку майгылаах, хаһан да кыыһырбат киһи. ☉ Спокойный, невозмутимый. Ээ, кини киэҥ көҕүстээх, кыыһырар хаана суох киһи. Муннун хаана бууралаабыт көр бууралаа. Киһилэрэ муннун хаана бууралаата, көхсүн өһөҕө хойунна. Саха фольк. Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Күрүөлэрин бүтэрэ сатаан, бу куйааска муҥ хааны көрдүлэр. Одун хаан оҥоһуута, чыҥыс хаан ыйааҕа фольк. — киһи сирдээҕи анала, дьылҕата. ☉ Судьба, рок человека
Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> көр одун. Одун хаантан оҥоһуулаах, чыҥыс хаантан дьылҕалаах киһи диэн тойугулаабыт киһини, дьэ, бэркэ сөбүлүүр. Саха фольк. Сэмэн бэйэтин кэпсээнинэн, одун хаантан оҥоһуулаах, дьылҕа хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа. Оон- ньуур хаана уолугунан мөхсөр (сүүрэр) фольк. — тулуйан-тэһийэн олорбот, өрө мөхсө, хамсана түһэр. ☉ Приходить в состояние нервного напряжения, подъёма, волноваться. Дьиэлээх киһи аһаан имиппитинэн барда, ону көрөн Ньургун Боотур оонньуур хаана уолугунан мөҕүстэ, үллэр өһөҕө үллэн кэллэ. Ньургун Боотур
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Өйдөөх хаан кэпс. — чэгиэн, тугунан да туймаардыллыбатах, өлбөөдүйбэтэх өй-санаа. ☉ Здравый ум
Арыгыга тэҥнээтэххэ хаарты — Өйдөөх хааҥҥа үөрэкөтө Күҥҥэ көстүбүччэ көччүйэр Көр буоллаҕа дии. А. Софронов
Кини кэнникинэн улам уоскуйан, хомолтотун, кыһыытын-абатын мүлүрүтэн, сыыйа өйдөөх хаанын ылынан барбыта. В. Яковлев
Бүгүн испэккэ, өйдөөх хааҥҥынан олордоххуна кэпсэтэ, быһаарса кэлэллэр үһү. Күрүлгэн. Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн кэпс. — үчүгэйдик болҕойон, боччумуран туран. ☉ Очень внимательно, максимально сосредоточенно
Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй. НАГ ЯРФС II. Өһөс хаанын киллэрбит (хааннам- мыт) — өсөһүөҕүнэн өһөстө, өсөһөн олордо. ☉ Заартачиться, заупрямиться
Сэмэн өһөс хаанын киллэрэн, өссө өрө барда. Н. Якутскай
Тогойкин өһөс хаанын хааннанан, кыыһы одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа. Өһөх хаан — хара дьайдаах санаа. ☉ Тёмные, порочные мысли
Үтүө ытык-мааны бэйэтэ көмнөхтөөх күөх хара санааланан, өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Таптыыр сахам норуота Көҥүл-босхо тыыннын диэн Өстөөх өһөх хааныттан Өһү-сааһы сиппитиҥ. П. Тобуруокап
Оо, дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин эн тыыҥҥын тыыннаныам. Баал Хабырыыс
Сиһик хаан (сиһик мунду) буол көр сиһик. Аҕата икки илиитин быластыы уунан, сиһик хаан буолан буорга умса түһэн сытара. Н. Якутскай
Сир-дойду сиһик хаан буолла. «ХС»
Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор. Интэринээт оҕолорун аһылыгын хоро сии олороҕут диэн сор хааммытын сордообуттара. А. Данилов
[Арыгы] Миигин, туох да буруйаайыыта суох киһини, сор хааммын сордоон, айыы кэриэспин этитэн эрэр. «Кыым». Сор хааны көр (хаанын көрдөр, кэтэрт) — улахан эрэйи, кыһалҕаны көрүс; кими эрэ эрэйгэ, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Испытывать страдания, терпеть мучения; подвергать кого-л. тяжёлым испытаниям
Муҥутуур баайдарга Солкуобай харчы Соболоҥо суох Сор хааны көрөммүн Сорсуйбут эбиппин. Саха нар. ыр. II
Сымыйа дьыала тэрийэн, сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов
Оттон суотчут уол сор хааммын көрдөрөр эбээт. М. Доҕордуурап
Сүҥ хаан көр сүҥ. Сүҥ хаан улуустара, Сүгэ тойон аймахтара, Сүҥкэн Эрилик удьуордара. Ньургун Боотур
Сүҥ хаан аймахтара, күн өркөн улуустара, буор куттаах, салгын тыыннаах урааҥхай саха норуота. П. Ойуунускай
Сайсары күөлүн диэки Ньукуола таҥаратын дьиэтин сүҥ хаан куолакала дуораһыйара. А. Софронов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр (оҕуолуур) көр сүрэх I. Таня сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур курдуга, дууһатын Бииктэр Бадаайап тырыта тыыппыкка дылыта. Л. Попов
Оҕонньор сэрии уотун санаатаҕына сүрэҕэ хаанынан ытыыра. Күрүлгэн. Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Тугу барытын сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан оҥоро сатыыбын. Таммах хаан баарын тухары — тыыннаахпыт, баарбыт тухары. ☉ соотв. до последней капли крови
Күн ыраахтааҕыны таммах хааммыт баарын тухары көмүскүөх, харыһыйыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап. Тоҥ (уордаах) хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ олус уордай, кыыһырбыккын биллэр. ☉ Злиться на кого-л., раздражаться
Оҕонньор сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, тоҥ хаанын көрдөрдө. «ХС»
Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах көр тоҕун. Бандьыыттар да тохтор хааннаах, быстар тыыннаах дьон буоллахтара. «ХС». Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, сөпкүн көрдөрөр, моһуораҕын көннөрөр күнүмдьылым дьэ үүннэ! Саха фольк. Тылыттан хаан оҕуолуур — олус кэччэгэй, наар суох диир. ☉ Очень скупой, жадный, скаредный (букв. на языке кровь выступила)
«Атын баайдар наар кэриэлийэн, тылларыттан хаан оҕуолуур буолааччылар», — дии санаата оҕонньор. Болот Боотур
Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хаан- наах киһи> көр тэп I. [Бухатыыр] Түҥнэри соҕус дьүһүннээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах, бараа быччыҥнаах, баттах сарыннаах. Саха фольк. Мин да син тэбэр сүрэхтээх, оонньуур хааннаах киһи буоллаҕым. Болот Боотур
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос III. Уоһа уоһахтаах, хараҕа хааннаах эдэр ыччат саҥа олоҕу тутар кэмэ үүннэ. Кустук
Үтүгэн хаан иччитэ көр үтүгэн II. Үтүгэн хаан иччилэрэ, Антах хайыһыҥ, Дьалты буолуҥ. Саха сэһ. I
Хаанаартык (аартык-хаан) көр аартык. Хаан аартыктаах, Ыыс-быдаан ыыспалаах Аллараа дойду. Ньургун Боотур
Хаан айах көр айах I. «Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап. Хаана буһар (хойдор) кэпс. — улаханнык абаланан ыга кыыһырар, киҥэ-наара холлор. ☉ Быть в гневе, ярости, рассвирепеть (букв. кровь его варится (густеет))
Көстөкүүн хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллан испитэ. Күндэ
Мин итинтэн эбии тымтан, ис-испиттэн кыйаханан, хааным буһан кэлбитэ. П. Аввакумов
Николай Иванов бүгүн сопхуос дириэктэригэр Сергеевкэ сылдьан, кыыһыран, хаана хойдон аҕай кэлбитэ. С. Дадаскинов
Баайдар сыдьааннара онон-манан сирэйдэнэн, Хабырылла хаана буһан, санаата алдьанан, уолҕамдьы быһыыны оҥорорго күһэллибитэ. ФЕВ УТУ
Тэҥн. хаана оргуйар. Хаана быһытталанна көр быһытталан. Хаана быһытталаммыт, Хааһа түрдэстибит, Хараҕа кырыыламмыт Тохороон Миитэрэй Туран кэллэ. Болот Боотур
Киһи эмиэ хараҕа уоттанан, хаана быһытталанан кэллэ, олоро түһэн, дьигиһийтэлээн ылла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ хараҕа уоттанна, Хаана быһытталанна, Илиитэ салҕалаата, Иһин түгэҕиттэн аҕылаата. С. Васильев. Хаана дьэби- дис гына түстэ (гынна) — кыйаханан хаана-сиинэ уларыйа, тыйыһыра түстэ. ☉ соотв. побагроветь от злости
Онуоха эр киһи хаана дьэбидис гына түстэ. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа кээлтин билэн Ньоҕоруктар, Молоохтор хааннара дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаана дьэбидис гынна, билигин күлэ олорбута мэлийэн хаалла. А. Данилов. Хаана киирбит — кубарыйбыта ааһан, сирэйэ тэтэрбит. ☉ Разрумянились щёки у кого-л.
Мариса хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрбит. Эрилик Эристиин
Кыыс арыый буолбут, кэнникинэн хаана киирбит. «ХС». Хаана кыыһар — сирэйэ ыгыллан кытара үллэр; иэдэһэ кытар гынар (дьахтары этэргэ). ☉ Пылать, краснеть (о лице); покрываться лёгким румянцем (о женщине)
Онуоха эр киһи хаана кыыһан, сүрэҕэ минньийбитин бэйэтэ да билиминэ хаалбыт. Саха фольк. Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кыыспат, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Чоочо хаана кыыһар, дэйбииринэн көлөһүнүн соттор, ойоҕор тугу эрэ сибигинэйэр. В. Протодьяконов
Хаана оонньуур көр оонньоо. Панфилы оҕото суоҕуттан хаана оонньоон арыгыны иһэр буолбута диир. Болот Боотур
Уолу өйдөөн көрөөт, Наташа дьигис гынна уонна кыыһырар хаана оонньоото. «ХС». Хаана оргу- йар — олус абаккарар, кыһыйар-абарар, уора-кылына киирэр. ☉ Быть в глухой ярости, бешенстве (букв. кровь кипит в ком-л.)
Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Абаккатыгар хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
Охсуһуук баабыр ити ынырык, киҥнээх хаһыыттан хаана оройугар оргуйа түстэ да, суос-соҕотохто ол диэки ыппыт охтуу ыйылыы турда. Куорсуннаах
Хаана тардар көр тарт. Ол иһин да, хаана тардыахтаах этэ диибин ээ, удьуор харылы, Ала Кыырсын сиэнэ. Л. Попов
Уолчаан өйдүүрэ дуу, аҕа аата аҕа, хаана тардар ини. В. Гаврильева
Кыыһым Леночка хаана тардар буоллаҕа дуу? «ХС». Хаана тоҥор — дьэбир, тыйыс көрүҥнэнэр. ☉ Стать жёстким, строгим, суровым
Бастаан утаа киһим аламаҕайдык кэпсэппитэ, онтон көрдөһүүбүн истэн баран, хаана тоҥон киирэн барда. ГНС СТСДТ. Хаана уларыйар — туохтан эмэ соһуйан, уолуйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Измениться в лице (напр., от неожиданности)
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор сахалыы билэр киһи хаана уларыйа түһэр. ГНС СТСДТ. Хаана умайар — туохтан эрэ улаханнык өрө күүрэр, өрүкүйэр. ☉ Испытывать сильное волнение, страсть, порыв чувства
Биһиги дьоруойдарбыт кыайыыга-хотууга үөрэн, сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайбат дуо? П. Ойуунускай. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна — 1) сирэйдиин-харахтыын, хаанныын-сиинниин дьиппиэрэр, тыйыһырар, майгыта холлор (хол., олоҕор туох эрэ ыараханы көрсүбүт киһини этэргэ). ☉ Ожесточиться, озлобиться (обычно о выражении лица — букв. кровь испорчена у кого-л.)
Дьонун өлөртөрбүт Мэхээлэйэп хаана алдьанан, хайдах-туох буолан туруо биллибэт этэ. Е. Неймохов
Киһини өлөрбүт киһи хаана-сиинэ алдьанар, сирэйдиинхарахтыын уларыйар дииллэр. М. Тимофеев; 2) ис-иһиттэн уордайда, кыыһырдаабарда. ☉ Разгневаться, прийти в ярость, пойти пятнами от гнева
Биир тылым минньигэс диэн Бигэргэтэн биэрдэ, Хараҕа уоттанна, Хаана алдьанна, Үҥүүбатас курдук Үөрбэ-чаҕаан дьүһүннэннэ. Ньургун Боотур
Хара сонноох киһи сирэйэ уларыйа, хаана-сиинэ алдьана түстэ, мэктиэтигэр чачархай бытыга илибирииргэ дылы гынна. Н. Якутскай
Хаабыһап атаҕастанарын көрөн, Хоруо Баһылай сүрдээхтик хаана алдьанна. Н. Түгүнүүрэп
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Ханыылаах бииһин ууһа Хаана ирэн, Харылас сүүрүгү Харсыһа харбаан Хаҥаан, элбээн кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини долгуйбутун, итэҕэйбитин көрөн, кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн мичээрдиир. «ХС». Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата — олус уолуһуйда, айманна, ороһуйда. ☉ Растеряться, сильно взволноваться, растревожиться
Адычча уола киһитэ хаанасиинэ хамсаабытын көрөн, уҥуох-уҥуоҕа босхо баран, эппитин кэмсиммит курдук туттан, киэр хайыспыта. Н. Якутскай
Абата бэрт ээ, өстөөх ытар тыаһын истэн, хааман элэҥнэһэллэрин көрөн, хааным хамсаата. Н. Борисов. Хаана (хаана-сиинэ) ыараата — санаарҕаабыт, хараастыбыт көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Выглядеть мрачным, хмурым, угрюмым
Буокай оҕонньор хаана-сиинэ улам ыараан барда, өрүтэ тыыныталыыр. А. Сыромятникова
«Сэрии миигин кураанахтаабыта», — диэт Смирнов хаана ыараан дьиппиэрбитэ, күөмэйэ кэһиэҕирбитэ. СҮК. Хаана хараастар — олус хомойор-хоргутар, санааргыыр. ☉ Испытывать чувство обиды, расстраиваться, страдать
Ол ааспыт аас-туор сыллары санаатаҕына, оҕонньор барахсан хаана хараастар. «Чолбон»
Хаан билик буол көр билик. Баккылаах, ырбаахылаах, төбөтө хаан билик буолбут хаайыылааҕы умса-төннө анньыалаан иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Ф. Софронов
Буулдьаҕа сиритэ-хайыта ыттаран, хаан билик буолан, тыыннаах эрэ хаалбыппыт. И. Сосин. Хаанна тоҕус көр тоҕус I. Кыа хааннарын тохсон, инчэҕэй эттэрин элийсэн тохтуур да кэмнэрэ кэллэ. Саха фольк. Хаан олбохтоох (олбохтоммут) фольк. — элбэх киһини өлөрбүт-өһөрбүт, кыдыйбыт, элбэх сиэртибэлэммит. ☉ Запятнавший себя кровью многих жертв, кровожадный
Былыргы дьылларга Александр Македонскай диэн дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аккаастанным ааспыт суолбуттан, хара дьайтан, хаан олбохтоммут өһөх санааттан. Суорун Омоллоон
Хаан олбохтоммут хара батталы, үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни дьүүллээччи, кэлэргэр кэмэ кэрдиитэ ситтэ. «Чолбон». Хаан өстөөх — кырыктаах, эйэлэспэт санаалаах кыр өстөөх. ☉ соотв. кровный враг
[Өрүүскэ:] Ити Онтоон оҕонньор, Ыстапааһа эмээхсин биһиги хаан өстөөхтөрбүт. Күндэ
Эһэ хаан өстөөҕүн диэки хайаны таҥнары ыстанан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баайтот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Хаан сатай көр сатай I. Аллараа дойду Хаан сатай халлааннаах, Ыыс-быдаан туманнаах эбит. Саха фольк. Хаан силик буол — хаан билик буол диэн курдук (көр билик). [Сүөкүлэ:] Хаан силик буолан хайа быыһыгар сытаргын субу көрөбүн, Кииригиэм. С. Ефремов
Кыргыһыы хонуутугар хаан силик буолуохтарыгар диэри киирсэллэрэ. «Кыым». Хаан тардыс — кими эмэ аймаҕыргыы, уруургуу санаа. ☉ Испытывать к кому-л. родственные чувства
Өйдөөх, улахан омук буоланнар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин хаан тардыһаннар, мэлдьи харыстаһаллар, көмүскэһэллэр. Болот Боотур
Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардыһарга дылыта. А. Сыромятникова
Сахалары көрдөхпүнэ, хаан тардыһан, быһа аһарбат буоларым. «Кыым»
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Былыр, сэрии саҕана интэринээккэ бииргэ кыстыырбыт, сээн диир, хаан тамайар ини. С. Тимофеев
Ити уол хаан тамайар быһыылаах, уруккуттан билэр киһитин курдук киниэхэ олус истиҥник сыһыаннаһар. Күрүлгэн. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) көр дьабадьы. Хааннаах дьабадьы саҥатын истэҕиэт? Саха фольк. Хаан хааҥҥа <тыын тыыҥҥа> — «син биир ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит, өлөрсүөхпүт-өһөрсүөхпүт» диэн этии. ☉ соотв. кровь за кровь
Үҥүүнү сулбу тардан ылан, биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!». П. Ойуунускай
Арҕаа — сэрии, кутаа уот …… Дьэ, буоллун, хаан хааҥҥа! П. Тобуруокап
«Хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа!» — диэн капитан Спивак бэриммэтэ. НТГ СУоС. Хаан хабан, эт тардан — төрдүҥ-ууһуҥ, өбүгэлэриҥ ситимнэрин быспакка, утумнаан. ☉ Продолжая традиции, не прерывая связи с корнями
Мин ол төрүттэрбиттэн хаан хабан, эт тардан, Сыл аайы бугул оту оттуубун, Сыл аайы хойуу сүөгэйи сомсобун. Н. Босиков
Норуот ырыаларыттан, тойуктарыттан хаан хабан, эт тардан тахсыбыт уонунан тойуксуттар бүгүн биһиги дьоллоох-саргылаах олохпутун туойаллар. С. Тумат
Актриса Слепцова талаана норуот олоҕуттан, духуобунай культуратыттан хаан хабан, эт тардан, силистэнэн-мутуктанан тахсыбыта. «ХС»
Хаанынан илгиһин көр илгиһин. Баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин. Хаанынан ытат — хараҥа батталга олорт, баттааүктээ; сорго-муҥҥа тиксэр. ☉ Угнетать, притеснять, мучить кого-л.; заставить умываться слезами
Хаарты илбиһэ, дьайыҥа кими хаанынан ытаппатаҕай?! П. Ойуунускай
Кырдьык, үйэ-саас тухары кыра-хара норуоту үтүргэҥҥэ олордубут, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх, хаанынан ытаппыт буруйдаахпын. Суорун Омоллоон
Хаанынан ытаппыт хараҥа батталлаах Халаахтыыр хара суор баайдары кыайабыт. Күннүк Уурастыырап. Хаанын ис (уулаа) — кими эмэ олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ соотв. пить чью-л. кровь
Баайдар кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттарын, кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Күндэ
Батараак хаанын уулууллар, Бастаах аатырааччылар. Эллэй
[Варвара:] Хас хамначчыт, хас дьадаҥы хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргутуттан букатын куттаммаппын. С. Ефремов. Хаанын кэс — кими эмэ өлөр, ким эмэ хаанын тох. ☉ Проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.
Өстөөх үгүс киһи хаанын кэспитэ, куораты урусхаллаабыта. «Кыым»
Хаанын (хааны) тох көр тох. «Норуот хаанын тохпуккунан чыын-хаан туттума, эн курдук бандьыыты билиэхпин да баҕарбаппын», — диэн саҥарбыта. П. Ойуунускай
Сорохтор наһаа түһэллэр, хааны тоҕорго тиийэ харса суох охсуһарга ыҥыраллар. Болот Боотур
Хас кыбартаал, уулусса, ону ааһан хас дьиэ аайы сэриилэһэн, хааны тоҕон туран, куораты босхолообуппут. И. Сосин
Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай көр суудай. Хааҥҥа суудайааччы, Хараҥа дьайдаах, Өстөөх халабырдьыттара. Саха нар. той. IV. Хааҥҥа (хаанынан) суун — кими эмэ өлөр-өһөр. ☉ Убить кого-л., обагрить себя кровью
Үлүгэрдээх өстөөх, хааҥҥа суунан Самнар чааһа саҕаланан кэллэ. Эллэй
Соллоҥноох аймаҕын буулдьата Сахаарап хаанынан сууммута. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри күбүрүнээтэр Неустроевы анныгар баттыыр, кини хаанынан суунар хара санаатын мүнүүтэҕэ да халбаҥнаппатаҕа. П. Филиппов. Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) түөлбэ. — кими, тугу эмэ өлөрүөнөһөрүөн баҕарбыт. ☉ соотв. жаждать крови
Хаарыан атастыыларын хааллардылар, Харыларын хастастылар, Хааннарыгар хараҥардылар, Хардарыта дайбастылар. А. Софронов. Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. Саха фольк. Хааныгар хараҥарда, Хам баттыан баҕарда, Кынатын кыптыыйдаата, Кустук курдук куугунаата, Көҕөҥҥө түстэ. «ХС». Хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ кыыһыр, туохтан эмэ кыйаханаргын биллэр. ☉ Сердиться на кого-л., гневаться
Хаһан эрэ хаанын көрдөрүө ээ. «Чолбон»
Хааҥҥын тарҕат көр тарҕат. Хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ, бурдук сирэ, от сирэ, уһаайба онно ылыаҥ. П. Ойуунускай
Кини туох киһи майгылаах киһитэ диэтэххиний — кини хаанын эрэ тарҕатыан наада. «Чолбон»
Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Аҕа дойдубутун көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. «ХС». <Хара> хаанынан уһун (уһуннар) — элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх буол; үгүс-элбэх киһини өлөр-өһөр, сууһар. ☉ Искупаться в крови; совершить массовое убийство, кровопролитие
Өстөөх хара хаанынан устан иннин диэки киирдэр киирэн иһэн, Москва аттыгар кэлэн эт түөһүнэн кэтиллибитэ. В. Протодьяконов
[Филипп:] Ситигирдик биһиги дьоллоох олохпутун алдьатан, хаанынан уһуннараары гыммыккытын сэбиэскэй былаас тос мааскаҕытын биэриэ. С. Ефремов. <Хара> хаанынан ытыыр — наһаа аһыйар, муҥатыйар. ☉ Горевать по утраченному (букв. плакать кровавыми слезами)
Билбэтим, сэгэрим, Бу тэбэр сүрэҕим Хаста бааһырбытын, Хаста хаанынан ытаабытын. И. Федосеев
Кини бас билиититтэн, оҕустарыттан, баай сириттэн хаанынан ытаан арахсыбыта. М. Шолохов (тылб.). Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) — улаханнык уордайбыккын биллэр, кырыктан. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться
[Ньургун Боотур] Өһөҕүрэ үллэн, Өрө күүрэн, Хахай хаана хааннанан, Хачыгыраччы хабырына турда. П. Ойуунускай
Имэҥ санаа түһэн, Икки атах түмсэн, Хахай хаана киирэн Үллэнтүллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Хахай хаанын хааннанан, Өстөөҕү утары өлөрсөн, Өлбөт өлүүгэ өлөр Үрдүк дьолум буолуохтаах. П. Тобуруокап
◊ Араҕас хааннаах көр араҕас
Мэнэх кыыл Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх Сырдаан көстөр араҕас хааннаах, Үрүҥ хопто сымыытын Кэккэлии туппут курдук Дэгдэгэр имнээх. С. Зверев
Эмээхсинэ кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, саһархайдыҥы харахтаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Лоокуут араҕас хааннаах, кэтит сүүстээх, дэбдэгэр соҕус имнээх, модьу харылаах, толору быччыҥнаах төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арыы саһыл хааннаах көр арыы II. Сайыҥҥы күн тахсар Саһарҕатын курдук Арыы саһыл хааннаах. А. Софронов
Анды курдук арыы саһыл хааннаах киһини сахалар доруобай, чэгиэн-чэбдик киһинэн билинэбит. С. Тумат
Дьэдьэн курдук тэтэрбит иҥнээх, арыы саһыл хааннаах, чоҕулуспут кыра оҕолор тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Балай хаан көр балай. Лэгиэнтэй сирэйэ балай хаан, хараҕа букатын көстүбэт. Эрилик Эристиин
Батталлаах баай үрүҥ баандалара Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Булкаас хааннаах — атын удьуордаах, булкаас боруодалаах (сүөһүнү этэргэ). ☉ Смешанной породы (о скоте)
Саха сирин киин оройуоннарыгар аҥаардас үүтү биэрэр эбэтэр эт хайысхалаах булкаас хаана суох боруодалары иитиигэ идэтиллибит пиэрмэлэр суохтар. НАА ҮүЫаАХТ
Буһуу хаан көр буһуу. Сэрии хонуута буһуу хаанынан устубукка дылы буолбута. «Чолбон». Буһуу хааннаах (хааннаах-сииннээх) көр буһуу. Сэргэх көрүҥнээх, буһуу хааннаах кырдьаҕас киирэн кэлбитэ
□ Буһуу хааннаах, чиргэл, киппэ көрүҥнээх дьон, сүрдээх эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр эбит. БН СУ
Быыһастаах хаан көр быы- һас IV. Ыалдьыты быыһастаах хаанынан, сыалаах убаһа ойоҕоһунан күндүлээтилэр. Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Оокком! Орто аан дойдуга Оҥоһуллубут эрэ киһи Олох олордун, Оҕо төрөттүн диэн Одун биис оҥоһуута, Дьылҕа хаан ыйааҕа буолар. А. Софронов
Онно эмиэ мин буруйум суох, дьылҕа хаан оҥоһуута оннуга. Е. Неймохов
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи кэллиҥ? Ньургун Боотур
«Бу кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тутаахтаах, тугу гына сылдьар киһигиний?» — диэн дьиэлээхтэр ыйыппыттар. Н. Неустроев
Кыа хаан көр кыа. [Тимир Иҥиир:] Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
Баайдар үлэһит бааһынай кыа хаана тохтор сэриитин ыыппыттарын курдук ыыта туруохтарын баҕараллар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл хааннаах көр кыһыл. Одинцов иннигэр күөх сукуна сонноох, чачархай баттаҕын ньылаарыччы тарааммыт, кыһыл хааннаах киһи олорор. М. Доҕордуурап
Чысхаан синньигэс сирэйдээх, кыһыл хааннаах, толору куҥнаах, көнө уҥуохтаах киһи эбит. В. Чиряев
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, кыһыл хааннаах, көнө уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас сытыы оҕо буолбут. МНН
Лип хаан көр лип I. Лип хаан халҕаннарын Астахтара буолуо, Айанныы охсуохха. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ толуу толомон бухатыыр Сэтинньи ый туолар киэһэтиттэн Сэттэ эргэтэ буолуор диэри Сэгэлдьиппэт лип хаан халҕаннаах эбит. ТТИГ КХКК. Мурун хаана — киһи муннуттан кэлэр хаан. ☉ Кровь из носа
Мундербек муннун хаана иэдэһин куоһаахтарынан таҥнары саккырыы сытар. Эрилик Эристиин. Өһөх хаан — хаан хойдон хараҥа кыһыл өҥнөммүтэ; хараҥа кыһыл өҥ. ☉ Сгусток крови тёмно-красного цвета; тёмно-красный цвет
Киһи биир көрүүгэ өһөх хаан өҥүнэн кытар гыныа, иккис көрүүгэ ыраас халлаан күөҕүнэн күлүм аллыа. Н. Лугинов
Өһөх хаанын холбуйан ылан баран, убаҕаһын ылаллар. Кустук
Суо хаан (дархан) көр суо. Мин дьиэм Киһи дууһатын курдук — Ортотугар аал уот Күлүбүрүү умайар Суостуганнаах суо хаан оһохтоох. М. Тимофеев-Терёшкин
Кинини ордук суо хаан суорба таас хайалар онон-манан уһулута ойон тахсыбыт чымаан арҕастара улаханнык сонурҕатта. И. Петров
Сырдык хаан көр сырдык. Адаҕа кэтэрдэн, Буулаҕа бурҕалдьылаан, Сырдык хааннарын уулаан, Үрүҥ сүмэлэрин оборон, Иҥнэри үктээн эрэллэр. С. Зверев
Сырдык хааннаах көр сырдык. Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах нуучча дьоно — Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.). Тымныы хааннаахтар көр тымныы. Тымныы хааннаахтар этэрээттэрэ. Убаһа (сылгы) хаана — субай I
1.
1 диэн курдук. Варя тэриэлкэҕэ буруолуу сылдьар сылгы хаанын остуолга илдьэн иһэн, дьаһайан ааста. Г. Нельбисова
Ханна эрэ убаһа хаана кэһиилээх этим, онтубун булан киллэриим. «Чолбон»
Миэхэ көстүрүүлэ булан биэрдэргит, убаһа хаанын буһарыам этэ. Күрүлгэн. Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Улай хааннара тохтубут. Уу субай хаан көр уу I. Дьахтар уу субай хааны кута олорор. Хаана барар эмт. — хаана олус элбэхтик, тохтообокко кэлэр. ☉ Открылось кровотечение, сильно кровоточить
Нахаарар эрэйдээх сонно тута муннунан, айаҕынан хаана баран, тиэллэн таҕыста. М. Доҕордуурап
Кийиитим оҕолоноругар хаана барбыта, ону таһынан хаанын баттааһына үрдүк этэ. «Кыым»
Сэрииттэн эмсэҕэлээн кэлиэҕиттэн доруобуйата олох мөлтөх этэ, соторусотору хаана барара. ХБИДК. Хаан алын (оҕуолаа) — кыралаан хаан таҕыс. ☉ Сочиться (о крови)
Биһиги олорон иһэр табаларбыт харахтарын тыал быһыта сынньан, хаан аллыбыттар. Далан
Тириим хайыта барда, хаан оҕуолаата. Я. Семёнов. Хаан аҥаардаах — булкаас боруода, сиэнчэр (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Смешанной породы, гибридный, полукровка (о животном)
Оҕонньор, атастаһыыга диэн, бастыҥ үүттээх, төрүөхтээх, хаан аҥаардаах Маҕааччыйа ынахпытын илдьэ барда. В. Протодьяконов
Бу сылгы — Герой диэн хаан аҥаардаах тураҕас атыыр, соҕурууттан аҕалыллыбыта. ҮБНьТ. Хаана оонньуур — 1) туохтан эмэ долгуйан сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Кровь прилила к лицу от волнения
Даша ах барда, сүрэҕэ битийэ тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон, кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап; 2) курдаттыы тартаран баҕарар, имэҥирэр. ☉ Испытывать сильное чувственное влечение, пылать страстью
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн сүрэхтэрэ тэбэрэ күүһүрэрэ, хааннара оонньуура уонна туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин, син сэнэх дьахтар, хааным оонньуура ханна барыай, туох барыта бааралаһыан баҕарар ыйааҕа эмиэ баар эбээт. Н. Габышев. Хаан баайыыта — оһоҕоско кутуллубут хааны икки өттүттэн холбуу баайыллар сирэ. ☉ Место обвязки кровяной колбасы
Эбэтэ хаан баайыытын быһан ылан туспа уурбута. Күрүлгэн. Хаан барыыта эмт. — хаан олус элбэхтик, тохтоло суох кэлиитэ. ☉ Сильное кровотечение
Сороҕор ити курдук үлүбээй тиэтэтииттэн хаан барыыта үгүс ини диэхпин баҕарабын. Лоһуура
Сорох эмтээх үүнээйилэри хаан барыытын буойууга, айаҕы, күөмэйи сайгыырга эҥин тутталлар. МАА ССЭҮү
Эмтээх оту хаан барыытын тохтоторго эмиэ туһаныахха сөп. Кустук
Хаан баттааһына көр баттааһын. Мин өр сылларга хааным баттааһына үрдүк буолан олус эрэйдэммитим. АА ИБ
Быраас арамачыыһы анаалыс көмөтүнэн, киһи кыраадыһын, хаанын баттааһынын бэрэбиэркэлээн быһаарыан сөп. АВД РОХ. Хаан булкус — атын омуктан оҕолон. ☉ Родить ребёнка от человека другой национальности
Аны бэйэлэригэр маарынныыр омуктары кытта хаан булкуһаллар эбит. Болот Боотур. Хаан кыһыл — хаан курдук кытарымтыйан көстөр дьүһүн. ☉ Кроваво-красный, кроваво-красного цвета
Ол биэс уол түөһүгэр хаан кыһыл хаалтыстар тэтэрэллэрэ. Н. Габышев
Сылгы кутуруктары, сиэллэри, өрөҕөтүн түүлэри хаан кыһыл аалыктаах түүлээх буоллаҕына, далан араҕас диэччилэр. СИиТ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх: соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Хаан өһөҕө – бөлүөхсүйэ хойдубут хаан (өһөх) курдук кыһыллыҥы хара өҥ. ☉ Красновато-чёрный, цвета сгустившейся крови (өһөх). Харамайтан ситимнээх өҥнөр: хаан өһөҕө, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа уо. д. а. НБФ-МУу СОБ
Хаан сүһүрүүтэ көр сүһүрүү. Бааһырбыттар ортолоругар хаан сүһүрүүтэ элбээбитэ. «ХС»
Хаан сүүрээнэ көр сүүрээн. Хаанын сүүрээнэ бытаарбыт. Хаан тохтуулаах көр тохтуу. Ол кэмҥэ Волга уҥуор Сталинград аттыгар улахан хаан тохтуулаах суоһар охсуһуу буола турара. С. Никифоров
Бу хаан тохтуулаах кыргыһыы икки хонук иннинэ А. Миронов дьонугар суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Хаан тураҕас көр тураҕас II. Сылгы дьүһүнэ: сырдык тураҕас, хаан тураҕас. А-ИМН ОЫЭБЫ
Тураҕас дьүһүн хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, өһөх тураҕас диэннэргэ арахсар. ОМГ ЭСС
Өбүгэлэрбит барахсаттар сүөһүнү, сылгыны хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас, онтон да атыннык дьүһүннүүллэрэ. НБФ-МУу СОБ. Хаан турбут — хаан бөлүөхсэн тирии аннынан харааран биитэр чараас бүрүөһүнү бүтэйдии кытаран тахсыбыт (хол., харахха). ☉ Образовался кровоподтёк, небольшое кровоизлияние где-л. (напр., в глазу). Уоһугар хаан турбут
□ Хараҕар хаан турбута буолуо, олус кытарбыт этэ, сыыйа ааһар ини. С. Никифоров. Хаан туруута эмт. — тымыр быһыта барыытыттан, киһи-сүөһү этигэр-сиинигэр хаан бөлүөхсүүтэ, хаатыйаланыыта. ☉ Сгусток, скопление крови в мышцах при повреждении органов и тканей человека, животных, гематома
[Эһэм:] Көхсүгэр хаан туруута быһа барбыт эбит, баартаах киһи эбиккин. НЭНь. Сороҕор таал кыратык дьуккуруйбут уонна бүөр хах араҥатыгар, иннэнэн тэһитэ аспыт курдук, хаан туруулара баар буолаллар. ТВС ССНьСЫа
Мэйиигэ хаан туруута инсульт төрүөтүнэн буолуон сөп. «Кыым»
Хаан уруу көр уруу I. Оҕо-уруу, хаан уруу хаалбакка, Бараада үрэҕэр төрдө-ууһа суох, быстаойдо сылдьар дьон олохсуйбуттар. Болот Боотур
Мин сааспар үөрбэтэхпин үөрбүтүм: хаан уруу, чугас дьоммун дьэ булбутум. А. Сыромятникова
Ол курдук, Сэргэй хаан уруу ыччаттарыгар суол-иис хаалларар бүччүм санаалаах. Дылбаны. Хаан уута — өһөхтөммүт хаан үрдүгэр тахсар убаҕаһа. ☉ Плазма, сыворотка крови
Өһөхтөммүт хаан дьэҥкир уута. АНК ТСТЗС. Хаанын боп (буой) — ким, туох эмэ хаана барарын тохтот. ☉ Унимать, останавливать кровотечение
Киһилэрин хаанын буойан нэһиилэ тохтоппуттара. «Чолбон». Хаанын уулаа — ким, туох эмэ хаанын обор, ис (хааны уулуур үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Высасывать кровь у кого-л. (о кровососущих насекомых)
Кыыбаайы далаҕа Кыыс хаанын уулуура, Ыам ыйын бырдаҕа Ыксары муҥнуура. Күннүк Уурастыырап. Хаан эргиирэ эмт. — киһи-сүөһү организмыгар сүрэхтэн уонна тымырдартан турар бүтэй эргимтэ устун хаан тохтоло суох сүүрдүүтэ. ☉ Кровообращение. Тураах отоно ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин уонна хаан эргиирин күүһүрдэргэ туһалыыр. МАЕ ССЭҮү. Хара хаан — хаан өһөҕүн ытыйан, үүтү былаан баран, оһоҕоско кутан оҥоһуллубут ас. ☉ Кровяная колбаса, приготовленная из сгустившейся говяжьей или конской крови, которую сбивают с добавлением молока и разливают по кишкам
Куппут хааннарыттан хара хааны араартаан ылан, туспа иһиккэ угуталаатылар. А. Софронов. Ынах хаа- на — ынах хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Кровяная колбаса из говяжьей крови
Сылгы хаанын субай диэн ааттыыллар уонна ынах хаанынааҕар ордороллор. Кустук. Ыраас хааннаах — сырдык дьүһүннээх, оннук сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый
Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, искиирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Маша кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Дабыыт ыраас хааннаах сирэйигэр, ыйаастыгас харахтарыгар санаарҕабыл бэлиэтэ көстөн ааһар. И. Никифоров
др.-тюрк., тюрк. хан, кан
II
аат. Сорох түүрдүү, монгуоллуу омуктар үрдүкү сололоох аҕа баһылыктара, кинээс. ☉ Правитель, князь у некоторых тюркских и монгольских народов, хан
[Татаардар — кыргыттарга:] «Биһиги ыраахтааҕыбыт хаан аһыныытын ылынан, бэриниҥ!» — дэспиттэр. Суорун Омоллоон
Хаан былыргыта түүрдүү, монгуоллуу биис уустарын кинээстэрэ, үрдүкү баһылыктара, муҥур тойонноро этэ. ЕВФ УуДК
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллара. ВУА БС
др.-тюрк. хаҕан, тюрк. хан
III
аат эб. Саҥарааччы кимиэхэ, туохха эмэ, кини хаачыстыбатыгар үрдэтэн-ытыктаан сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возвышенно-почтительное отношение говорящего к предмету речи, его качеству
Бу аҕамсыйбыт тойон хаан киһи Арбатскайы тоҕоноҕуттан ылан, дьиэ таһыгар диэри атааран биэрбитэ. В. Яковлев
Кыыдааннаах кыһын хаан Кыайтаран кыйданна. Күннүк Уурастыырап
Сааһыра барбыт, лэскэспит, дээдэспит дьоһун хаан дьон кинини үөрэ-көтө атаардылар. Кустук

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —