туохт., кэпс. Тугу эмэ тугунан эмэ (хол., суон быанан) модьу уонна оллур-боллур гына эрий, эрийэн баай. ☉ Обматывать что-л. толсто и неровно (чем-л. нетонким). Наһаа бооччохтоомо. Тэҥн. бөөччөхтөө

1) крутить, вертеть; закручивать, завинчивать; гайканы эрий = закрутить гайку; булгу эрий = открутить, свернуть (напр. кран, голову курице); 2) обвивать, обматывать, наматывать; быаны маска эрий = намотать верёвку на палку; быанан эрий = обмотать что-л. ремнём; 3) перен. мучить; кыһалҕа эрийбитэ его мучила нужда; 4) перен. впутывать, вмешивать кого-л. (напр. в какое-л. дело).

туохт., кэпс. Тугу эмэ (хол., бирээдьинэни) бэйэтин бэйэтигэр бөчөхтүү эбэтэр туохха эмэ үрүтүөһэ эрий. ☉ Свивать в клубок или заматывать, обматывать не очень толсто что-л. Куруускатыгар толору итии чэйи кутунна итиэннэ били суулааҕы, бэркэ кичэйэн хос-хос баайан бөөччөхтөөн баран, суумкатыгар төттөрү уган кэбистэ. С. Никифоров. Тэҥн. бооччохтоо

сыһ. Туох да көстүбэт гына, бөөччөхтөөн (хол., баай, суулаа). ☉ Так, чтобы не осталось просветов (заматывать, обматывать кого-что-л.). Тахсарыгар саал былаатынан сирэйин тууннары баайан кэбистилэр
□ Тордоҕор көтөҕөн киллэрэн, тууннары суулаабыт тириилэрин арыйталаабыттарыгар Паайпатка өрө часкыйаат, өйүн сүтэрэн, охтон түстэ. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ бырах, тугу эмэ эрийэ тут. ☉ Обвить, опутать что-л. чем-л., обмотать что-л. вокруг чего-л. [Оҕуһу] дөрөтүн сөрөөн ыытан кэбиспит. Күндэ
[Сүбэлэспиттэр сахалар:] «Ити дьиэлэрин быанан сөрүөн төгүрүйэн баран, тоҕо тардан кэбистэххэ үчүгэй буолуох эбит!» — диэн. Саха фольк. [Ооҕуй] булдун …… илиминэн сөрөөн кэлгийэр. ББЕ З
Муоһатын илиитигэр сөрөөн чиккэччи тарта уонна табатын кулгаахха кууһуннарда. Тэки Одулок (тылб.)
△ Тугу эмэ бииргэ хомуччу, сүүмэхтии, түүрэ тут. ☉ Схватить что-л. в охапку, сгрести в кучу
Эһэ тэллэхтэри, куобах суорҕаннары, сыттыктары биирдэ түүрэ сөрөөн ылан Борокуоппайга туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Били күтүр сүдү уот буолан, арыы кытыытынааҕы хас да мас төбөтүн бииргэ сөрүү харбаабытынан, миигин көһүтэн үллэн-баллан ахан олорор эбит эбээт! ФЕВ УТУ
Луук силистэрин илиинэн сөрүү хомуйа тутуллар. САССР КОА
Сымнаҕас хара уостар бэрт имигэстик күөх оту сөрүү туталлар. Өтөр-өтөр ат тыбыыран ылар. «ХС»
△ Тугу эмэ туохха эмэ сыһыары тут, сыһыары тарт. ☉ Плотно прижать, притянуть кого-что-л. к комучему-л.
Саабын санныбар сүктүм, Сүгэбин сөрүү кыбынным. Саха фольк. Оҕобутун …… аһыныылаах сүрэххитигэр сөрүү тутан, угуттаан, ийэ кутун энчирэтимэҥ, салгын кутун салытымаҥ. Суорун Омоллоон. Ынах сүөһү үөһээ сыҥааҕар илин тиистэрэ суохтар, онон аһылыгын тылынан сөрөөн ылар. Ыанньыксыт с.
2. көсп. Куһаҕан содуллаах туохха эмэ кытыар, тарт. ☉ Вовлечь, впутать, вмешать кого-л. во что-л. дурное, неприятное
[Дьэкиим:] Хайа хара санаалаах уоран баран миигин сөрөөтө буолла? А. Софронов. Сөдүөт кырдьык-хордьук кыыһыран саҥа аллайа түстэ: «Миигин онно-манна сөрөөбөккө сылдьыҥ!» Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Бачча сыл бииргэ үлэлээбит, бодоруспут дьонум, ама куһаҕаҥҥа сөрүүллэр үһүө. С. Ефремов
«Натаа сүппүтүгэр Мииткэни эйигин сөрүүллэр дии», — диэтэ. И. Никифоров
3. көсп. Улаханнык эрий-мускуй, ытый, барчалаа (тыал, буурҕа туһунан этэргэ). ☉ Закрутить, закружить (о сильном ветре, вихре)
Миигин сөрөөбөтө модун холорук, суолбун бүөлээбэтэ күдэн туман. Эллэй
Сотору-сотору аарыма холоруктар маһы-оту сөрөөн, өрө ытыйан, суугунаан аастылар. Н. Якутскай
Күүстээх сытыы тыаллар тыа баһын быһыта сөрөөтүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кутуругар сөрөөбүт көр кутурук
Мин бу дьыалаҕа эриллиэхпин баҕарбаппын. Боҕурҕана уола дьиккэр кутуругар сөрөөрү гыннаҕа. И. Гоголев
Эн уһун кутуруккар сөрөөҥҥүн, уолбут букатын уччуйда. Кыыл барда. «ХС»
◊ Булгу сөрөө көр булгу
Амыр Бааската …… бэстилиэтин хобуурун хостуу сатыы турар Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
Буур кыылы муоһуттан булгу сөрөөн түһэриэм этэ. К. Туйаарыскай. Тута сөрөөн — ханнык эмэ хайааһын буолаатын кытта тутатына. ☉ Тут же, вслед за чем-л., сразу
Эҥин бэйэкээннээх дьиктилээх түгэннэр, ардыгар, айаннаан истэххинэ көтөн түһээччилэр. Олору тута сөрөөн сурукка киллэрбэтэххинэ, умнуллан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай
Итиитигэр диэн ааттаан, тута сөрөөн туран, кинээс биэс аттаах киһини эккирэтиннэрэ ыытар. Күннүк Уурастыырап
Уол тыллары төбөтүгэр сүһэн ылбыт да, сонно тута сөрөөн умнан кэбиспит. «ХС». Сөрүү тардын (тутун) — кэтэ сылдьар таҥаһыҥ эҥээрдэрин хардарыта тут, баай. ☉ Закинуть одну полу одежды на другую, запахнуть
Икки аҥыы тэлэкэлэммит ырбаахытын элээмэтин сөрүү тутунна. Амма Аччыгыйа
Тымныыга тоҥорун да умнан, Арбаҕаһын сөрүү туттунан, Сулустаах халлааны одуулуур. М. Ефимов
Роза уп-уһун хараҥа күөх халааты сөрүү тардынан баран, көхсүнэн буолан турда. С. Никифоров. Түҥнэри сөрөө — кими-тугу эмэ эмискэ сиргэ суулларан түһэр, сиргэ баар гын. ☉ Резко повалить, опрокинуть кого-что-л. на землю
[Манчаарыга] хандалы кэтэрдээт, хаһаактар түҥнэри сөрөөн муостаҕа охтордулар. И. Гоголев
Икки хос бастаах өксөкүнү Түҥнэри сөрөөбүтүҥ. П. Тобуруокап
[Сылгыһыт Сүөдэр] Чөмчүөрэни суһуоҕуттан харбаат, түҥнэри сөрөөн түһэрбитэ. «ХС»
ср. ДТС йоргэ ‘обёртывать, заворачивать, наматывать’, сару ‘завёртывать, наматывать, обматывать’, тув. чөргээр ‘пеленать’, хак. сөрге ‘наматывать что-л.; завёртывать, обёртывать что-л.’

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ