Урукку 1982 грамматикаҕа болдьуур киэп диэн тиэримин туттуллар

Билигин буолуон сөптөөх хайааһын киэбэ дэнэр

1 халыыба. Этиэх этим...

2 халыыба. Этиэх/этиэ эбиппин...

3 халыыба. Этэр этим...

Сказал(а) бы суолтаҕа

самоуправление

городское (муниципальное) самоуправление

вопросы местного значения межпоселенческого характера

1) имеющий основание, устойчивый; таас олохтоох имеющий каменное основание; на... каменном основании; олохтоох иһит устойчивый сосуд; 2) местный; олохтоохтор местные жители; олохтоох органнар местные органы; олохтоох кыыллар звери, постоянно обитающие в данной местности; олохтоох көтөрдөр зимующие птицы; 3) живущий как-л.; байылыат олохтоох он живёт зажиточно # олохтоох тыл обоснованное замечание; үчугэй олохтоох ат лошадь с хорошей, ровной рысью; куһаҕан олохтоох ат лошадь с плохой рысью.

местное (территориальное) сообщество

дотация местным бюджетам

доходы неналоговые местного бюджета

налоговые доходы местного бюджета

субвенции местным бюджетам

администратор поступлений в местный бюджет

местный бюджет

минимальный местный бюджет

функциональная классификация расходов местного бюджета

расходы местного бюджета

ведомственная классификация расходов местного бюджета

экономическая классификация расходов местного бюджета

собственные доходы местных бюджетов

главный распорядитель средств местного бюджета

формы межбюджетных трансфертов из местных бюджетов

исполнение местного бюджета

местная власть

местное сообщество избирателей

местное самоуправление

акты местного самоуправления

правовые основы местного самоуправления

выборное должностное лицо местного самоуправления

член выборного органа местного самоуправления

субъект местного самоуправления

представительный орган местного самоуправления

должностное лицо местного самоуправления

культура местного самоуправления

коллегиальный орган местного самоуправления

принципы местного самоуправления

органы местного самоуправления

позитивная ответственность органов местного самоуправления

негативная ответственность органов местного самоуправления

структура органов местного самоуправления

финансово -экономичес -кие основы местного самоуправления

право на местное самоуправление

субъект права на местное самоуправление

правовой надзор за местным самоуправлением

институциональная гарантия местного самоуправления

конституционные гарантии местного самоуправления

контроль местного самоуправления

местная администрация

формирование структуры местной администрации

единоличный орган местного самоуправления

местный интерес

установление местного налога

местные налоги и сборы

местный референдум

территориальные комиссии местного референдума

комиссии местного референдума

участник местного референдума

гарантии права на участие в местном референдуме

право на участие в местном референдуме

депутат представительного органа местного самоуправления

государственный надзор за органами местного самоуправления

организационные основы местного самоуправления

местные финансы

местная казна

местные сборы

территориальное общественное самоуправление

1) подходящий, достойный; сөптөөх кандидатура подходящая кандидатура; хайҕалга сөптөөх үлэ работа, достойная поощрения; 2) правильный; справедливый; сөптөөх быһаарыы правильное решение; сөптөөх дьүүл справедливый приговор; 3) годный к чему-л.; дьиҥнээх сулууспаҕа сөптөөх годный к действительной службе; 4) в отриц. ф. правильный; достойный; сөбө суох этии неправильное предложение; сөбө суох быһыы недостойное поведение; 5) перен. разг. удобный для чего-л.; кэтэ сылдьарга сөптөөх удобный для ношения # себе суох дробь мат. неправильная дробь.

бюджетные полномочия органов государственной власти

самовыдвижение кандидата

органы публичной власти

уполномоченный орган

орган по управлению муниципальным имуществом

бюджет муниципального образования (местный бюджет)

государственный орган по управлению государственным имуществом

ответственность; эппиэтинэһи үрдэтии повышение ответственности; ср. эппиэт 2.

юридическая ответственность

1. даҕ.
2. Бигэ, халбаҥнаабат, тулхадыйбат, түөрэккэйэ суох. ☉ Устойчивый, прочный (напр., об основании чего-л.). Таас олохтоох. Үчүгэй олохтоох тыы
3. Ханна эрэ олохсуйан олорор (киһи), ханна эрэ баар, ол сир киэнэ буолар (туох эмэ). ☉ Местный
   Аһыылаах сүөһүбүтүн аһылык гынабыт, Олохтоох сүөһүбүтүн Улуу өрүскэ Ордугунан уостаатыбыт. Саха фольк. [Бадин:] Эн бу дойдуга олохтоох оҕонньор буоллаҕыҥ дии? С. Ефремов
   Олохтоох оскуола уонна нэһилиэк актыыптарын күүстэринэн «Куһаҕан тыын» диэн оонньууну көрдөрбүттэр. А. Бэрияк
4. көсп. Дьоһуннаах, түс-бас. ☉ Основательный, дельный
   Онтон оонньуу, элэк умнуллан, Олохтоох кэпсэтиигэ киирдилэр. С. Данилов
   Саҥарара барыта олохтоох, эҕэлээх тыллаах. А. Фёдоров
   Төрүкү куһаҕан удьуордар, хаамаайы, олохтоох өйө-төйө суох. «ХС»
5. аат суолт.
6. Хайа эмэ сиргэ олорор киһи. ☉ Местный житель
   Хаҥас өттүбэр — суоппарбыт, уҥабар — аргыһым Николай Спиридонович, бу дойду олохтооҕо, оскуола үлэһитэ. Н. Заболоцкай
   [Өлөөнө:] Оттон ол тыа олохтоохторун хайдах сайыннараргын көрүөм ээ. С. Ефремов
   — Манна олохтооххун дуо? — диэн ыйыттым. — Даа, олохтоохпун. Миронов Николай Саввич диэн мончуорбун. М. Доҕордуурап
7. Олоҕун илгэтэ хайдаҕа. ☉ Уровень жизни, степень благополучия
   Өлбөт өрөгөйдөөх Өлбөт-сүппэт төлкөлөөх, Көрдөөх, байылыат олохтоох Көҥүл норуот Биһиги буоллубут курдук! Нор. ырыаһ. [Чокуурап:] Төһө бэрт олохтоох холкуоскутуй? [Солко:] Билиҥҥитэ куһаҕана суох. С. Ефремов

салайын диэнтэн хай
аата. Устудьуоннар салайыныыларын туһунан араас санаалар, этиилэр бааллар. «ЭК»
Бастаан утаа бу сахалыы салайыныыны кытта тэҥҥэ Арассыыйа үтэйэн киллэрэр байыаннай, кылаассабай диктатурата уустук быһыыга-майгыга илин-кэлин олорсо сылдьыбыт. ВУА БС
◊ Бэйэни салайыныы — кэлэктиип, тэрилтэ бэйэтин ис салалтатын бэйэтэ дьаһанар бырааба. ☉ Самоуправление
Саха тылын араҥалаан көрдөххө сахалар бэйэни салайыныы диэн тугун билбэт туҥуй омук буолбатахтар. ВУА БС

даҕ.
1. Киһи сөпсөһөр, сөп дии санаабытын курдук. ☉ Правильный, верный
Дьэ, сөптөөх суолга туруммуккун. Н. Лугинов
Бу сөптөөх уураах этэ. Суорун Омоллоон
«Кырдьык даҕаны, бу сөптөөх ыйытыы буолла ээ», — диэн кини сатаҕайдык күлэн алларастаата. В. Протодьяконов
Дириэктэр олохтоох уорганнары кытта сөптөөх сыһыаны олохтообут. В. Яковлев
2. Ирдэбилгэ эппиэттиир, сөп түбэһэр, сөп буолар, табыгастаах. ☉ Такой, какой нужно, подходящий, годный
«Истиҥ эрэ…» — диэтэ, сөптөөх тылы көрдөөбүттүү, саҥата суох олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Педагогическай үлэҕэ бары өттүбүнэн сөбө суохпунан оскуолаҕа үлэлиирбин сатамматынан ааҕабын. Н. Лугинов
Сүбэһиккэ сөбө суох буолаахтыам ээ. А. Фёдоров
Куоракка баран хаал, онно сөптөөх үлэ көстүө. А. Сыромятникова
△ Кээмэйинэн сөп түбэһэр, табыгастаах (хол., таҥнар таҥас). ☉ Подходящий (по размеру), удобный (напр., об одежде)
Оҕобор сөптөөх түү куопта лааппыга тахсыбыт диэбиттэригэр барбытым. Софр. Данилов
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар анал инструмент оҥостуммут. Суорун Омоллоон
[Кыыс] бэйэтигэр сөптөөх туос ыаҕайаларын оргуһуоҕар иилэн, …… уу баһа барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эбэм миэхэ кыракый сону уонна эмиэ миэхэ сөптөөх кыра этэрбэһи кэһиитин уурбут. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ирдэнэрин эбэтэр буолуохтааҕын курдук, онно эппиэттиир, сөп түбэһэр. ☉ Сообразный с чем-л., соответствующий чему-л., подходящий к чему-л.
Улаханыгар сөбө суох намыыннык ньаамыргыы тоһуйда. Амма Аччыгыйа
Эн ити интеллигентнэй киһиэхэ сөбө суох сүөргү да кэмэлдьилээххин. Н. Лугинов
[Чокуурап:] Чэ, күммүт ыраатта. Сөптөөх үлэ буолла. С. Ефремов
Уоһа хатыҥыр бэйэтигэр сөбө суох эттээх. Г. Колесов
4. Туохха эмэ анаабыт курдук, көдьүүстээх, туһалаах. ☉ Годный к чему-л., подходящий к чему-л., достойный чего-л. [Сэбирдэх Сэмэн:] Тыый, дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П
Ойуунускай. Тула өттүнээҕи айылҕата бэрт кэрэ, куруорт оҥорорго сөптөөх сир буолуоҕа. Суорун Омоллоон
[Михаил:] Табаарыс Павловы биһиги бары билэбит, сөптөөх хандьыдаат. С. Ефремов
5. Тэҥнээх, холоонноох, дьүөрэлээх (ордук киһини этэргэ). ☉ Подходящий, равный кому-л., достойный кого-чего-л. (обычно о человеке)
Дьэ, мин эйиэхэ сөптөөх атас буолуом. Н. Неустроев
Сүүһүнэн ааҕар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, кырдьык даҕаны, тойоҥҥо сөптөөх, сүдү киһи эбит. Эрилик Эристиин
Сомсооҥҥо сөптөөх кыыс, дьахтар суоҕун кэриэтэ этэ бу кыракый нэһилиэккэ. В. Титов

1. бэй. солб. аат.
2. Хайааһыны соҕотоҕун оҥорооччуну эбэтэр хайааһыны оҥорууга кыттааччыны көрдөрөр. ☉ Обозначает производителя каких-л. действий
   Бэйэм баран буллахпына, куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
   Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
   Куруһуогу «Народная воля» уопсастыба геройдара А. Желябов, С. Перовская бэйэлэрэ быһаччы салайбыттара. П. Филиппов
3. Хайааһын дьайыытыгар быһаччы түбэһэр кими, тугу эмэ көрдөрөр. ☉ Обозначает объект, который непосредственно подвергался какому-л. действию
   Куоракка хомсомуол бэйэни сайыннарар үөрэҕэр улахан мөлтөх бэйэм киниэхэ [Арамааскыга] тиийдэхпинэ, улаханнык сэргэҕэлэтэр киһи буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҕэ үлэлээбит аччыгый да буоллар минньигэс» диэн эмээхсин тыллара өйүгэр көтөн түстүлэр. Д. Токоосоп
   Уоскуй доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
4. Ким, туох эмэ хайааһыны тастан төрүөтэ, сылтаҕа суох оҥорорун көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что лицо, предмет совершают действие сами по себе, независимо от внешних факторов
   Табалар бэйэлэрэ ырааҕынан тарҕанан уччуйбуттара буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   Оһох бэйэтэ суулбут. «ХС»
5. тард. солб. аат суолт. Предмет кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннааҕын көрдөрөр, ыйар, туох эмэ бас билиитэ буоларын ыйар. ☉ Свой
   Бэйэ итэҕэһин аһаҕастык билинии — хайҕаллаах суол. Софр. Данилов
   [Юрий Семенович — Егор Кирилловичка:] Хамыыһыйа буоллун, туох да буоллун, барыта бэйэ дьонун анньан иһэҕин. «ХС»
6. даҕ. суолт. Сааһын сиппит, улахан (көтөр-сүүрэр, кыыл тустарынан). ☉ Достигший зрелости, взрослый (о животных). Бэйэ куобах
   □ Оҕонньор буойарын быыһыгар мүччү туттаран, күөрэтэн таллахачытан түһэрбит бэйэ көҕөммүн ылан тамнааттаата. М. Чооруоһап
   Биирдэ көрбүтэ — туһаҕар бэйэ куобах иҥнэн турар. Ф. Софронов
   Бэйэ андаатар, үөскэ күөрэйэн тахсан, нөҥүө кытыы диэки устан сундулуйбута. «ХС»
   ♦ Бэйэ бодоҕун киллэр — дьиҥнээх быһыыгын-майгыгын, хараактаргын көрдөр. ☉ Показывать, проявлять свой настоящий характер
   Өймөкөөннөр үөрэҕэ суох, хараҥа, сэмэй майгылаах, ол эрээри наада кэллэҕинэ, бэйэ бодолорун киллэрэн да ыллахтарына көҥүл, дохсуннуҥу майгылаах дьон этилэр. «ХС». Бэйэ бодоҕун тардын — туох эмэ буоларыгар эрдэттэн бэлэмнэн, оҥоһун, эрдэттэн бэлэм буол. ☉ Заранее подготовиться, быть готовым к чему-л., настроенным на что-л. Ээр-сэмээр кэтэһэ, бэйэ бодотун тардынным: Хоһулана хаары кэһэ хоһууммун дэнэн сананным. С. Данилов
   [Сиэллээхэп] Сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ, Бэйэ бодотун тардынан Саҥалыын-иҥэлиин биилэннэ. С. Васильев
   Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун туора көтөҕөн олорон, бэйэ бодотун тардынан, хоммут уоһун хоҥнордо, өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев. Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ — дьиҥнээх, киһилии быһыыгын-майгыгын киртитимэ, чиэскин үрдүктүк тут. ☉ Не ударить лицом в грязь, показать себя как следует
   Биһиги да син эрэй диэни эҥээриттэн тэлэн кэллибит, ол тухары бэйэ бодобутун түһэн, өлөн-охтон биэрбэтибит. Н. Заболоцкай. Бэйэҕин биллэр (көрдөр) — туох кыахтааххын, дьоҕурдааххын толору көрдөр (биллэр). ☉ Показать себя, свои возможности полностью. Бэйэҕин биллэр, ол кэнниттэн кэпсэтиэххэ сөп. Бэйэҕин бэйэҥ билин — тугу гынарбытын бэйэҥ бил, хайдах таптыыргынан сырыт (ким да ыйыытыгар-кэрдиитигэр, салайыытыгар наадыйбакка). ☉ Поступать так, как самому захочется (соотв. сам себе хозяин (господин, голова))
   [Байбал:] Чэйиҥ, аны, оҕолор, эһиги үрүүмкэни атастаһан иһэн бараҥҥыт, уураһан кэбиһиҥ, онтон биһиги, кырдьаҕастар, бэйэбитин бэйэбит билиниэхпит. А. Софронов. Бэйэҕинэн охсума — кими эмэ кимиэхэ эмэ, холобур, тус бэйэҕэ сөп түбэһиннэрэн сыаналыыр сөбө суох (киһи араас буолар). ☉ Не мерить на свой аршин
   Быһыыта, мин суох буолларбын эрэ, ойоҕум киһини мунньара буолуо диэн уорбалыыгын ээ. Киһини эрэ бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
   Ким тыллара буоларын сэрэйдим, кини бэйэтинэн охсоро буолуо. Н. Апросимов. Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргут — тугу эмэ оҥорон куһаҕаҥҥа түбэстэххинэ, атын киһини буруйдаайаҕын, бэйэҕин буруйдаар (бэйэм куһаҕаммыттан бу буоллум диэн этии). ☉ Пеняй на себя (не думай, не подозревай в случившемся других)
   Өскөтүн ханна эмэ быктарар күннээх буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһиги кулгаахпыт-харахпыт киэҥ, илиибит уһун. «ХС». Бэйэҕэр тиийин — бэйэҕин бэйэҥ өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством, накладывать на себя руки
   Сорго-муҥҥа сылдьан, икки төгүл бэйэбэр тиийинэн көрөн баран кыайбатаҕым. Д. Таас. Бачча оҕо кыыс хайдах бэйэтигэр тиийинээри гынар муҥай? А. Федоров. Бэйэ икки ардыгар — киһи суоҕар, иккиэйэҕин олорон (эттэххэ), билсэр, уруулуу, доҕордуу дьон быһыытынан (кэпсэттэххэ). ☉ С глазу на глаз, в отсутствие других
   [Баһылай:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, кийиитим аны кэлэн даҕаны киһи быһыылаахтык олороро суох. А. Софронов
   [Платонова:] Бэйэ икки ардыгар эмиэ тугун күрүчүөктэһиитэй? «ХС»
   Бэйэ икки ардыгар кыраны баран кыҥкыйдаһыллыа дуо? Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, элбэх сыл эриллэммин, эргиэн ымпыгын-чымпыгын биллим. Болот Боотур. Бэйэ киһитэ (дьоно) — чугас доҕордуу истиҥ киһи (дьон). ☉ Свой человек (свои люди)
   Сааскыт тухары бэйэ дьонуттан кырбана, абааһы көрүллэ сылдьар аанньа буолуо суоҕа ээ, ону санаан көрүҥ эрэ. Амма Аччыгыйа
   Наталья куолаһа!.. Чахчы киниэнэ!.. Оо, кэрэ да буолар эбит бэйэ киһитин саҥатын истэр. Н. Заболоцкай
   Мин манна эһиэхэ бэйэ киһитэ буоллум, барыгытын урууларым кэриэтэ саныыбын. Н. Габышев. Бэйэҥ баскын бэйэҥ билин — кимтэн да тутулуга суох буол. ☉ Быть самому себе хозяином, быть независимым, самостоятельным. Хабырылла сүөһү эҥин да биэриэ, оччоҕо, баҕар, дьэ бэйэҕит баскытын бэйэҕит билинэр ыал буолуоххут. А. Федоров. Бэйэҥ бэйэҕинэн — өйдүүр, билэр, бэрээдэктээх киһи эрээригин хайдах итинник быһыыланаҕын диэн этии. ☉ Как же вы сами (такой умница, а допустили просчет, наломали дров)
   Сэмэн Уйбаанабыс, ол бэйэҥ бэйэҕинэн хайдах буолан суос-соҕотоҕун оҕоҕун судаарыскайга үөрэттэрэҕиний? «ХС». Бэйэтин билинэн — бэйэтигэр, бэйэтин кыаҕар, күүһүгэр эрэнэн. ☉ Надеясь на себя, не сомневаясь в своих силах, возможностях
   «Ээ, чэ, киириэххэ даҕаны. Бэйэтин билинэн ыҥырда ини», — диэн уоһунтииһин чуубур гына соттубут. П. Ойуунускай. Бэйэтин биллэрдэ — кыахтааҕын биллэрдэ: куттаата, сэрэттэ, кэһэттэ. ☉ Давать жару, задавать баню
   «Мүччү харбата илигинэ, далай иһигэр баар эрдэҕинэ, өрүһүйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сөп буолуо этэ», — диэн баран, сүүһүн көлөһүнүн соттон кэбистэ. Суорун Омоллоон. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр — бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Думающий только о своих интересах, эгоистический
   Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов. Бэйэтин туһугар — атыны кытта тэҥнээбэккэ сыаналаатахха. ☉ Сам по себе, безотносительно к кому-л. (напр., о достаточно известной личности)
   Сэдьүк аҕата Олончо оҕонньор бэйэтин туһугар киэҥник биллибит киһи. Н. Якутскай. Бэйэтиттэн аһарынар — буруйтан-сэмэттэн куотаары, айыытынхаратын атын киһиэхэ түһэрэр, көлбөрүтэр. ☉ Валить (свалить) с больной головы на здоровую
   Ити киһи бэйэтиттэн аһарынан буруйун миэхэ түһэрэ сатыыр: хара оҕус кини от тиэйэ сырыттаҕына, доҕолоҥнообута. ГНС СТСДТ. Бэйэ тыына бэйэҕэ харбас көр тыын тыыҥҥа харбас. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла — тугу эмэ өйгүттэн, көҥүлгүттэн, баҕаҕыттан тутулуга суох оҥор. ☉ Делать что-л. непроизвольно, помимо своей воли
   Яша кыыс диэки хайыһан көрбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. «ХС»
   Ол иһэн оҕустаах дьону ситэн кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Д. Очинскай. Бэйэ ыккардыгар көр бэйэ икки ардыгар

бэйи доҕор

бэйи оттон

бэйи эрэ

оттон бэйи

салай диэнтэн бэй
туһ. Үөрэнээччилэр бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыналлар. «ЭК»
Олохтоох омуктар бэйэлэрин салайынар абыычайдара, суут-сокуон бырааптара билиниллиэх тустаахтар. ВУА БС

I
аат. Тыынар-тыыннаах, үүнээйи организмын туохха эмэ аналлаах чааһа, сорҕото. ☉ Часть организма, имеющая определённое назначение, орган
Мэйии — киһи өйүн-санаатын үөскэтэр уорган. ППА БЭХКК
Тыынар уорганнарынан мурун, бэлэс, хабарҕа, тыҥа буолаллар. Ыанньыксыт с. Сылгы бигиир уоргана киһи сөҕүөн курдук үчүгэй сайдыылаах. Кини этинэн-сиининэн бүтүннүүтүнэн, бэл, туйаҕынан кытта бигээн билэр. «Кыым»
Силис, умнас, сэбирдэхтэр, сибэккилэр уонна астар үүнээйи уорганнара диэн ааттаналлар. КВА Б
◊ Билэр уорган анат. — киһи тас эйгэни билэригэр көмөлөһөр организмын чааһа, сорҕото. ☉ Орган чувств
Киһиэхэ биэс суол билэр уорганнар бааллар. Олор тула туох баарын киһиэхэ биллэрэллэр, куттал туһунан сэрэтэллэр. Ол — харах, кулгаах, мурун, тыл, тирии. КЗА АҮө
II
аат. Судаарыстыба эбэтэр уопсастыба ханнык эмэ (үксүгэр салайар, хонтуруоллуур) тиһигин туох эмэ анал сыаллаах-соруктаах тэрилтэтэ. ☉ Государственное или общественное учреждение, входящее в состав определённой системы управления и обладающее соответствующими функциями, орган
«Хотугу сулус» сурунаал литературнай кириитикэни көҕүлүүр, тэрийэр, сүрүннүүр уорган буолуохтаах. Софр. Данилов
[Назар:] Уорган үлэһитэ чиэһинэй буолуохтаах. Р. Баҕатаайыскай
Дириэктэр олохтоох салайар уорганнары кытта сөптөөх сыһыаны олохтоон …… тэрээһин үлэни күүскэ ыыппыта. «ХС»
◊ Бэчээт уоргана көр бэчээт. Таайым ити сылларга улуус бэчээтин уорганыгар эппиэттээх үлэҕэ үлэлээбитэ

аат. Бэйэ оҥорор дьыалатыгар ким, туох эмэ иннигэр эбээһинэһи, эппиэти сүгүү. ☉ Способность отвечать за свои действия, поступки, ответственность
Салайааччы буолуу диэн үрдүк эппиэтинэс. Н. Лугинов
Аҕа буолуу бу ытык Эппиэтинэс буолар эбит. И. Гоголев
Коля, кырдьык, түөрт оҕо аҕата диэтэххэ, эппиэтинэс эҥин диэн олох суох киһитэ. Т. Находкина

n. body, nature, substance; pro. Self [<Evk.]; бэйэ бэйэ pro. each other; бэйэмсэк a. selfish