несов. 1. см. оправдать; 2. кого (защищать) буруйун мэлдьэс, көмүскээ.

сов., обелять несов. кого-что, разг. (оправдать) үчүгэй гын, көмүскээ, буруйун ыраастаа.

1. прич. от оправдать; 2. прил. тоҕоостоох, сиэрдээх; оправданный риск тоҕоостоох холонуу.

несов. 1. во что (быть убеждённым в чём-л.) эрэн, итэҕэйэ санаа; верить в успех борьбы охсуһуу ситиһиилээх буолуо диэн итэҕэйэ санаа; 2. в кого (считать способным оправдать ожидания) эрэн; верить в народ норуокка эрэн; 3. (быть религиозным) итэҕэй, абааһыны-таҥараны итэҕэй; 4. во что, чему (принимать за истину) итэҕэй, кырдьыктан; я не верю слухам мин үһүйээни итэҕэйбэппин; 5. кому (доверять) итэҕэй; # не верить своим глазам көрө сөҕөн кэбис; не верить своим ушам истэ сөҕөн кэбис; верить на слово тылга эрэн.

I
туохт. Эрэнэ санаабыты толор, туһалаа, туһалаах буол. ☉ Приносить пользу, оправдать возложенные надежды
Өнүтүө суоҕа. ПЭК СЯЯ
Өнүппэтэҕинэ, хайдах гыныамый? ПЭК СЯЯ
II
өнүй диэнтэн дьаһ
туһ. Үйэлээх сааһым доҕоро, Биирдэ өйдүөн көрүмүнэ, Бүдүрүйбүппүн көрөҥҥүн, Өнүттэн көммөт оҥорон, Көрсүө өйдөөх көрүҥҥэр, Көмүскэҥ уутун түһэримэ. И. Чаҕылҕан
Миэхэ үлэлээтиннэр эрэ, үчүгэйдик үлэлээтиннэр эрэ!.. Биһиги бары, эн уонна ханнык эрэ Маайа, ханнык эрэ Настаа дууһаҕыт дуомугар хасыһан тахсар буоллаххытына, хаһан өнүттүөхпүтүн? В. Гаврильева

туохт.
1. Салгыны чэбдигирт, дьэгдьит (этиҥнээх ардах, күөх от-мас туһунан). ☉ Сделать чистым, свежим, освежить (напр., о грозе)
Тэлгэһэни көҕөрдүү доруобуйаҕа улахан туһалаах, биллэрин курдук, күөх отмас салгыны дьэгдьитэр, ырааһырдар. Дьиэ к.
2. Эмтээх оттору туһанан кими, тугу эмэ дьаҥтан-дьаһахтан, дьиэҕин-уоккун куһаҕан дьайтан харыстаа. ☉ Оградить, защитить, очистить свой дом и домочадцев от болезней, хвори и другой нечисти (обычно при помощи различных трав)
Өбүгэлэрбит кытыаны аһы-үөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ырааһырдарга, ыарыыттан, дьаҥтан дьаһахтан харыстанарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
3. көсп. Өйгүн-санааҕын дьайҕарт, үтүөҕэ-кэрэҕэ туһулаа. ☉ Освежить, прояснить (напр., знания, мысли)
Ити курдук биир-биир аттаран иккиэн санааларын сыымайдаан, ырааһырдан, чочуйан баран, биир түмүккэ кэллилэр. В. Яковлев
Маннык хоһоон киһи иэйиитин үрдэтэр, санаатын ырааһырдар, үтүөнү-сырдыгы айарга көҕүтэр. ЭСЭ
4. көсп. Кими эмэ буруйтан-сэмэттэн босхолоо, кырдьыгын буллар. ☉ Оправдать, реабилитировать кого-л.
Мин наһаа үөрдүм. Иванов Мирону, Гаврильев Макары эмиэ ырааһырдыбыттар. Б. Павлов. Бары буруйу барытын Варяҕа түһэрбитигэр, кыыһа барытын чиэһинэйдик кэпсээн биэрэн, Айтаны ырааһырдан таһаарбыттара. Сэмсэ

I
1.
көр быыстаа I.1. Оол дулҕалаах кытаҕыттан, оруобуна быанан тардан, тоҕус буут сиринэ тоһоҕонон быыһаан биэриҥ! Күннүк Уурастыырап
Онтон, Марыыска хоһугар киирэн, кинилэри икки аҥыы быыһаан турбут истиэнэни суоруталаата, аан киэҥин кээмэйдээтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туспа тут, туспа араар. ☉ Держать отдельно, отделять
Астан быыһаан аһаабатах, таҥастан быыһаан таҥныбатах дьоммут. Эрилик Эристиин
Кини миэхэ тоҕо аалынарый, куччаҥалаах буоллаҕына, бэйэтэ тоҕо тарбаммат? Ити буоллаҕына, кини ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм. М. Доҕордуурап
Аспыт амтаннааҕын бэйэтигэр тардынара, быыһаан аһыыра. И. Никифоров
II
туохт.
1. Туох эмэ кутталлаахтан, куһаҕантан кими эмэ өрүһүй, босхолоо. ☉ Спасать кого-что-л. от чего-л. (опасного)
Алдьархайга түбэспит дьоннортон Тогойкин кэлбитин уонна ол дьону быыһыы охсорго туох дьаһаллары холкуос ылыммытын туһунан Тиитэп кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп. Н. Заболоцкай
Бу ырыа Уралы чиэрэстээн Улуукан Москваҕа тиийиэхтин, Батталтан быыһаабыт нууччаҕа Баараҕай баһыыба биэриэхтин! С. Васильев
2. Буруйа суоҕунан аах, кырдьыгын таһаар. ☉ Признать кого-л. невиновным, оправдать
Хайа, суут буруйа, айыыта суоҕу быыһаа ини. А. Софронов
Миигин да халыҥ буруйбуттан, хараҥа айыыбыттан быыһаатыҥ, онуоха үөрэкөтө турабын. Ньургун Боотур

туохт.
1. Туохха эмэ иилистэн эрилин, сөрөн (хол., быа киһи атаҕар). ☉ Липнуть, приставать к чему-л., обвиваться вокруг чего-л.
Сүүрүк ат Сүһүөҕэр сөрүөстэр Сүмэлээх күөх от Сүүнэтийэ үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын дуома этигэр сөрүөстэн, тыбыс-тымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
От, сиик түһэн, сүгүн хаамтарбакка, киһи атаҕар сөрүөстэ сылдьара. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., быа) эриллэн, онно иҥин, бохсулун, көлөтүн. ☉ Зацепиться за что-л., застрять в чём-л.
Таҥастыын ууга ыстанан киирэбин уонна уу отугар сөрүөстэн умса баран түһэбин. Н. Якутскай
Аны [аттар] ыраата баран, быаларыгар сөрүөстэн өлүөхтэрэ. Тумарча
Туһахха иҥнибит куобах туһаҕы чэҥкээйилэри соһон киирэн талахха сөрүөстэн өлөр. ТСКБ
2. Куотан, саһан ким, туох эмэ улаҕатыгар, кэннигэр түс, сөрөн. ☉ Спрятаться, укрыться за кем-чем-л., притаиться
Ньукуус бу киһиттэн куттанан, аҕатын кэннигэр сөрүөһүннэ. Суорун Омоллоон
Мин ыксаан, ампаар аанын кэннигэр сөрүөһүннүм. Н. Неустроев
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин …… одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Аан аһыллыбытыгар бурҕачыйа түспүт тымныыттан куотан, оһох чанчыгар сөрүөстүбүтүм. П. Аввакумов
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, сыстаҥнаа, тула эриллэҥнээ. ☉ Прильнуть, прижаться к кому-л.; путаться под ногами
Уулаах [киһи аата] …… хаһыыра түһэн баран, атын моонньугар сөрүөстэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уол ийэтигэр сүүрэн тиийэн сөрүөстэ түстэ. Н. Габышев
[Куоскам] кэллэхпинэ, курдьугунуу-курдьугунуу, атахпар сөрүөстэрэ, атаахтаан ньааҕыныыра. ТМ ДК
Туой улахан дьон атахтарын анныгар сөрүөстэр үгэстээх. Бар, оонньоо! В. Гаврильева
3. Ханньары бар, ханньары өҕүлүн, ханньары иэҕилин. ☉ Искривиться, перекоситься
Чукаар, ымайбыт сирэйэ сөрүөстэн, ыртайбыт уоһа ньимийэн барда. Л. Попов
Урут хаһан да көрбөтөх кыылчаана, чааркааны быһа кирэ сатаан баран, сөрүөстүбүтүнэн тоҥон хаалбыт. Болот Боотур
Коля Манасов …… мунна сөрүөстэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
Доҕор киһи …… үөһэ быраҕылларыгар маска охсуллан, тумса сөрүөстэн туора баран хаалбыт хаарбах чаанньыгы ылан уу баста. Н. Заболоцкай
4. көсп., сөбүлээб. Кимниин эмэ бииргэ сырыт, куодарыс, куомуннас (үксүгэр, туох эмэ бөрүкүтэ суоҕу гынарга, оҥорорго). ☉ Водиться, хороводиться с кем-л., связаться с дурной компанией
[Өлөксөөндөрө:] [Кыыспыт] ол-бу дьоҥҥо сөрүөстэр. Ити биир урааҥхай, Барахсаанап диэн ааттаах киһи, туой булар. Н. Неустроев
[Миитэрэпээн] Куһаҕан Өлөөнчүккэ сөрүөстүбүккүн, кэтэххиттэн таһырдьа умса астахха, иирбэт буолуоҥ. Л. Габышев
Ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
△ Кими-тугу эмэ бул, буулаа (үксүгэр сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Пристать, пристроиться, прибиться к комучему-л. (обычно с оттенком неодобрения)
[Марыына:] Киһи буолбат оҥоһууга абааһы сөрүөһүннэҕэ буолуо. А. Софронов
Кэлэктиип кэккэтигэр Сиэхсит аймах кырыытынан симиллибит, Сүрэҕэ суох илэ-бодо сөрүөстүбүт. С. Васильев
Үрүҥ кыылтан уолуһуйбут улахан ыппыт табаларбытыгар сөрүөстүбүт быһыылаах. И. Федосеев
Үрэх тулата элбэх талахтаах, хатыҥнаах буолан туртас бэркэ сөрүөстэр. «ХС»
5. көсп. Эппиэтинэстэн куотунан туохха, кимиэхэ эмэ сигэн, көлбөрүтүн. ☉ Стараясь уйти от ответственности, пытаясь оправдать себя, ссылаться на обстоятельства
Өрүү кэмҥэ, бириэмэҕэ сөрүөстэр ээ. Дьиҥэр, бу эн курдуктар кыра да халыйыыны көннөһүллүбэт алҕаска тиэрдэллэр. Н. Лугинов
[Инженер] бу сир тымныытын улаханнык кыайда. Дьэ онтон хатыйа харбаан, тэриир суоҕар, киһи тиийбэтигэр сөрүөһүннэ. А. Сыромятникова
6. кэпс., сөбүлээб. Араастаан кубааскайдан, кубулҕатыр, буолунума (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Ломаться, капризничать, вредничать (обычно о женщине)
[Долгунуоп:] Хотуой, сөрүөстэ сытыйаҥҥын, эргин ахтаҥҥын, иҥиириҥ тарта дуо? Амма Аччыгыйа
Киэр буол, симэхсин, сөрүөстүмэ, түксү! Суорун Омоллоон
Мин көрдөһүүм буолан, соруйан сүрэҕэлдьээн сөрүөһүннүҥ ини! В. Протодьяконов