отпираться, отказываться от чего-л.; отрицать, отвергать что-л.; кырдьыгы хайдах мэлдьэһиэҥий ? как ты будешь отрицать правду?

браковать; отвергать; сирэн ылбата он забраковал что-л. (букв. забраковав, не взял); кыыс ити уолу сирэр девушка отвергает этого парня.

1) мести, заметать; тибии суолу тибэр метель заметает дорогу; 2) перен. разг. решительно отказываться от чего-л., отвергать что-л.; этэн көрдүбүт да, олох тибэн кэбистэ мы пытались уговорить его, но он решительно отказался.

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ аактата суруй, аактаны оҥор. ☉ Составлять, писать акт. Сытыйбыт хортуосканы аактаабыттар
2. кэпс. Кими, тугу эмэни куһаҕанынан, аналыгар сөп түбэспэтинэн ааҕан сыый, сир, быраактаа. ☉ Браковать, отвергать, не принимать кого-что-л., считая для чего-л. негодным. Миигин булка ылбатылар, аактаан кэбистилэр

сирэн силлэҥнээ — бэрдимсийэ, киэбирэ санаан сириэ суоххун сир, сирбитэ буол. ☉ Отвергать, не принимать (из мнимого чувства своего превосходства над кем-чем-л., зазнаваясь)
Сирэн силлэҥнээбитиҥ да, син бэргэһэлэнэ иһэҕин. М. Доҕордуурап
Дьэ, кыыс оҕом, сирэн-талан силлэҥнээбиккин өйдөтөрүм буолуо. В. Титов

туохт. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ сөбүлээбэккэ сир, сыыйан туорат. ☉ Браковать, отвергать когочто-л.
Оттон ити кыыспыт тугуй, тоҕо тээгилээтиҥ? У. Нуолур
Урукку сэбиэдиссэйдэр, кини курдук тээҕилээбэккэ, бириинчиктээбэккэ оту аҥаар уһугуттан туталлара. Л. Габышев
Хас биирдии нэһилиэк сирдэрин кыралар, бытархайдар эҥин диэн мыыммакка, тээҕилээбэккэ эрэ, суруйан ылыахха наада. Багдарыын Сүлбэ
△ Халбаҥнаа; тугу эмэ саарбахтаа. ☉ Проявлять нерешительность, колебаться; сомневаться в чём-л.
Тэрэнтэй мүчүҥнүүр, иҥнэҥниир, Тээҕилээн турбахтыыр, тэпсэҥниир. С. Тимофеев

туохт.
1. Туохтары эрэ тэйиччи быраҕыталаа, элитэлээ. ☉ Побросать что-л. как попало; забросать кого-что-л. чем-л.
Кэргэнэ, кыыһырбыт курдук, оҕонньоро кыырар таҥаһын, дүҥүрүн ылан ороҥҥо тамнаабыта. Н. Якутскай
Мардьаҥныырап кууллары көрөн айманна: «Эй, кэл эрэ, маны барытын таһырдьа тамнаа!». Е. Неймохов
Эмискэ байыастар ойон турбуттара итиэннэ тааҥкалары кыранааталарынан тамнаабыттара. И. Федосеев
△ Ыраах кыырат, элит (биир тугу эмэ). ☉ Бросить, кинуть что-л. далеко
Доҕоттоор, бу туох орой мэнигэ, урааҥхай киһитэ маннык хаарыан чаһыны ууга тамнаан барбыт бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Киҥнэнэн, тутан турар инструменын тамныыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Талбыккынан охтортоо, быраҕаттаа (тустууга). ☉ Бросать, кидать, швырять кого-л. как угодно (в спортивной борьбе)
Арай мин туста тахсаары бэлэмнэнэ сылдьан, …… сүүрэн тиийбитим …… Цикларунаны [тустуук араспаанньата] биир уол талбыт сиригэр тамныы сылдьар эбит. СМН ТС
Тустуу сиэксийэтигэр кэлбитигэр, тустуунан хаһыс да сылларын дьарыктанар уолаттар кинини ыла-ыла тамнаабыттара. «ЭК»
3. көсп. Сытыытык, күүскэ үрэн өрүтэ ытый, бурҕачыт (тыал туһунан). ☉ Заметать, кружить снег (о сильном ветре)
Тыал тамныыр ньуолах хаары. И. Гоголев
Мууһунан тамнаан кэллэ кыһынхаан. Эллэй
♦ Тыллары тамныыр — мээнэ-мээнэ саҥарар. ☉ Бросаться словами
Ыйааһыннаах тыллары мээнэ тамнаама, Ыйыталаһан, көрдөһөн таах кыынньаама. С. Васильев
Мин кыһыйан кырыылаах тыллары тамнаабытым. «ХС». Харчыны тамныыр — харчыны таах, ахсарбаттык быраҕаттыыр, харчыны харыстаабат. ☉ Небрежно относиться к деньгам, швыряться деньгами
Тутааччылары даача оҥостооччулар эккирэтэ сылдьаллар, «Волга» массыынанан тиэйэллэр, харчыны төһөнү көрдүүргүнэн тамныыллар. В. Протодьяконов. Ыкка тамнаа кэпс. — сөбө суох дии санаа, искэр ылыныма, сир. ☉ Пренебрегать кем-чем-л., отвергать, ни во что не ставить кого-что-л.. Кууруспут аҕыйах ахсааннаах уолаттарын ырытан ыла-ыла ыкка тамныырбыт. Ол иһигэр эйигин эмиэ. «Күрүлгэн»

I
туохт.
1. Туохха да иҥнибэккэ бүтүннүү киир, сөп буол. ☉ Умещаться, помещаться в чем-л.
Ураһабыт кырата бэрт буолан, аҥарбыт эрэ батта. А. Софронов
Боолдьох бүрүөһүннээх аан тиэрэ баран хааларын кытта ааҥҥа дьон баппакка, кырыы-кырыыларынан симсэн турдулар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Дьону кытта табыс, эйэлээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уживаться, ладить с людьми (преимущественно употр. в отриц. ф.)
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, училищеттан үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Уолбутун хайдах эрэ гыныах, манна батан сатаан сылдьарыттан ааста. Далан
Дима баппат, өһөс-чоҕой киһинэн аатыра сырыттаҕа ити дии. С. Никифоров
II
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., суолу, үрэҕи уо. д. а.) батыс, батыһа бар. ☉ Следовать за чем-л., идти вдоль чего-л.
Сүтэрэн кэбиһэ-кэбиһэ, бэрт эрэйинэн ирдээн, аттар суолларын баттылар. Болот Боотур
Баччаҕа үрэҕи батан сордоҥ бэркэ тахсааччы. И. Гоголев
Биһиги кыараҕас үрүйэни батан, Чыыстайы арыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ анаан-минээн көрдөөн кэрийэ бар. ☉ В поисках чего-л. следовать за чем-л. [Өксүүнньэ:] Чэ, сөп, ынахтар тэллэйи бата сырыттахтара. Күндэ
Чубуку аһылыктаах сири батар. И. Гоголев
Арыт дьиҥ француз сиэринэн, Бардары, кафены батабын. С. Данилов
III
туохт., кэпс. Көрдөһүүнү ылыныма, аккаастаан кэбис. ☉ Отвергать просьбу, не соглашаться, отказать
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспитим. Н. Заболоцкай
Чэ, ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайдах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. «Чолбон»
IV
туохт. Хаан урууларгыттан кимиэхэ эрэ тугунан эмэ маарынныыр буол. ☉ Походить на кого-л. из родственников
Ийэтин баппыт. Эһэтин баппыт. — Эн дьэбир да киһигин: кими батан итиччэ кытаанаҕыҥ эбитэй. Н. Лугинов
Аҕаҕын баппатах эрдьигэн эбиккин. Кэпсээннэр
V
туохт. Сап, буоһат (атыыр оҕуска, атыыр сылгыга сыһыаннаах). ☉ Спариваться, осуществить случку (о жеребце или быке)
Ынаҕы батан көрбөтөх, Тутум атахтаах, Туора муостаах Луобээгэй оҕустаах. П. Ойуунускай

туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ охсуолаан салгыны хамсат, оннук гынан тугу эмэ үүр, тэйит, эбэтэр күөдьүт (хол., уоту). ☉ Махать, обмахивать (руками или чем-л.), отмахиваться (напр., от комаров). Оҕону сөрүүкэтэн былаатынан сапсый. Уоту таҥаһынан сапсыйан күөдьүт
□ Санныгар, сааныгар Сахсырҕа түспүтүн Сапсыйабын диэхтээн Сааныгын өлөрбүт. П. Ойуунускай
Чоочо отчуттара …… кулун кутуруга дэйбиирдэринэн бырдаҕы сапсыйа-сапсыйа тиийэн кэлэллэр. В. Протодьяконов
2. Илиигин эбэтэр тугу эмэ өрө тутан хамсатан туох эмэ бэлиэтэ биэр (хол., быраһаайдаһан, ыҥыран эбэтэр чугаһатымаары). ☉ Подавать какой-л. знак движением поднятой руки или чем-л., поднятым в руке (напр., прощаясь), махать
Икки илиитинэн аргыый утары сапсыйа-сапсыйа, Катя кэннинэн хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна тахсаары ойон турбутун Матвей Матвеевич илиитинэн сапсыйан тохтотон кэбистэ. Н. Лугинов
Аркадий Дмитриевич сапсыйа-сапсыйа тыраахтарга сүүрэн кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Кынаттаргынан күүскэ дайбаа. ☉ Махать, делать взмахи крыльями
Таллан куоҕас Талаара сапсыйан, Үс сүүс сыл Көтөн күпсүйэн бүтэрэр аартыгын Мүнүүтэнэн мүччүрүтэлиир эбит. С. Зверев
Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда. Сабарай кынатын сапсыйан Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
Туран иһэн модьу токур муруннаах күрэҥниҥи өҥнөөх көтөр биирдэ-иккитэ аллара сапсыйан хаалтын эрэ көрөн хааллым. Н. Заболоцкай
4. поэт. Күүскэ тыалыр, силлиэр. ☉ Сильно дуть, обдувать (о ветре)
Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах этим. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
5
кэпс., көр сапсыйан кэбис. Бүгүҥҥү мунньаҕы, айдааны, Айтаны — барытын сапсыйан баран, дьиэбэр тиийэн «Тиэриллибит кырыспын» туппутунан ороммор тиэрэ түһүөхпүн баҕарбытым. Далан
♦ Саба (таҥнары) сапсый — киһи тугу эмэ оҥороору гынарын бобус, төттөрү буой. ☉ Категорически возразить, отказать, не принять чьё-л. намерение, желание, решение, воспрепятствовать ему
Доҕоро: «Өрүс хамсыыра чугаһаата, …… тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт», — диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай
Семён Степанович эмтэнэ барыан баҕатыйарын [эмээхсинэ] таҥнары сапсыйбыта, …… «Мин бэйэм эмтиибин, эһиги кыһаммыта буолумаҥ», — диэн силбиэтэнэрэ. «ХС». Сапсыйан кэбис — туһа тахсыбатын көрөн, тугу эмэ оҥоро, көннөрө эбэтэр кимитугу эмэ кытта мөккүһэ, аахса сатыыргын уурат, кыһаммат буол. ☉ соотв. махнуть рукой на кого-что-л.
Кэлин сапсыйан кэбиспитим: тугу да туойдуннар. Софр. Данилов
«Буот, Потанин баар Сибиир дьиҥнээх патриота. Эн буоллаххына төһө эмэ үөрэхтээх киһи эрээри…» — Абыраамап кэлэйбиттии туттар, сапсыйан кэбиһэр. Л. Попов
Уолу үөрэххэ хара күүстэринэн сосуһалларыттан туһа тахсыбатын өйдөөн, сапсыйан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Яблонялары хаһан эрэ биир талбытынан таалалаабыт атыыһыт олордон биирдэ эрэ үс күөх дьаабылыканы ылбыта, онтон ыла сапсыйан кэбиспитэ үһү. «ХС»
△ Тугу эмэ истэ да барыма, хара ааныттан ылыныма, буолунума. ☉ И слушать не хотеть о чём-л., отказываться от чего-л., отвергать что-л. тут же, с ходу
Биэни ыаһыны, кымыһы оҥорууну бодьуустаах үлэ диэн сапсыйан кэбиһэллэр. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. сапы ‘махать, трясти’, телеут. сапсы ‘потрясать’

1. хаал 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Бачча үөрэнэн, сыралаһан баран хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев
   Александр дьиэ туттан иһэн хаалларбыт акылаатын оннугар тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Кими, тугу эмэ баар сириттэн хамсатыма, илдьэ барыма. ☉ Оставлять кого-что-л. на месте пребывания, нахождения, не брать с собой
   Таһаҕастарын аара хаалларан баран, кыстыыр сирдэригэр сулумах бэйэлэрэ арыычча тиийэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мин эйигин манна хаалларарым, эйигинэ суох тахсарым сатаммат. С. Ефремов
   Арааһа, суумкатын бу эргин хаалларбытын ханна эрэ халты уурбуттара дуу. Огдо
3. көсп. Ким, туох эмэ бэйэҥ кэннигиттэн баар буоларын, хааларын курдук оҥор. ☉ Оставлять кого-что-л. после себя
   Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына — Хас саас аайы сэбирдэх буолан тыллыаҥ. С. Данилов
   Киһи бэйэтин кэннигэр эмиэ бэйэтин курдук эдэр көлүөнэни хаалларара ордук кэрэхсэбиллээх. С. Никифоров
   «Бу идэбин күн сиригэр баар оҕолорбор кыайан хаалларбатым», — диэн улаханнык хомойон барбыта үһү. ИСА
4. көсп. Тугу эмэ саҕалаан баран, тиһэҕэр тиэрдимэ, тохтотон кэбис. ☉ Не доводить дело до конца, оставлять, бросать
   Барыны-бары умнан, тугу барытын хаалларан туран, хайыһар оҥосто охсуохха. Амма Аччыгыйа
   Бачча үөрэммит сыраларын хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев. Ситэ бүтэ илик дьиэлэри бүтэриэх баар этэ, саҕалаан баран хааллараары гынныбыт. М. Доҕордууурап
5. көсп. Болҕомтоҕун уурума, аахайбакка аһаран кэбис. ☉ Не обращать внимания на что-л., не придавать значения чему-л. [Чүөчээски] Ийэтин аһынара бэрдиттэн, тыллыы барыан тардынна, таах хаалларыан эмиэ санаата буолбата. Суорун Омоллоон
   «Суох, итини мээнэ хаалларыахпыт суоҕа, биһиги бүгүн куурсунан декаҥҥа сурук суруйуохпут», — диэтэ Миша. Н. Лугинов
   Урукку үтүөтүн аахсан сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов
   △ Тугу эмэ ылыныма, аккаастаа. ☉ Отвергать что-л., отказывать кому-л. в чём-л.
   Ытык тылбын ылын, Хаарыан тылбын хаалларыма, Үтүө тылбын өлбөөдүтүмэ. Саха фольк. Билиҥҥитэ, кырдьык, таҥара мин малыыппабын мээнэ хаалларбакка дылы гынар. А. Софронов
   Бар дьонум көрдөһүүтүн хаалларар кыаҕым суох. Н. Якутскай
6. көсп., кэпс. Урукку дьарыккын, урут оҥоро үөрэммиккин умун, бырах. ☉ Отвыкать, отходить, отказываться от чего-л., ставшего привычкой
   Ии, сэгэриэм, ол дьарыкпын хаалларбытым өр буолла. Күндэ
   Кини билигин даҕаны тохсунньу тымныытыгар таһырдьа тахсан хаарынан суунарын хааллара илик. Ф. Софронов
   Сааһа аҕыйаҕын быһыытынан, мэнигэ-тэнигэ буоллаҕа, мантан антах хаалларыа буоллаҕа дии. МНН
7. көсп., кэпс. Утарылаһар кыаҕа суох буолан хантан эмэ чугуй, төттөрү бар (хол., кыргыһыы кэмигэр). ☉ Отступая оставлять, бросать что-л. Смоленскай умайбыта, этэрээт куораты хаалларан, куотарга күһэллибитэ. «Кыым»
   ♦ Атаҕын суолун хаалларбыт көр атах
   Үүтээн таһыгар соторутааҕыта тыатааҕы «ыалдьыттаабыт» быһыылаах, атаҕын суолун хаалларбыт этэ. «Чолбон»
   Сиргэ-буорга хааллар — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). Истиҥ-иһирэх тылларын, Кэриэс-хомуруос этиитин Сиргэ-буорга хаалларымаҥ, Тыаллаах-күҥҥэ ыһымаҥ. С. Зверев. Хара ньуургун хаалларан туран — сыраҥсылбаҥ эстиэр диэри (үлэлээ). ☉ В поте лица (работать)
   Эһэтэ барахсан үйэлээх сааһын тухары хара ньуурун хаалларан туран үлэлээбит киһи буоллаҕа эбээт. Күрүлгэн