прил. 1. (ровный) дэхси, кылааккай, ньылаархай; гладкая поверхность кылааккай ньуур; 2. (прямой) сытыары; гладкие волосы сытыары баттах; 3. перен. (плавный) сырыынньа; гладкая речь сырыынньа тыл; 4. разг. (упитанный, откормленный) толору эттээх; гладкая лошадь толору эттээх сылгы;

1. уот I диэнтэн хай. аата. Биллэн турар, орто ыйааһыны үрдэтии аҥаардас төрүөх иннинээҕи уотуунан муҥурданыа суохтаах. «ХС»
2. Уойбут, уотуллубут. ☉ Жирный, откормленный
   Хоту дойду дьоно, үгэс быһыытынан, биһигини уотуу таба эмис этинэн, барбыт хойуу чэйинэн күндүлээтилэр. «ХС»

1. конь, лошадь; үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара плётью, у хорошего человека одно (неизменное) слово; эттээх ат эрэмньилээх йогов, откормленный конь надёжен; 2. кастрированный, холощёный; ат оҕус вол; ат оҕуһу уоһахтаабыкка дылы погов. всё равно, что от вола ожидать молозива # ат буол = см. аттаа = 112; кус быһый , ат бөҕө сильный, ловкий.

даҕ., түөлбэ.
1. Анаан уотуллубут, байтаһын (сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Откормленный (о конном скоте)
Эн былыр Доодороп үс илии хаһалаах эримэх байтаһын биэтин уоран сиэбит аатыран, сор бөҕөнү көрбүтүҥ. Эрилик Эристиин
Кинилэр кур, эримэх, хаҥыл атыырдары илиинэн тутуу, үүннээһин-тэһииннээһин дьулаан дьыалатын билэллэр. В. Протодьяконов
[Оҕолор] кыыл сылдьар, эримэх сылгылары тутуох-хабыах, үүннүөхтэһиинниэх дьон үһү дуо? «ХС»
2. Үйэлээх сааһыгар эргэ барбатах (сааһырбыт дьахтар). ☉ Старая дева (пожилая женщина)
Эргэ барбатах Эримэх кыыстаах, Ойох ылбатах Дьулусхан уоллаах. Суорун Омоллоон
ср. МНТ еремүк, орд. ермек ‘бесплодная’

жиреть, толстеть, тучнеть; поправляться, полнеть; бу сибиинньэ олус уойбут эта свинья хорошо откормлена; уойан хаалбыккын ты очень поправился, пополнел.

I подр. звуку, возникающему при осыпании, обрушивании твёрдых частиц; кур гын = с шумом обрушиться; сыыр хааһа сууллан кур гына түстэ край обрыва вдруг с шумом обвалился.
II пояс; ремень; кушак; солко кур шёлковый пояс; саллаат кура солдатский ремень.
III 1) старый, залежалый; кур уҥуох старая, высохшая кость; кур табаар залежалый товар; 2) прошлогодний, припасённый впрок; кур от прошлогоднее сено; кур оҕус бык, откормленный за год или за несколько лет (для убоя); кур бэйэтэ кубулуйбатах погов. его прошлогодний вид не изменился (т. е. он с годами не меняется).

1. аат. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх сүөһү (үксүгэр идэһэҕэ ананан). ☉ Откормленный, нагулявший жир за лето скот (или кобыла) (обычно для забоя)
   Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Туруктааҕынан дьоһуннаммат, Байтаһынынан мааныламмат, Эмиһинэн идэһэлэммэт, Бурдугу булуммат [Кэччэгэй баай]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ыкса киэһэ, аҕабыт кыыл таба байтаһынын бултуйан кэлэн, үөрүү бөҕөнү үөрбүппүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Анаан уотуллубут, куруламмыт, кур (хол., сүөһү). ☉ Нагулявший жир, откормленный (напр., скот)
   Байтаһын биэ атыыта байтаһын биэ баар үһү (тааб.: дьахтар халыыма). Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
   Онно көрдөҕүнэ, биир толуу, байтаһын биэ мэччийэ сылдьар эбит, ол биэни Дэлэгэй өлөрөргө санаммыт. «ХС»
   Түөртээх байтаһын ынаҕы түҥнэри биэрэн түһэрэн малааһын оҥоорторо. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Байтаһын дьахтар элэк. – оҕолонор диэни билбэтэх, оҕо көрүүтүгэр эриллибэтэх дьахтар. ☉ Женщина, не рожавшая детей (потому не знающая заботы о детях)
   Байтаһын дьахтар оту баҕас мунньуо. Болот Боотур
   [Мукуйук:] Икки байтаһын дьахтар олороҕут дии, ол ити икки ардыгар сүгэн да аһаппаккыт дуо? Күндэ

I
аат. Киһи синньигэс биилинэн таҥас таһынан баанар, тимэхтэнэр тирии, таҥас балаһата, лиэнтэтэ. ☉ Пояс, ремень
Тогойкин наһаа тото-хана аһаабыт киһи курдук туттан, сонун көннөрүннэ, курун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы суол хатыс куру субуйбуттуу, сыыйыллан, кинини сиэтэн иһэргэ дылы. М. Доҕордуурап
◊ Кур тыла — кур киһи биилигэр сөптөөх буоларыгар анаан кур хайаҕаһыгар киирэн хатыыр чорбоҕор тимир. ☉ Язычок пряжки
Эргэ эра үйэтин саҕана кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
тюрк. кур.
II
даҕ.
1. Эргэ, ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний, старый, лежалый, несвежий
Айдар, ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккитинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүөҕэ кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. монг. хур ‘прошлогодний’
III
даҕ. Анаан уотуллубут (сүөһү, оҕус). ☉ Откормленный (напр., бык)
Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Суорун Омоллоон
Икки байтаһын ынаҕы, үс кур оҕуһу өлөрөн, ыһыах-уруу тэрийбиттэр. Н. Якутскай
казах., кирг. кур ‘жирный, упитанный, откормленный (о лошади)’
IV
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах эттик үлтүрүйэн, бытарыйан тохтуутун тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при осыпании, обрушении мелких частиц твердого тела.