побуд. от уларый = 1) изменять, менять, заменять; былааны уларыт = изменить план; 2) отменять; бирикээһи уларыт = отменить приказ; 3) в ф. деепр. на =ан выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать заново, переделывать; уларытан тут = перестроить; уларытан оҥор = переделать; уларытан тэрий = реорганизовать.

туохт.
1. Тугу эмэ гынаргын тохтот. ☉ Прекращать, переставать делать что-л. Манчаары Тураах Уйбааҥҥа сылдьарын уураппат. МНН
Уол ытыырын ууратан, бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, хараҕын уутун сотто турда. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай оччоҕо маһы кыһарын ууратан, уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны! А. Бэрияк
Ира, ордук-хос тылгын баһаалыста уурат. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Кими эмэ туохтан эмэ (хол., дуоһунаһыттан, үлэтиттэн) босхолоо. ☉ Освобождать, отстранять кого-л. от чего-л. (напр., должности, работы)
Уйбааны бэйэтин холкуос бэрэссэдээтэлиттэн ууратарга сөп буолла. Амма Аччыгыйа
Обсерватория партийнай тэрилтэтэ кинини үлэтиттэн ууратар туһунан Акадьыамыйаттан көрдөһөргө уураах таһааран кэбиспитэ. В. Яковлев
Оскуола уопсай мунньаҕар Никитини буруйдаан дириэктэриттэн ууратарга быһаарбыттар. КНЗ ОО
3. Туох эмэ (хол., сокуон, уураах) үлэлиир күүһүн көтүр, дьиҥэ суоҕунан аах. ☉ Объявлять недействительным то, что было установлено ранее, отменять (напр., закон, распоряжение)
Сэбиэскэй былааһы бэрт дөбөҥнүк уурата охсор санаалаахтар. Амма Аччыгыйа
[Суут] Абдуркулланы ытартан ууратан, Енисей күбүөрүнэтигэр Туруханскай уокуругар уон сыл көскө анаабыта. Эрилик Эристиин
Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи үһүс сийиэстэрэ халыымы (дьахтары атыылааһыны) ууратар туһунан аналлаах уурааҕы таһаарбыта. А. Бэрияк

туохт.
1. Туох эмэ тутууну алдьат (үксүгэр чаас-чаас араартаан ылыы туһунан). ☉ Разбирать, ломать, сносить строение (обычно разбирая по частям)
Дьиэни көтүр. Күрүөнү көтүр. — Байбаллаах Сөдүөт күрүөнү көтүрэн сыарҕаҕа үллэччи тиэйэн баран, өтүүлээн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Иван Уус салалтатынан …… Лука Иванов уонна Иван Уус дьиэлэрин көтүрэн Лоҥкуудаҕа тастарыы саҕаланна. М. Доҕордуурап
Уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гаврильева
△ Чаастарга тус-туспа араартаа, өһүл (хол., механизмы, массыынаны). ☉ Разбирать на части (напр., механизм, машину)
Суоппар Николай Карпов ЗИЛ-13 массыынаны өрөмүөннэтээри көтүрэ, Егор Аргунов полуприцебы хомуйа …… кэпсэтэр да солото суох сылдьаллар. БИ УЛАа
Саҥа кэлбит аппарааты көтүрэн, итии уунан сууйан, ыраастаан уонна куурдан баран туттуллар. ЫаС
△ Тугу эрэ арааран ыл (хол., тутуу чааһын, ханнык эмэ малы). ☉ Снимать, отрывать, срывать часть чего-л., прикрепленную к чему-л., разбирать что-л. (напр., о строении, мебели)
Кинилэр [Бобров, Кириилэп] сарай кэннинэн хаптаһыны көтүрэн тахсан, икки аҥы сүүрэн бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
Истиэнэттэн мас долбууру көтүрэр тыаһа лиҥкиниир-лаҥкыныыр, уһун тоһоҕону субуйа тардан таһаарара, киһи куйахата күүрүөн курдук, хачыгырыыр. Н. Якутскай
△ Сүөрэн, устан ыл (хол., тиириллибит, туруоруллубут балаакканы, ураһаны). ☉ Снимать, разбирать (напр., палатку, урасу)
Лэкэчэк балаакканы көтүрэн суулуур. Күндэ
2. Тугу эрэ туохтан эрэ тоҕо тардан, хоҥнору (уһулу) тардан ыл. ☉ Вырвать, выдернуть что-л. из чего-л.. Долбуурдолбуур, уон тарбаҕынан таҥнарыта тардыалаан, сиһиҥ үөһүн көтүрээри кэдэҥнэтэрэ буолуо. Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? Саха фольк. Ньургун Боотур Алып-Хара сиһин үөһүн сүрэхтэри-быардары көтүрү тардан таһаарар. Суорун Омоллоон
3. Тигиллибит сиигинэн быһыталаа, хайыталаа, таҥаһы сиигинэн алдьат, чаасчаас араар. ☉ Пороть, распарывать (одежду) по шву
Сон биэтэһин көтүр. Этэрбэс билэтин көтүрэн ыл. — Тогойкин сонун сиэбин харбанан көрдө — Даша хам тигэн кэбиспитин көтүрүөн кэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Командующай адьютант быһаҕынан этэрбэс хос уллуҥун көтүрэн тэллэһиннэрдэ. П. Филиппов
Мөрүөн хараҕын тикпит саптарын дьэ көтүрдүлэр. Д. Таас
4. көсп. Урут ылыллыбыт уурааҕы, сокуону, балаһыанньаны, быһаарыыны сыыһанан, сокуоннайа суоҕунан, эргэрбитинэн, күүһүн сүтэрбитинэн аах, уурат, уларыт. ☉ Считать потерявшими силу, аннулировать, отменять (ранее принятые законы, постановления, положения и др.)
[Арчахтар] мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта. Болот Боотур
Ол сокуон хаһааҥҥыттан уурайбытай, ким кинини көтүрбүтэй? Күннүк Уурастыырап
Лейтенант! Эн бирикээскин көтүрэбин, Сталинград геройун, гвардееһы гауптвахтаттан босхолуубун. А. Данилов
Маарыҥҥы сүбэлэһиини, арааһа, көтүрүүһүбүт. С. Федотов
△ Туох эмэ олохтоммутун уларыт, суох гын эбэтэр атынынан солбуй. ☉ Упразднять, отменять, изменять что-л. установившееся или заменять его чем-л. другим
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Баайдартан бырыһыаҥҥа ылбыт иэстэри көтүрэргэ улахан уураах ылылынна. М. Доҕордуурап. [Ойуунускай] ырыаларын-хоһооннорун, бэл «Кыһыл Ойуун» курдук бөдөҥ айымньытын, хаста эмэ көтүрэн, хат-хат устан, дьаныардаахтык үлэлиирэ. Н. Заболоцкай
[Саҥа правительство] помещиктар сири бас билиилэрин бэрт түргэнник көтүрэн, сири бааһынайдарга биэриэҕэ. Дж. Рид (тылб.)
♦ Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ көр көрдөр
Көтүрдэр тииһим миилэтин, көрдөр хараҕым дьүккэтин дьэ хайдах гынан күүскүнэн илдьэ бараргын көрдөҕүм! Амма Аччыгыйа
Кырдьык иннигэр, кырдьыгы көмүскээн, Кыргыһар киһи өлбөт. Ийэ сир — көтүрдэр тииһин, көмүскэлин, Уолун өлүүгэ биэрбэт. И. Эртюков
ср. др.-тюрк. көтүр ‘уничтожать’