с. 1. (по гл. отравить) дьааттаа-һын, дьаатынан өлөрүү, сүһүрдүү; 2. (по гл. отравиться) дьааты сиэн өлүү, сүһүрүү.

туохт. Угаар гааһыттан ыарый (төбөҥ, сүрэҕиҥ). ☉ Отравиться угарным газом, угореть
Угаардаан, төбөм алыс ыарыйда дии. Өлөөрү гынным быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Төбөбүт ыалдьар, сүрэхпит өлөхсүйэр, бары угаардаабыт курдукпут. «ХС»
Угаардаабыт бэлиэни төбө ыараан, ыалдьан барарыттан, кулгаах куугунууруттан, төбө эргийэриттэн билиэххэ сөп. ХОДь

туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., дьааттан, араас ыарыыттан, эчэйииттэн) кытаран, иһэн таҕыс (киһи, сүөһү этин, тириитин, хайа эмэ уорганын туһунан). ☉ Покраснеть, опухнуть (напр., от яда, разных болезней, ушибов — о коже человека, животного, внутренних органах)
1938 сыллаахха, гражданскай сэрии саҕана [Эрилик Эристиин] хараҕын дэҥнэппитэ сүһүрэн, икки хараҕынан көрбөт буолбута. Н. Тобуруокап
Аҕата кыайыы кэнниттэн биэс эрэ сыл уһаабыта, баастара сүһүрэн өлбүтэ. СЮ ЫБ
Кыыл оҕолорун эмнэрэр кэмигэр аһылыгар туус наһаа элбэх буоллаҕына, организма сүһүрэр. КИиКСА
Рожа — тирии сүһүрэр, иһэр ыарыыта. Бу ыарыыны микроб тарҕатар, сыстыганнаах ыарыы. ДьСИи
2. Туох эмэ дьааттааҕы, доруобуйаҕа буортулааҕы сиэн мөлтөө, ыарый, өл. ☉ Съев что-л. ядовитое, опасное для здоровья, заболеть или умереть, отравиться
Сиэммэт, дьааттаах тэллэйдэр эмиэ баар буолаллар. Кинилэр аһылыкка түбэстэхтэринэ, киһи сүһүрүөн сөп. КЗА АҮө
Арыгыны күн ахсын, бэл диэтэр нэдиэлэ хайа эмэ күнүгэр эрэ иһэр да киһи мэйиитэ арыгы дьаатыттан мэлдьи сүһүрэр. ЛЛА АКДС
3. көсп. Өссө дириҥээн, түгэхтэнэн ис (хол., дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыана, араас иирсээн). ☉ Усугубляться, осложняться (напр., о конфликте)
«Мин манна хааллахпына биһиги иирсээммит өссө ордук сүһүрүөҕэ», — диэн хоруйдуур кыыс уолга. «ХС»
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’

I
1. тык I диэнтэн дьаһ. туһ. Сүүйтэрэммин хаста да тыктардым
2. кэпс. Сүлүһүнү биитэр сүлүһүннээҕи сиэн сүһүр эбэтэр өл. ☉ Отравиться, умереть, проглотив что-л. ядовитое. Ынахтара, аһыы оту сиэн, тыктаран өлбүт
□ [Болтоһо:] Оҕото сотууҥҥа өлбүт сүөһү этин сиэн, тыктаран өлбүтэ. А. Софронов
II
1. тык II диэнтэн дьаһ. туһ. Күндэлэс уотунан кинилэри уун-утары тыктарбытынан газик массыына тигинээн кэлэн, тохтуу түспүтэ. Л. Попов
Траншеяҕа мунньуллубут ноһуому уунан тыктаран ыраастыыр буоллахха, бу хотон өрөспүүбүлүкэҕэ өссө киэҥник сураҕырыаҕа. ПДН ТБКЭ
Күн уотун бу тааһынан кураанах муохха тобулу тыктарбыкка, кини [муох] тута кэриэтэ умайбыта. Ж. Верн (тылб.)
2. Ким, туох эмэ дьүһүнүн, тас көстүүтүн бэйэҕэр түһэрэн көрдөр (ханнык эмэ дэхси ньуур туһунан этэргэ). ☉ Отражать что-л. на гладкой поверхности (напр., о зеркале)
Өрүс, үрүҥ көмүһү уулларан куппуттуу, кылабачыйбыта, …… Айгыр-силик Айылҕа Эбэ хотун эҥин-эгэлгэ өҥүн-дьүһүнүн бэйэтигэр тыктаран ойуулуу-оһуордуу сыппыта. Далан
Даяров күллэ: «Эн итини барытын — Сергееви эмиэ сиэркилэҕэ тыктаран көрөҕүн дуо?» — диэтэ. С. Дадаскинов
Эдэр суруйааччы [В. Иванов], таптыыр оҕолоругар, сиэркилэҕэ тыктарар курдук, субу турардыы күн уотунан толорон, тыыннаантырымнатан биэрэр. ЭСЭ
3. көсп. Тугу эмэ уобарастаан көрдөр, ойуулаа (уус-уран литература, ускуустуба туһунан этэргэ). ☉ Воспроизводить, представлять кого-что-л. в образах, выражать, показывать (о художественной литературе, искусстве)
Суруйааччы Аргыылаптар диэн ыал олоҕор оччотооҕу уустук кэм араас хартыыналарын, хабырыйсыыларын тыктаран көрдөрөр. Д. Васильева. Этиллибит санааны олох тыыннаах холобуругар тыктаран көрдөрөрүгэр Н. Лугинов биирикки түгэн туһунан кылгастык кэпсиир. «ХС»
Билигин Узбекистаҥҥа култуура үс тыһыынча сыллаах историятын тыктаран көрдөрөр ускуустуба уонна архитектура сэттэ тыһыынчаттан тахса пааматынньыктара бааллар. «Кыым»

туохт.
1. Уокка сиэнилин; уокка сиэниллэн суох буол. ☉ Сгорать; быть уничтоженным огнём
Ол улахан дьиэ умайбыта. Н. Габышев
Туос умайбыт сыта хайа да киһи муннугар ураты минньигэстик сайа охсон киирэр. С. Маисов
Сүүрбэччэ сыл устата сыымайдаммыт суруктар умайдахтара... Т. Находкина
2. Сырдыгы биэр, сырдат. ☉ Излучать свет, гореть (об источнике света)
Таҥара дьиэтин чүмэчилэрэ чипчилиҥнэһэ умайаллар. М. Доҕордуурап
Ононманан ыйаммыт лаампалар борук-сорук умайдылар. А. Никифорова
3. Оттулун (оһоҕу этэргэ). ☉ Быть растопленным, топиться (о печи)
Били нуучча тойон Туллайдаах дьыалаларын уоран ылан, умайа турар оһоххо анньан кэбиспит. Н. Павлов
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр. «ХС»
[Түүлгэ] оһох үчүгэйдик, суостаахтык умайара — имэҥнээх, уохтаах тапталы түстүүр. БРИ ТТ
4. көсп. Күлүмүрдүү сандаар, чаҕылыйа тык (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Ярко светиться, сиять (напр., о солнце)
Дьүкээбил уота араас өҥнөөх сарбынньах уотунан умайар. Суорун Омоллоон
Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар. П. Тобуруокап
Кыһыҥҥы түүн. Дьыбардаах тымныы... Сулустар умайаллар. Баал Хабырыыс
5. көсп. Уоттаах курдук буол, кылабачый (хараҕы этэргэ). ☉ Сверкать, блестеть, гореть (о глазах)
Ойоору гыммыт бэдэр хараҕын курдук суостаах харахтар дьирибинэһэ умайан ылбыттара. И. Гоголев
Арай эрилкэй чох хара харахтара өһөстүк, сытыытык умайаллар. Н. Габышев
Дьикти уоттарынан умайбыт харахтар Александры көрөллөр. М. Доҕордуурап
6. көсп. Кураантан иинэн, кууран хат, күн уотугар кубарыйа сиэнилин (үүнүү туһунан). ☉ Сгорать на солнце, быть уничтоженным засухой (об урожае). Бурдук умайда
□ Индияҕа ыам ыйыгар ханна нүөлсүтүү суох сиригэр үүнээйи умайар. МНА ФГ
7. көсп. Итийэн көөймөһүн эбэтэр сытый (от, бурдук туһунан). ☉ Преть или гнить, прогреваясь изнутри (о сене, пшенице). Кэбиһиилээх от умайбыт
□ Саһыл Уйалаахха куппут маҥхааһайдаах бурдукпут умайан эрэр. В. Яковлев
Кыладыапсык Охонооһой бурдуга биирдэ да сытыйбыта, умайбыта, сыыстааҕа иһиллибэт этэ. ХБИДК
8. көсп. Итий, кытар (сирэй, иэдэс туһунан). ☉ Краснеть от прилива крови, гореть (о лице)
Хаһан этэй, Ханна этэй Умайар кыһыл иэдэһин Уоспунан алҕас таарыйбытым? С. Васильев
Наташалаах Николай сирэйдэрэ умайар, олус аччыктаабыттар уонна олус сэргэхсийбиттэр. Л. Толстой (тылб.)
9. көсп. Уот салыырын курдук күүскэ, күлүмэхтик, итийэн-кутуйан ыарый. ☉ Быть в воспалённом состоянии, гореть (об органах человека)
«Илиим уотунан умайар... Өлөөрү гынным», — диэхтиидиэхтии ытыыра. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ итии болгуолуу сирэлийэн умайарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
Лаврентий Николаевич иһэ аһыйталыыр, умайар. Н. Габышев
10. көсп. Умайар уот курдук кытара кыыс (кыһыл өҥнөөх туох эмэ, хол., былаах туһунан). ☉ Иметь огненный, ярко-красный цвет, алеть, пламенеть (напр., о флаге)
Умайар кыһыл хаалтыстаах Пионердар иһэллэр. С. Данилов
Кыһыл былаах үрдүк мачтаҕа тэтэрэ умайбытынан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кэлэр кэрэ ыччатым Кэлэр суолугар Кремль кириэппэс Умайар уот сулуһа Күнүн аайы Түөскэр тыктын! С. Зверев
11. көсп. Туох баар күүскүн-кыаххын биэрэн, улаханнык ылларан, үлүһүйэн туран тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Отдаваться полностью какому-л. делу, отдавать все силы на что-л., гореть (напр., на работе)
Үлэтигэр наар умайа сылдьар, аны күһүн-саас кыратык иллэҥсийдэр эрэ булт диэбитинэн сылдьар. Е. Неймохов
Ол иһин үөрэххэ тууһуран, Утатан, умайан турбутум, Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, Биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
[Эн бэлэхтээбит] Уруучукаҕын туттарбын эрэ …… Аптаах курдук уларыйабын, Айар уотунан умайабын. Ф. Софронов
12. көсп. Олус өрүкүйэн, эмискэ улаханнык түргэниик саҥар, айдаара түс. ☉ Заговорить возбуждённо, взволнованно, быстро и громко
Оҕолор чуор куоластара умайа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Ол эйиэхэ [кулубаҕа] бу күөлү ким анаан айбытай? Уопсастыба күөлэ, уопсастыба үлэлээн ылбыт балыга», — диэн Петрушкин саҥата умайа түстэ. М. Доҕордуурап
«Уйбаан, «биһиги, ыччаттар» дии-дии хабарҕаҥ муҥунан куолулуургун сөҕөбүн», — аны Таня умайан туран кэллэ. Э. Соколов
13. көсп., поэт. Күүскэ тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Биться, стучать (о сердце)
Күүрэн, тэбэн бардамнаан, Сүрэх, уоттуу умайыый. Күннүк Уурастыырап
Туойан иһэммин ах гына Тохтоон, сүтэн хааллахпына, Оччоҕо этиҥ: сүрэҕэ Дьэ умайан бүттэҕэ. С. Данилов
Эн [сүрэҕим] миэхэ доҕорум буолларгын Умайыый, оргуйууй күн ахсын. И. Гоголев
14. көсп., кэпс. Сотору-сотору тыаһаа (төлөпүөн тыаһын туһунан). ☉ Звенеть беспрерывно (о телефонном звонке)
Уйбааннаах дьиэлэригэр түүннэри-күннэри төлөпүөн умайан олорор. А-ИНА ДьБО
15. көсп., кэпс. Сүлүһүннээх эттиктэн (үксүгэр арыгыттан) этиҥ-хааныҥ сүһүр. ☉ Отравиться чем-л., сгореть (напр., от алкоголя)
[Испирдиэн] Элбэхтик истэҕинэ ииримтийэр, Соппуойдаатаҕына умайар. А. Софронов
Эйиэхэ [арыгыга] умайбыт дьон хаанныын Хараара өлөллөр мэлдьитин. И. Гоголев
Оок-сиэ, бу тугуй? Арааһа, били арыгыттан умайаллара диэн бу буоллаҕа дуу? Э. Соколов
Итирдэр утахтары олус элбэхтик иһэн, умайан өлөллөр. «Кыым»
16. көсп., кэпс. Кими эмэ аһара күүскэ таптаа. ☉ Испытывать какое-л. сильное чувство к кому-л., пылать (напр., любовью)
Кирилл икки сыл устата аҥаардас таптал уотугар умайбыта. Н. Габышев
Эйигин биир кыыс таптаан умайара эрэ хаалбыт. М. Попов
Биһиги эһэҕинээн икки өттүттэн сөбүлэһэн ыал буолбуппут да, олус таптал уотунан умайбыппытын өйдөөбөппүн. Т. Находкина
17. көсп., калька. Мөлтөө-ахсаа, сымсаан биэр, кыайыыга дьулуургун сүтэр (хол., спорка). ☉ Перегорать, ослабевать, утрачивать способность вести борьбу за победу (напр., в спорте)
Кэмниэ-кэнэҕэс Пашаевтыын тустарыгар Саша «умайбакка» тиийбититтэн …… биһиги олус үөрбүппүт. ПП ОА
Уолаттары кытта аҕыйах көрдөөх тылынан бырахсан кэпсэтэбит, билигин өйү-санааны буолаары турар хабараан хапсыһыыларга түмэр эрдэ — «умайан» хаалыахтарын сөп. ПП ОА
♦ Бытыга умайбыт көр бытык
Уурай диибин! Эбэтэр хайыы-үйэ бытыгыҥ умайда дуу? «ХС». Умайар уот тыллаах — сытыы тыллаах-өстөөх, хотоойу саҥалаах-иҥэлээх. ☉ Острый на язык, языкастый, с бойкой речью
Ийэтигэр олох майгыннаабат, умайар уот тыллаах, олус чобуо кыысчаан. И. Гоголев
Уотунан умайар көр уот II. «Ынаҕы хостоһоҕун дуу?!» — диэн Лука саҥата уотунан умайбыта. Д. Таас
Саҥараниҥэрэн, уотунан умайан, ордоотоон киирбитэ буруйдана кэлэ сытар киһи истиэҕэр, кырдьык, дьулаана сүрдээх этэ. Н. Заболоцкай
Хаана умайар көр хаан I. Үөһээ да дойдуга аанньал эрэ барыта уоран ааҕа-ааҕа сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайан үөһэ тыыналлар үһү диэн сурах-садьык тарҕаммыта бэрт өр буолла... П. Ойуунускай. Этэ умайар — ыалдьан тэмпэрэтиирэтэ үрдүүр, этэ-сиинэ итийэр. ☉ соотв. у него тело горит
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһээҥҥинэн сараччы үллэн барбыта, төбөтө ыалдьыбыта, этэ умайбыта. И. Гоголев
Түүн аны кыайан утуйбата. Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Мичил ыалдьан уһуктубута, этэ уоттуу умайар, тамаҕа кууран хаалбыт. И. Федосеев
◊ Умайар гаас — сир анныттан ылыллар оттук, уматык, айылҕа гааһа. ☉ Природный газ
Бүлүү төрдүгэр Таас Тумуска уонна Соһо Хайаҕа [сирдэр ааттара] бараммат саппаастаах умайар гаас көһүннэ. И. Данилов
Умайар гаас дэлэйдик үөскээн сытар сирдэрэ бааллар. СПН СЧГ. Умайбат дьааһык көр дьааһык I. Сааны аналлаах умайбат дьааһыкка уган харайаллар