1. прич. от отсутствовать; 2. в знач. сущ. отсутствующие мн. суохтар, кэлбэтэхтэр; список отсутствующих кэлбэтэхтэр испиипэктэрэ; 3. прил. мээнэ, мээнэнэн; отсутствующий взгляд мээнэнэн көрүү.

1. 1) нет (отрицание); суох , бүгүн кэлбэппин нет, сегодня я не приду; 2) частица нет, не имеется; отсутствует; суох баар икки ардынан ни да ни нет; өйгө да суох и в помине нет; и в уме не было ; суох гын = свести на нет; суох буол = а) сойти на нет; б) эвф. умереть, скончаться; суох аата соҕотох нет так нет; куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат посл. нет худа без добра; куһаҕана суох неплохой; бэрдэ суох неважный; сириксэнэ суох неразборчивый; элэккэиэ суох угрюмый, необщительный; 3) частица, образует отриц. ф. имени обладания на =лаах не имеющий, не обладающий; без=: атаҕа суох безногий; хромой; илиитэ суох безрукий; тыла суох немой; глухонемой; хараҕа суох слепой; безглазый; 4) образует отриц. ф. гл.: барыа суох он не пойдёт; бүтэриэхтэрэ суох они не закончат; эйиэхэ биэрэрим суох я тебе не должен; 2. в знач. сущ. отсутствие, неимение, отсутствующее, несуществующее; суоҕу суоруоҥ дуо см. суор = # онто (да) суох выражает согласие с собеседником, одобрение его слов и так, без того уже; в самом деле, действительно; онто да суох ыалдьан нэһиилэ сылдьабын и без того я болен и едва хожу; эчи (или эчикийэ) суох нет, нет (усиленное отрицание, употр. обычно в диалоге); саас кустуугун дуо ? — Эчикийэ суох ! поедешь весной охотиться на уток?—Нет, нет (что ты)!

эб., кэпс. Ханна да суох, отой мэлигир. ☉ Нигде нет, отсутствует
[Мила:] Хайа, аны оҕонньорбут мэлисээй! Бу, кырдьык да, тугуй, доҕоттор? Э. Соколов
Ми эх э к э пс э эн со ччо суох, арай сайыммыт олус курааннаан эрэр, ардах диэн отой суох, мэлисээй. «ХС»

аат.
1. Ким-туох эмэ туһунан киэҥник тарҕаммыт, олохсуйбут кэпсээн. ☉ Известность, популярность
Үтүө сураххын түөрт дойдуга түҥэтиэм. Саха фольк. Уйбаачаан билигин уон улуус үрдүнэн Улуу баай аатыран, сураҕа тарҕанан, Солото үрдээтэ, суотуйан көһүннэ. А. Бэрияк
Мусуой суон сураҕа ыраахтан-чугастан араас идэлээхтэри тардар. «ХС»
2. Ким-туох эмэ туһунан киһиттэн киһиэхэ этиллэн тарҕанар сонун, кэпсээн, тыл, тыл-өс. ☉ Весть, новость, известие, слухи
[Уйбаан:] Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кэлин уһугар итинник сураҕы хаста даҕаны тус-туһунан дьонтон истэн итэҕэйэригэр тиийбитэ. Н. Лугинов
Нөҥүө күнүгэр Ньыахан кинээс ыалдьыбыт үһү диэн сурах иһилиннэ. М. Доҕордуурап
♦ (Аатын алдьат) сураҕын сууй көр аат I
Төрдө-ууһа да суох, амныа киһи аатын алдьатан, сураҕын сууйан эрэр. А. Сыромятникова
Монтано, эн көрсүө ааттаах киһигин Уонна туох үлүгэргэ түбэһэҥҥин, Хара түүн үөһэ уулуссаҕа охсустуҥ? Ааккын алдьаттыҥ, сураххын сууйдуҥ? У. Шекспир (тылб.). Сураҕа да суох кэпс. — олох, төрүт суох, мэлигир. ☉ Полностью, напрочь отсутствует
Сиэрпэ диэн сураҕа да суох үһү, [бурдугу] быһаҕынан быһаннар син түүтэх оҥортооннор куурдаллар үһү. Саха фольк. Хахсаат, хаһыҥ, хаар, тымныы Сурахтара да суохтар. С. Данилов
Тиийбитим, доҕорум сураҕа да суоҕа… Ол күнтэн түспүтүм мин дириҥ санааҕа. Дьуон Дьаҥылы. Сурахта ыыт — онно суох сымыйа тылла, кэпсээннэ тарҕат. ☉ Распространять ложные, выдуманные слухи
Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһар, хайдах да кубулунар араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин
Торуой уола аах дэриэбинэҕэ киирэннэр …… сурах ыыттылар. Н. Павлов. Сурахтыын суох буол — өйгө, санааҕа да суох буола таһыччы сүт, мэлий. ☉ Кануть в вечность
«Тэриэлкэ» араадьыйа сурахтыын суох буолбута ыраатта. «Кыым»
Ким аатырыа, ким сотору Уу түгэҕин булуохтаах, Сурахтыын суох буолуохтаах. А. Твардовскай (тылб.). Сурахтыын сүт (мэлий) — сураҕа-садьыга суох сүтэн хаал. ☉ соотв. ни слуху, ни духу
Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан ыт элэгэр ыыппыт, ыраахтааҕыны, таҥараны утарбыт «ороспуонньук» сурахтыын мэлийбитэ. П. Филиппов
Хантан кинини булуоххунуй? Соҕуруу эмтэнэ барбыт аатырбыта да, сурахтыын сүппүтэ. «ХС». Сурах хоту — дьиҥнээҕин билбэккэ эрэ, сураҕын эрэ истэн. ☉ соотв. по слухам
Бу мустан олорооччулар …… сэрии диэни сурах хоту эрэ истибит дьоннор. И. Никифоров
Ийээ, сурах хоту истэн, Куттаныма-куойума, «Бу үлүгэрдээх сэрииттэн Оҕом сыыһын туох ама, Быыһаан ылыай» — диэхтээмэ. И. Эртюков
Билиҥҥи обургу оҕо тугу даҕаны сурах хоту ылыммат, ону хайаан да чахчыларынан, олох холобурдарынан бигэргэтэн көрдөҕүнэ эрэ итэҕэйэр. «Кыым»
ср. бур. һураг ‘весть, молва’, тув. сураҕ, уйг. сорак, алт. сурак ‘вопрос; допрос; просьба; запрос, расспрос’

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.