прил. 1. (относящийся к коллективу) команднай, команданан; командное первенство спорт, команданан бастыыр иһин күрэхтэһии; 2. (относящийся к командованию) команднай, командалыыр; командный состав команднай састаап; 3. перен. (главенствующий) баһылыыр; занять командное положение баһылыыр балаһыанньаны ыл.

1) быть побеждённым, потерпеть поражение; куоталаһыыга кинилэр биһиэхэ хоттордулар в соревновании они уступили первенство нам; өстөөхтөр лаппа хоттордулар враг потерпел полное поражение; 2) перен. худеть; осунуться; 3) перен. страдать от кого-чего-л.; кини тылыттан ордук хоттордум я больше уязвлён его словами; 4) перен. промокать; протекать; дьиэм хоруобуйата ардахха хотторор крыша моего дома протекает.

ж. пальма (мэлдьи күөх соҕурууҥу үүнээйи); финиковая пальма финиковай пальма; # пальма первенства (туохха эмэ) бастааһын, кыайыы.

несов. 1. с кем (сражаться) өлөрүс, охсус, кыргыс; биться с врагом өстөөхтүүн өлөрүс; 2. обо что (ударяться) охсулун, охсуолан, кырбан; 3. (пульсировать) тэп, мөҕүс; сердце бьётся сүрэх тэбэр; 4. (метаться) мөҕүс, тартар; биться в припадке уҥан тартар; 5. перен. (добиваться чего-л.) мөҕүс, муҥнан; биться за первенство бастыыр иһин мөҕүс; 6. (иметь свойство разбиваться) үлтүрүй; # биться как рыба об лёд мууска хаайтарбыт балык курдук мөҕүс; биться об заклад уст. сакалааттас, угус, тутус.

м. 1. (займа, лотереи) оонньо-туу; 2. былдьаһыы, куоталаһыы; розыгрыш первенства бастакы миэстэни былдьаһыы; 3. (ничья в игре) тэҥнэһии.

былдьас диэнтэн хай
аата. Охсуһуу, былдьаһыы итинэн бүппэтэх — Хас хардыы иһигэр мэһэйи көрбүппүт. С. Васильев
Яков рабочай городокка тиийэн, дьэ били көрдөөһүнүн саҕалаата, эрэл уонна хомолто санаалар былдьаһыыларыгар аны киирдэ. Н. Заболоцкай
Иирсээн үксүн бултуур сири былдьаһыыттан тахсар. Далан
♦ Аат (бэрт) былдьаһыы — кими эмэ туохха эмэ кыайары, сабырыйары көрдөрө сатааһын, кимтэн эмэ үчүгэй, ордук аатыра сатааһын. ☉ Соперничество, борьба за первенство в чем-л. [Ааныка:] Биһиги оҕобут арыычча үчүгэй буолан бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн ордук чорбойоору гынна диэн сордоон эрдэхтэрэ
Барыта күнүү, бэрт былдьаһыы. С. Ефремов
Идиэйнэй охсуһуу бэрт сөптөөх, Бэрт былдьаһыы — мэһэй буолар. Дьуон Дьаҥылы
[Киис Бэргэн:] Оо, олус даҕаны миигин салгытта Аҕа уустаһыы, бэрт былдьаһыы. И. Гоголев. Күрэс былдьаһыы — күүһүнэн, быһыйынан о. д. а. күрэхтэһии, холоһуу, куоталаһыы. ☉ Состязание, соревнование в борьбе, в беге и т. п. Күөн түөстэн күөдүлгэхтэһии, Күрэс былдьаһыы, күлүмэх охсуһуу Иэмэх курдук эрийсии манна буолла. П. Ойуунускай
Ыһыахха олоҥхо уонна ырыатойук, үҥкүү-битии уонна күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
Айымньылаах үлэ диэн үксүгэр бэйэни, бэйэ мөлтөөһүннэрин кытары күрэс былдьаһыы. Н. Лугинов
Сырдыкхараҥа былдьаһыыта көр сырдык-хараҥа былдьаһыга. Сырдык-хараҥа былдьаһыыта, киэһэ. Н. Павлов
Дьуххатык айаннаан, үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков. Тутуу былдьаһыы — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урутаан оҥорорго дьулуһуу. ☉ Стремление сделать что-л. раньше кого-л.
Висла уҥуоргутааҕы биир кыргыһыыга биһиги буускаларбытын утары өстөөх таанкалара киирбиттэрэ. Хардарыта ытыалаһыы, тутуу былдьаһыыта буолбута. Н. Кондаков. Тыын былдьаһыыта — тыыннаах хаалар туһугар тугу, кими эмэ утары баар күүһүнэн охсуһуу. ☉ Борьба насмерть с кем-чем-л.
Бурхалей арыыга тохтоору гыммытын кини бэйэтэ, Турахин, ыгылытан киллэрбит абатыгар тугу эмэ этиэн баҕардар даҕаны, тыын былдьаһыытыгар эрдиитин кытта астаһарыттан бокуой буолан эппэт. Эрилик Эристиин

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»