даҕ. Урут буола илик, маҥнайгы (туох эмэ саҕаланыытын этэргэ). ☉ Первый, первичный, начальный
Саахымат бэйэтин бастааҥҥы көрүҥүнэн балтараа-икки тыһыынча сыл анараа өттүгэр Индияҕа айыллыбыт буолуохтаах диэн сабаҕалааһын баар. ПРД ДДь
Үөрэнээчччилэр үһүс кылааска норуот айымньыларын араас көрүҥнэрин чуолкайдык арааран, билэ үөрэнэллэр. Олоҥхо туһунан бастааҥҥы өйдөбүлү ылаллар. ФНИ ТЛТКҮө
Бастааҥҥы быгыылар таҕысталлар эрэ, ыһыыны көрүүнү-харайыыны саҕалыыллар. ХКА

заготовка (первичная грубая обработка вещи топором, молотком); күрдьэҕим баллырын оҥордум я сделал заготовку для лопаты.

делать заготовку (первичную грубую обработку вещи топором, молотком); сүгэ уга баллырдаа = заготовить топорище.

1. низ, основание, нижняя часть чего-л. || нижний; бүтэй анна нижняя жердь изгороди; орон анна место под лавкой, кроватью; сир анна подземелье) харах анна подглазье; эркин алын маһа нижний венец в срубе; алын өттө нижняя сторона, низ чего-л.; алын мутук нижний сук; 2. в роли служебного имени: анныгар под; у; паарта анныгар а) под партой; б) под парту; трибуна анныгар у самой трибуны; уу анныгар под водой (находиться); куттал анныгар под страхом; анныттан а) из-под; снизу; бугул анныттан из-под копны; суорҕан анныттан из-под одеяла; сыыр анныттан из-под обрыва; атах анныттан из-под ног; илиитин анныттан из-под его рук (т. е. власти); б) из-под себя; аннынан под; түннүк аннынан а) под окном; б) мимо окна; саннын аннынан ниже его плеч; уу аннынан под водой (двигаться); сүүһүн аннынан исподлобья; бу кыыһы аннынан уол мальчик младше (букв. ниже) этой девочки; 3. низший, младший; алын чыын низший чин; алын үлэҕэ түһэр = понизить в должности, перевести на низшую должность # алын сүһүөх первичный (напр. о комсомольской организации); анныгар баттаа = а) победить, подмять под себя; б) успеть убить врага; сир аннынан тайком, секретно; үүт анна обрат; хоннох анна подмышка.

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай