I
аат. Быартан тахсар, ас буһуутугар көмөлөөх араҕастыҥы от күөҕэ дьүһүннээх анал хааҕа сылдьар хабархай симэһин. ☉ Жёлто-зелёная горькая жидкость, выделяемая печенью, желчь
Оҕус атыыры үөһүн тоҕо сиэлийэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Даайа үөһэ тааһыран ыалдьар. Суол т. Чистотел быары, үөһү эмтииргэ, бактыарыйалары, үөнү-көйүүрү утары охсуһарга улахан ситиһиилээхтик туттуллар. МАА ССКОЭ. Ас быартан үөс уонна ноор быччаххайдарын симэһинэ тахсар оһоҕосторун маҥнайгы салаатыгар тиийэн салгыы буһар. ББЕ З
♦ Үөс (үөс-батааска) биэримэ — киһиэхэ тугу эмэ утары этэргэ кыах биэримэ, истэ да сатаама. ☉ Не давать кому-л. возможности возражать
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс-батааска биэрбэтэх. В. Титов
Кыыһырдын хайаатын, олох үөс-батааска биэримэ. «ХС»
«Бырааттарым, балыстарым олус кыралар, дьиэҕэ-уокка ньэгирэ суох дьон», — эҥин диэн Сафьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын анарааҥыта үөс-батааска биэрбэккэ сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
△ Кими да утарылаһыннарыма, утарсар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать спуску кому-л.
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа. Үөс курдугунан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, сердито, негодующе
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев. Үөскүн тыыттар кэпс. — кимиэхэ эмэ улаханнык өһүргэн, кимтэн эмэ хоргут. ☉ Сильно обидеться, затаить глубокую обиду на кого-л.
Кинини кириитикэлээбиттэриттэн үөһүн тыыттаран саалаттан тахсан барда. НАГ ЯРФС II. Үөһүгэр киирэр — эр ылан наһаалыыр, аһара барар, үлүһүйэр. ☉ Перебарщивать, перехватывать через край
[Аппысыар:] Һэ-һэ, көр эрэ, үөһүгэр киирдэ ээт. [Ньукулай:] Тохтоо, өлбүт дии, көрбөккүн дуо? Күндэ. Үөһүм да быстыа буоллар — туох да буолбутун иһин, хайаан да (тугу эмэ ситиһэн, оҥорон баран тэйиэм диэн суолтаҕа). ☉ Во что бы то ни стало, чего бы это ни стоило (добьюсь своего — букв. хоть у меня аорта лопнет)
Үөһүм да быстыа буоллар үлэбин бүтэрэн баран биирдэ барыам. НАГ ЯРФС II
Үөһүм да быстыа буоллар кини да бэйэлээхтэн ситиһэр күнүм үүнүөҕэ. «ХС». Үөһүн тап — манньытар, бэйэҕэ тардар ньыматын бул. ☉ Находить подход к кому-л., располагать к себе кого-л. (букв. в желчь его попадать)
Аргыстай сүрүн болҕомтотун ити дьахтарга уурарга, хайаатар даҕаны үөһүн табарга сананан, сыа буолан сымнаан, арыы буолан ньылҕарыйан киирэн кэпсэтэ олордоҕо. И. Никифоров
— Булан сатаан кэпсэтэҕин ээ. — Тыый, үөстэрин табар куолу. «ХС». Үөһүн тартарар — улаханнык өрүтэ тыына-тыына бөтөр курдук саҥа таһаарар (күүскэ ыалдьыбыт, улаханнык куттаммыт эбэтэр соһуйбут киһи). ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик (от болезни, испуга или неожиданности)
Үс төгүл Үөһүн тартаран Үөгүлээн баран, Өрүтэ көтөн Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
«Бу уол уорбут!» — диэн ойуун эппитигэр соһуйан, үөһүн тартаран баран, …… ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
Удаҕан …… төттөрү-таары хааман, чарапчыланан ол-бу диэки көрдө, эмискэ үөһүн тартараат, чинэриҥнээн ылла. Болот Боотур. Үөһүн үөс- тээ — кими эмэ кэһэтэ, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать прикурить кому-л.
Биитэр, ол оҕоҕор сытан биэрэҕин дуу, үөскүн үөстэтэҕин дуу? Суорун Омоллоон
Үөһэ тэстэр суола — өһө тобуллар (тэстэр) суола диэн курдук (көр өс II). Булт туһунан кэпсэтии буолла да — Охонооһой үөһэ тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Үөһэ тэһиннэ — 1) үтүө санаата киирдэ, санаата табылынна. ☉ Раздобриться, стать ласковым, любезным
Саһааннаах сүүйэн, үөһэ тэстэн олорор буолан, дьэ ылынна. Эрилик Эристиин
Лөгөнтөй үөһэ тэстэн үөрэкөтө кэпсэппититтэн, Уйбаан, дьыала табыллар буолла дии санаан, улаханнык эрдийдэ. Р. Кулаковскай
— Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн, үөстэрэ тэһиннэ, ийэтэ дьахтардыы билиэх-көрүөх баҕата баһыйан кэллэ, — тугу сыыбыргыыллар? Р. Кулаковскай; 2) туохтан эмэ көнньүөрэн, дуоһуйан тохтообокко саҥаран бар. ☉ соотв. язык развязался
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
◊ Үөс алтан түөлбэ. — алтан сыыҥканы кытта холбуу уһаарыллыбыта, хорҕолдьун (саһархайдыҥы дьүһүннээх). ☉ Сплав меди с цинком, жёлтая медь, латунь
Үөс алтан киһи мэтириэтэ дьырайан турар эбит. Д. Говоров
Ыстаал тимир сындааһыннаах, Үөс алтан сүрүннэрдээх, Хара ханааттардаах, Сыып тимир тымырдардаах Күлгүөһүннээх, күлүмнээбит Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар эбит. С. Зверев. Үөс тардар — сүөһү бүөрүттэн сиһин тоноҕоһун бата баран, өрөҕөтүгэр тиийэр чараас эт. ☉ Тонкий слой внутреннего мяса, плотно прилегающий к хребту от почки до диафрагмы. Үөс тардары сулуйан ылан идэһэлэммит киэһэҕэ буһарыллар
□ Бары даҕаны урукку курдук чоҕочу салаары, үөс тардар үтээри, идэһэ сиэри тоҥоту кэтэспиттэрэ ыраатта. Далан
Харабыл начаалынньыгар оҕус үөс тардарын буһаран, хобордоох муҥунан көтөҕөн илдьэн, иннигэр ууран биэрдэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. өт, тат. үт ‘желчь’
II
1. аат.
1. Туох эмэ киинэ, киин өттө (хол., сир, дойду). ☉ Центральная часть чего-л. (напр., отдельной территориальной единицы, местности). Дойду үөһүгэр
□ Бу дойдубут тэбэр сүрэҕэр, үөһүгэр сылдьар киһи кэпсээниҥ-ипсээниҥ дэлэй буолуо? Н. Туобулаахап
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлээн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии боппуруоһа тирээн турар. Н. Якутскай
Үөс, киин, куорат сирдэргэ — Үгүс харчылаах эрэ буол. Аара суолга сылдьарга — Аттаах аргыһы эрэ бул. «Кыым»
△ Туох эмэ (хол., сир-дойду) саамай бастыҥ өттө. ☉ Самая лучшая часть чего-л. (напр., какой-л. территории)
Сымала кырбаһа баай оҕонньоттор, эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр ходуһа өҥүнөлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ
2. Өрүс, үрэх уутун сүүрдэр сүнньэ, өрүс сүүрүгүн ортото. ☉ Русло, фарватер реки. Сүрүн үөс
□ Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх-өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Доҕотторо уһун маһынан болуотун өрүс дохсун сүүрүктээх үөһүгэр анньан кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
△ Күөл кытылтан ыраах ортотун диэки өттө. ☉ Середина озера
Киэҥ Байкал килэрийэр кэтит үөһүттэн кирилиэс курдук кэккэлэспит сэндэҥэ долгуннар сэлэлээн, Улан Ходо хайатын аннын диэки сырсан ааһа тураллар. Эрилик Эристиин
Аҕата алтахтаан туран, күөлүн кытыытыгар киирдэ, чарапчыланан үөс диэки одууласта. И. Гоголев
Арай ол олордохторуна, отучча бөдөҥ кус хаста да күөлү эргийбэхтээн баран, үөс диэки барылаан түспүттэр. Г. Васильев
3. Ханнык эмэ кэм (хол., түүн, сайын) саамай ортото, үгэнэ. ☉ Середина, разгар чего-л. (напр., лета, ночи)
Хараҥа түүн үөһүттэн соҕотохто мүччү ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Мин уон икки саастаахпар Өлүөнэ эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов
Харахтаах көрбөттүк кистээннэр, Хараҥа түүн үөһэ Ыстыыктаах саа уоһугар тирээннэр [аҕатын] Ыстаапка илдьэллэр. А. Абаҕыыныскай
Аһылыгар табыллыбакка Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
4. Мас умнаһын киинэ, ортотунан устатын тухары барар кэбирэх, кытархай дьүһүннээх сүрүн курдук этэ. ☉ Средняя, более мягкая красноватая часть ствола дерева, сердцевина. Талах үөһэ. Тамылҕан үөһэ
□ Хатыҥ үөһэ чэй баҕайы күөмэйин үрэр, иһэ-үөһэ бүтүннүү курулуйан ыалдьар. А. Сыромятникова
Сытыы эрбии, үөл мас үөһүгэр Эмти тардан киирэн иһэр. И. Чаҕылҕан
Талах эрэ барыта сүгэ уга буолбат. Үөһэ суох талах сүгэ уга буолар. «ХС»
△ Суруйарга аналлаах, иһигэр хойуу чэрэниилэлээх, уһун синньигэс саарык уруучука киинэ. ☉ Стержень шариковой ручки. Уруучукам үөһэ тохто сылдьар
□ Ол тэрил суона билиҥҥи саарык уруучука суон үөһүгэр холоонноох. Хомус Уйбаан
5. көсп. Туох эмэ (хол., үлэ-хамнас, олох) үгэннээн барар, оргуйар киинэ. ☉ Место сосредоточения, проявления чего-л. в наивысшей степени, центр, гуща (напр., событий)
Поэт куруук олох үөһүгэр сылдьарын, сырдык иһин охсуһууга кыттарын ордорор. Онно кини туттар тэрилэ — ырыа, тойук. П. Тобуруокап
Эдэрдэр билигин олох, үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Туох аанньа киһи бу үчүгэйгэ туос иллэҥ буолуой? Н. Лугинов
Эн, Баһылай, оччотооҕута эппит тылгын толорон эмиэ үлэ үөһүгэр сылдьаҕын, олох оргуйар ортотугар олороҕун. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ ордук сүрүн, улахан эбэтэр киин суолталаах. ☉ Имеющий наиболее важное, главное значение в чём-л., стержневой
Тыа сирин гаастааһын туһунан олох үөс боппуруостарын быһаарыы билиҥҥи кэм сүрүн ирдэбилэ буолан турар. В. Скрябин
♦ Сиһин үөһүн тардыам көр сис
Мин эйигин хайата да буоллар, чиккэйэр сиһин үөһүн тарда иликпинэ, уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
Өстөөҕү сиһин үөһүн тардарга Өлөр төрүөх өргөһү ылла, Фашиһы баһын быһарга Бастыҥ ыччат батаһы тутта. Саха нар. ыр. Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ
Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыртаран, түптэ тутум үөһүгэр түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
◊ Сис үөһэ көр сис
Хайдах эрэ Уодьуганнарын тутаммын, Умсары баттааммын, Иэннэрин иҥиирин Ибили таһыйаммын, Силбиктээх илиибинэн Систэрин үөһүн чиккэлдьитэр этим?!! П. Ойуунускай
Нухарыйдахха, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
Мааҕын сарсыарда хотонугар киирээри туран, кыра кытыйаны көптүгэх бэс үөрэни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапсыччы тардан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Үөс кы- нат — өрүс муҥхатыгар кэлин үөс диэки түһэриллэр кыната. ☉ Крыло невода, опускаемое в воду в последнюю очередь, ближе к фарватеру реки
Ыстанан түһэн, муҥха үөс кынатын тартылар. Н. Габышев. Үөс сир — хайа эмэ сир, оройуон, регион нэһилиэнньитин сүрүн өттө түөлбэлээн олорор киин сирэ. ☉ Большой населённый пункт, являющийся центральным для какой-л. местности, района, региона
Бу үөс сиргэ сылдьар киһи эн билэриҥ-истэриҥ буолуо, сэрии сураҕа хайдаҕый? Н. Түгүннүүрэп. Кини Бүлүүтүттэн чыҥха атын дойду. Саамай харахха быраҕыллара, үөс сири кытта ыаллаһа турар буолан эбитэ дуу, мааны баҕайы бөдөҥ киһини кытта аһара мара, кыра киһи аргыстаһа хаамсыбыттарын курдук көстүү. Э. Соколов
Үөс тымыр көр тымыр. Утаакы буолбат, икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырдарын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллархотоллор. Саха ост. I. Үөһүн (сиһин үөһүн) (быһа) тарт эргэр. – сүөһүнү, сылгыны иһин хайытан сиһин үөһүн (сүрүн хорук тымырын) быһа тардан өлөр. ☉ Забить скотину, разорвав аорту (древний, в основном ритуальный способ)
Салбаныкы чырбаччы тардылла сытар сүөһүнү түөһүн тылынан харыс кэриҥэ хайа баттаат, сиһин үөһүн быһа тарда охсон кэбиспит. Далан
Түөртээх соноҕоһу үөһүн тардан өлөрдүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Сибилигин бу биэни сиһин үөһүн тардар инибин. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘сердцевина, нутро’, др.-тюрк. өгүз ‘река’

I
1. туохт.
1. Үөһэттэн аллара диэки суулун, эһиллэн сиргэ тиий (хол., охтон, сууллан биитэр мүччү баран). ☉ Устремляться вниз, падать (напр., сорвавшись, выскользнув). Харандааһа сиргэ түстэ
□ Көҥүс кытыытын сиритэ үктээн, аллара түһэ сыһыталыыр. Амма Аччыгыйа
Иннэм муоста быыһыгар түһүөхчэ түспэккэ биэрэҥнии сытта. Н. Заболоцкай
Кини сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Үөһэттэн аллара сыҕарый, аллара диэки хамсаа. ☉ Спускаться, сходить, слезать
Өлөксөй уол ийэтин ньилбэгиттэн түһэ охсон, сүүрэн хатымахтанна. Амма Аччыгыйа
Власий Юрьевич массыынаттан түһэн, сэлиэһинэй ыһыллыбыт сирин кэрийэ хаамта. А. Фёдоров
Кыһын хайаттан хатыыскалаан түһэ оонньуубут. Н. Түгүнүүрэп
Күн лаппа арҕаалаабыт, мыраан кэтэҕэр түһүөхчэ түспэккэ ыйаанан турар. Л. Попов
3. Үөһэттэн таммалаа (сөҥүүнү этэргэ); кутулун (хол., күн сардаҥатын этэргэ). ☉ Идти, падать (об осадках); струиться (напр., о лучах солнца)
Күн уота таҥнары саккыраччы сандааран түһэн, уулаах хонуу сири сылытан, дыгдаҥначчы сырдатта. П. Ойуунускай
Арай көрдөҕүнэ, уу үрдүгэр сып-сырдык кустук түһэн олорор үһү. Суорун Омоллоон
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
4. Төрдүгүттэн туллан кэл, тулун. ☉ Опадать (о листьях); лезть, выпадать (напр., о волосах, зубах)
Тииһэ түспүт, маҥан баттахтаах Талкы оҕонньор уотун иннигэр олорор. Күндэ
Хаппыт сэбирдэхтэр үөһэ-аллара ытыллан, тоҥ сиргэ түһэллэр. Н. Якутскай
Түргэнник куурдаарылар, баттаҕы сотторунан охсуолууллар, мантан баттах тостумтуо буолар, түһэрэ элбиир. ТЕН ИДь. Кураанах, сыата суох баттах тостумтуо, түһүмтүө буолар. ГВЕ ТБГ
5. Көтөн кэлэн олор (хол., ууга, сиргэ). ☉ Садиться, приземляться (напр., на поверхность чего-л.)
Парашютунан түһэргэ үөрэтэллэр. Н. Якутскай
Үс кус оруобуна аттыбар кэлэн түстүлэр. Т. Сметанин
Арҕаа диэкиттэн үрүҥ көмүс өҥнөөх сөмөлүөт көтөн кэлэн аэродромҥа түстэ. И. Данилов
6. Ыйааһыҥҥынан туохха эмэ батары киир, батылын. ☉ Погружаться во что-л. (напр., в глубокий снег), застревать где-л. Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт эбит. Суорун Омоллоон
Сорох сиргэ уйдара-уйдара, хомурахха батарыта түһэллэр. Н. Якутскай
Тайах арыт, тибии типпит сиригэр, хаарга моонньугар диэри түһэр. И. Федосеев
7. Аллара диэки хайысханы тутуһан бар, айаннаа. ☉ Двигаться сверху вниз, спускаться (напр., с горы)
Кыраныыссаны туорааччы, үөһэттэн эрэ түстэр, ханна да куотар, саһар кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай
Салгыы айанныыбыт, аллара түстэхпит ахсын өрүспүт кэҥээн истэ. «Чолбон»
△ Ханна эмэ кутулун (хол., уу хайысхатын этэргэ). ☉ Стекать откуда-л. куда-л. (напр., о потоке воды)
Дьонун кытары киирсэн иһэн, хайаттан ньирилээн түһэр таас үрэҕи аан маҥнай көрбүтүн өйдөөн кэллэ. Н. Лугинов
Мин тайах турарынан аатырбыт Силээннээх үрэх Индигиргэ түһэр төрдүгэр тайахчыт ыппын Суоругу сиэтэн баран истим. Т. Сметанин
Уһун синньигэс толоон сир хаба ортотунан Үчүгэй диэн бэрт дириҥ сыырдаах көҥүс үрэх түһэр. Н. Заболоцкай
8. Уруккугунааҕар аччаа, намтаа (хол., сыананы, кыраадыһы этэргэ). ☉ Падать, понижаться (напр., о цене, температуре). Ырыынакка собо сыаната түспүт. Хаанын баттааһына түспүт. Ыйааһыным лаппа түстэ. Оҕобут кыраадыһа түспүт
□ Тэрээһин мөлтөх сиригэр үүт түһэр, кыра сүөһү тоҥор, титириир. «Кыым»
△ Уруккугунааҕар көҕүрээ, аҕыйаа (уу таһымын этэргэ). ☉ Понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне воды)
Лоҥкууда үрэх сааскы уута түһэн, соломмут кытыллар долгуннура оонньуур күөх үүнүүнэн күөгэйдилэр. М. Доҕордуурап
Сүүрүктээх үрэх уута барарын ылыннаҕына, түргэнник түһэр эбит этэ. Е. Макаров
Күөл, уута түстэҕинэ, уолба аатырар. Багдарыын Сүлбэ
Мастаах уута, үһүйээн быһыытынан, икки төгүл түһэ сылдьыбыта биллэр. «ХС»
9. Үөһэттэн эбэтэр ыраахтан кэлэн туох эмэ үрдүгэр түбэс, тугу эмэ тап. ☉ Сверху или с лёту попадать куда-л., во что-л. Биэс буулдьа биир сиргэ түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Тааҥка мотуорун үрдүгэр түһээрэй диэн холуйан, бытыылкабын быраҕан кыыраттым. М. Доҕордуурап
Өстөөх миинэлэрэ тиийэн өрүскэ түспүттэрэ. Т. Сметанин
△ Кимиэхэ, туохха эмэ тэйиччиттэн ыстанан тиий, саба түс. ☉ Наброситься на кого-что-л.
Эһэ туой атыыр борбуйугар түһэр этэ. Суорун Омоллоон
Эһэ анаҕаһын көмүскээн кимиэхэ баҕарар, хаһан баҕарар түһүөн сөп. Далан
Ыстанан тахсан, Киириги кырбыы турар бандьыыт үрдүгэр түстүм. С. Ефремов
Ыт кэллэ да, хапкааннар үрдүлэригэр түһэн, ытыран баран, сүүрэ турда. «ХС»
10. Ханна эмэ хонук сирдэнэн тохтоо. ☉ Останавливаться, располагаться где-л. на отдых, ночлег. Кыыс куоракка эдьиийин аахха түспүтэ
□ Абына-табына мастаах үрэх таһыгар тохтоон түстүбүт. А. Софронов
Кинилэр өрүс хаҥас кытылыгар балаакканан түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
11. Хараҥардан, хаххалаан көһүн (күлүк туһунан); хайдах бааргынан тэйэн, туох эмэ ньууругар көһүн. ☉ Падать на что-л. (о тени); отражаться на поверхности чего-л.
Үрүҥ суорба күлүгэ түспүт Харгылаах Сиинэ ньууругар. С. Данилов
Уҥа диэки күөл иэнэ Чугас көстө мэндээрийэр, Сааскы халлаан күөх килбиэнэ Күөлгэ түһэн килэдийэр. П. Тобуруокап
Дьиэттэн, күрүөттэн уһун күлүктэр түспүттэр. Н. Габышев
12. Күрэххин саҕалаа (күрэхтэһиигэ). ☉ Стартовать (в соревнованиях)
Эмискэ дьон саҥата: «Аттар түстүлэр!» — диэн аймана түспүтэ. И. Федосеев
Сүүрүк аппыт бастыҥа сындыыстана көттүн. Кырдал устун ыстанан, Кылыыһыттар түһүҥ. И. Чаҕылҕан
Кини бастаан туоһу хаамыылаан көрдө уонна субуруччу иккитэ түһэн көрдө да тиийбэтэ. «ХС»
13. Хаамп, хаамыыта оҥор (хол., саахымакка, дуобакка, хаартыга). ☉ Ходить, делать ход (напр., в шахматах, шашках, в карточной игре)
Дуобат оонньуу олорон, атыннык түһэн тэҥнэһэр кыах чахчы баара. Далан
Кинилэр хаарты оонньууллар, сибигинэһэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотунунан сабабын, эйиэхэ буугунайынан түһэбин». «Чолбон»
14. Туох эмэ ыраах, түгэх өттүгэр бар; ыраах ханна эмэ бар. ☉ Спрятаться, укрыться, скрыться где-л.; податься куда-л. Кулгаах-кулгаах уол сургаахха сыстан хаалар, Мурун-мурун уол муннукка түһэр
Саха фольк. Оҕо-дьахтар куттанан бары тыаҕа түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Арай кини Тайҕаҕа көмүс сиригэр түһэн хааллын. Н. Заболоцкай
15. кэпс. Олохтон, олоҕуран турар сиргин бул. ☉ Заложить фундамент чего-л. (напр., здания)
Бүгүн Лоҥкуудаҕа түөрт дьиэ акылаата биирдэ түстэ. М. Доҕордуурап
Дьиэ түһүөхтээх сирин хаарын күрдьэн бүтэрдилэр. Айталын
16. көсп. Саба сатыылаа, саба бүрүй (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Подниматься, появляться, наступать, накрывать (о явлениях природы — напр., о жаре, тумане)
Күһүн хаһыҥ түһэн от-мас хагдарыйан барда. М. Доҕордуурап
Сороҕор түүн туман түспүтүн кэннэ тахсабыт. И. Сосин
Сайыҥҥы күн чаҕылычччы көрөн турар буолан баран, куйаас түһэ илик. Н. Павлов
Табалар өлгөм, намчы лабыкталаах, улахан тыал-куус түспэт бүччүм сиригэр түбэһэн, ырааппатылар. А. Кондратьев
△ Баар буол (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Появляться, возникать (напр., о насекомых)
Хаппыыстаҕа түһэр чиэрбэ үөнү эмтиир. Күннүк Уурастыырап
Күлүмэн бөҕө түспүт, сүөһүлэр тэбиэлэнэн эрэллэр. У. Нуолур
Бу салгына чэбдигин, үөн-көйүүр түһэ илигэ үчүгэйин. «Кыым»
17. көсп., кэпс. Ааҕылын, ааҕыллан киир (хол., түһээн, харчы туһунан). ☉ Начисляться, приходиться на чью-л. долю (напр., о налоге, деньгах). Хамнас бүгүн түспүтэ дуу?
□ «Эйиэхэ төһө нолуок түстэ?» — диэн Макаар Маҥкыттан ыйытар. Күндэ
Нэһилиэккэ оҕо тардыыта түспүт буоллаҕа. Н. Якутскай
18. көсп. Урукку киэпкэр, туруккар киир. ☉ Вернуться в прежний вид, прежнее состояние
Суон киһи, дьэ холкутугар түһэн, оннун булунан олорунна. Амма Аччыгыйа
Хос иһинээҕи олохтоохтор сыһыаннара урукку чөлүгэр түһэн барда. Н. Лугинов
2. көмө туохт. суолт.
1. -а, -ан сыһыат туохтуурдары кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын олус түргэнник, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан некоторых глаголов выражает значение мгновенности, внезапности действия. Кууһа түс. Көстө түс. Көтөн түс
□ Дьонум, хаһыытаһа түһэн баран, таһырдьа ыстаннылар. Н. Неустроев
Бааска сүүрэн кэлэн, омунугар уокка түһэ сыһан баран, арыычча туора ойдо. Амма Аччыгыйа
Ытааппын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ. Т. Сметанин
2. -а, -ан, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын кылгас кэм иһигэр биитэр ситэ оҥоһуллубатаҕын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан, -ыы основного глагола, выступая в роли вспомогательного глагола, означает кратковременность и незавершённость действия. Чэ, ыллыы түһүөх
□ Кыратык утуйа түһэн ылыахха. Н. Лугинов
Ону-маны дьиэ эргиннээҕини кэпсэтэ түһэн баран, көхсүн этиппэхтээтэ. Софр. Данилов
Маайыс, кыра соҕустук аһыы түһүөх. С. Ефремов
♦ Ааккын түһэн биэримэ — ким да, туох да аатын (биитэр бэйэҥ ааккын) киртиппэт гына сырыт. ☉ Не подвести кого-л., не подкачать, не ударить лицом в грязь. Кытаатан, оскуолаҥ аатын түһэн биэрбэт гына сылдьаар. Аан антах түһэр (барар) көр аан I. Киһи этэн биэрдэҕинэ аан антах баран иһимэ, бэйэҥ толкуйдаа. Ааһа түс көр аас I. Чугаһынан кинилэр аҕаларын ааһа түһэр уус суоҕа буолуо. Ааһа түһэн көр аас I. Муҥхаһыттар, ааһа түһэн, халлаан быдан хараҥарбытын кэннэ бүппүттэрэ. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс көр айах I. «Хайа, туох айаҕар түһэ сырыттыҥ?» — диэтэ ойоҕо Көстөкүүҥҥэ. Аматыгар түспүт көр ама I. Киһилэрэ аматыгар түспүт көрүҥнээх. Бала түс кэпс. — харса-хабыра суох үрдүгэр түс. ☉ Бросаться, кидаться на всех без разбору. Сиэмэх кыыл аччык кэмигэр барыҥныырга барытыгар бала түһүөн сөп. Боргор түс көр бор. Саатар сирэйэ суох буолбут, боругар түспүт. Былдьаһыкка түс көр былдьаһык. Сүр ыксалынан, былдьаһыкка түһэн, хомуна оҕустулар. Быһа түс I көр быһа I. Киһини сүгүн саҥардыбаттар, быһа түһэ олороллор
□ «Чэ, оннук-маннык буолума», — ийэтэ иннин биэриэ суох быһыынан, быһа түһэн утары саҥарбыта. М. Попов
Быһа түс II көр быһа I. Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар, онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»
Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ көр бэйэ. Ханнык да мүччүргэннээх кэмҥэ бэйэ бодоҕун түһэн биэриэ суохтааххын. Бэлэһигэр (айаҕар) түһэрдэ көр бэ- лэс. Дьон бэлэһигэр түһэрбэтэр үчүгэй буолуо этэ. Икки илиитинэн түстэ көр икки I. Оҕолор минньигэскэ икки илиилэринэн түстүлэр. Илин-кэлин түс (түһүс) көр илин-кэлин. Күөрэгэй күүһэ кыайарынан үлэлиирин, илин-кэлин түһэрин үрдүнэн, маачаха ийэтэ кыыһырыыта, мөҥүүтэ күүһүрэн истэ. Т. Сметанин. Кыратыгар аҕатын кытта онноманна сылдьыһан илин-кэлин түсүһэрин олус сөбүлүүрэ. А. Пахомов. Илэ-сала көт (түс) көр илэ-сала. Оҕолор барахсаттар ийэлэригэр илэ-сала түһэ сылдьаллар. Иннин быс (быһа түс) көр илин I. Баччааҥҥа диэри ким да иннин быһа түһэ илигэ. Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) көр кэтэх. Оҕо сааһым доҕоро барахсан, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүө турдаҕа. Киэҥҥэр түс — арыый уоскуй, холкутуй. ☉ Овладеть собой, успокоиться
Дьэ, киэҥҥэр түһэн уоскуйбуккун дуу? Көҕүс түс көр кө- ҕүс III. Сай саҕа санньыйа санаамаҥ, сүөм саҕа көҕүс түһэ олорумаҥ. Саха фольк. Аргыспыт дьон кэннигэр көҕүс түһэн олороохтуур. «Чолбон»
Тууйастаах арыытын өҥөс гынан көрбүтэ, көҕүс түспүт эбит. СДТА. Көлөһүнэ сарт (саба, көҥү) түстэ көр көлөһүн. Отчуттар көлөһүннэрэ сарт түһэн, сылайан-элэйэн, омурҕанныы бардылар. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Кэнникинэн уол санаарҕаан көп түһэн сылдьара. Көтөн түс көр көт I. Өйүгэр эмискэ били ырыа тыла көтөн түстэ
□ Аанынан аан туман аргыйда
Таһыттан дьон көтөн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Кумааҕы үрдүгэр түс көр кумааҕы. Учуутал кыыһа киэһээҥҥитин аһаат, кумааҕытын үрдүгэр түһэр. Кута куртаҕар түстэ көр куртах. Хараҥаҕа айаннаан истэххэ, сорох ардыгар киһи кута куртаҕар түһэр. Күлүк түспэтэх көр күлүк. Күлүк түспэтэх ыраас дууһалаах оҕо. Кэдэрги түс көр кэдэрги. Үтүө киһиэхэ эргэ биэрэн оҕом олоҕун оҥоруум диэтэх аайы, дьэ кэдэрги түһэн иһэр. М. Доҕордуурап. Мааркаҕын түһэн биэримэ кэпс. — ааккынсуолгун түһэн биэрбэт гына, бэрээдэктээхтик сырыт. ☉ соотв. держать марку. Ханна да сырыттаргын, мааркаҕын түһэн биэримэ. Маҕыйа түһэн баран көр маҕый. Уол утарылаһааччытын маҕыйа түһэн баран саайда. Мүччү түс — туох эмэ мэһэйи, ыарахан кэми туораа. ☉ Преодолеть препятствия, трудности, пережить что-л. без потерь
Миэхэ биир үөрэнэр сылбын мүччү түһэрим улахан наадалаах. П. Ойуунускай
Бу кинилэр мүдүрүннээх бүтүн сылы этэҥҥэ мүччү түспүт үөрүүлэрин малааһыннарын кэриэтэ буолар. Эрилик Эристиин
Төһөлөөх суоту суоттаан, хас сыыппараны өрө-таҥнары хатайдаан, бүтэһик эксээмэни мүччү түстүбүт. С. Федотов. Наһаа түс — туохха эмэ аһара бар, аһара түс. ☉ Перебарщивать, переходить меру в чём-л.
Тугу барытын сокуон олохтообут бэрээдэгинэн, сокуону токуруппакка, наһаа түспэккэ эрэ олоххо киллэриэхтээхпит. М. Попов. Нөҥүө түһэр — 1) ымсыытыгар, иҥсэтигэр наһаа түһэр, өрүскэлэһэр. ☉ Перестараться, перегнуть палку, удариться в крайность (от жадности)
Бу акаарыҥ онно киирэн күбүрүнээтэргэ бэрик биэрбит уонна нөҥүө түһэн: «Нэһилиэк дьонугар түһэр түһээн олус кыра, эбэн биэриэххэ», — диэн үтүөмсүйэ сатаабыт. И. Никифоров; 2) тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Впадать в крайность
Киһи хайҕаатаҕын аайы, нөҥүө түһэн иһэллэр. Ньирэйгэр түс көр ньирэй. Бу уол дьэ кэлэн ньирэйигэр түспүт дуу? Ньыла көт (түс) көр ньыла. Киниэхэ мэлдьи албыннаһа, ньыла түһэ сылдьаргын сөбүлүүр. Э. Соколов
Оҕотугар түспүт көр оҕо. Биһиги бары даҕаны, оҕобутугар түһэммит, сэргэҥнэһии буолла. ФВС К
[Оҕонньор:] Миигин көрдөххүтүнэ сатанар, кырдьан оҕобор түстүм. «Чолбон». Оҕо түспүт көр оҕо. Сураҕа, кыыстарын оҕото түспүт үһү. Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй көр оҥоруу II. Окко түспүт оҥоруута, сиргэ түспүт сэрэбиэйэ билиэ буоллаҕа. Өйүгэр көтөн түстэ көр өй. Куораттыыр санаа кыыс өйүгэр көтөн түстэ. Өлөн түстэ — өмүттэн хаалан, эппиэттэһэр кыаҕа суох буолла. ☉ Быть сражённым неожиданным известием
Павлуцкай муҥнаах учуутал ыйыттар эрэ өлөн түһэр. Ф. Софронов. Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс көр өлүү I. Сэрии кэмигэр бартыһааннар өлүү айаҕын бүөлүү түһэллэрэ. Өҥ антах түһэр көр өҥ II. Салайааччылара мунньах аайы өҥ антах түһэн иһэр. Өрө биэрэн түһэн кэпс. — сытыы-хотуу, харса суох дьахтар туһунан. ☉ Шустрый, бойкий (обычно о женщине). Өрө биэрэн түһэн, киһини саҥардыбат даҕаны. Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Оҕо үөрүүтүттэн өрө көтө түстэ. Өрө хабылла түс — хаһыытаан-ыһыытаан, этиһэн киирэн бар. ☉ Наброситься на кого-л. с криком, руганью
Дайыыла, мөккүспүтүн уоҕа ааспакка олорон, өрө хабылла түстэ. С. Данилов. Өһөн түс көр өс I. Ону истэн баран, оҕонньор өһөн түстэ. <Өһүргэнэн (үөрэн)> өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ көр өттүк. Дьоно өһүргэнэн өттүктэрин үлтү түһэ сыстылар
□ Сарсыарда сайылыкка тахсарга сүбэлэспиппитин ийэбэр иһитиннэрбиппэр үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ. Далан. Саба түс көр саба. Чугастааҕы дьоно сайыҥҥы отун үлэтин, кыһыҥҥы үлэтин даҕаны бары саба түһэн оттоон бүтэрэн биэрэллэр. Саха фольк. Санаа (өй) көтөн түс- тэ — тугу эмэ гынарга эмискэ санаа киирдэ; эмискэ сорунна. ☉ Вдруг осенило, пришло на ум кому-л.; внезапно взяться за какое-л. дело. Эмискэ онно бара сылдьар санаа көтөн түстэ. Санаата түспүт — туохтан эрэ санаарҕаата, санньыйда. ☉ соотв. руки опустились
Мантан Миша санаата улаханнык түстэ. Суорун Омоллоон
Өрүүсэ туохтан санаата түспүтүн бэйэтэ да билбэт. А. Сыромятникова
Бурдук үүммэт буоллаҕына, бааһынай санаата түһэр, сүрэҕэ хараастар. П. Егоров
Санныттан түс көр сарын. Үлэбин бүтэрэн санныбыттан улахан сүгэһэр түспүтүн курдук санаммытым. Санньы түс (буол) көр санньы. Ийээ, иккиэн эргиллэн кэлиэхпит, Хараастан санньы түһэ сылдьыма. И. Егоров
Синигэр түстэ (тиийдэ) көр син I. Тиһэҕэр кини синигэр түстэ. В. Титов
Куһа эмиэ көтөн чугас түстэ, Максим синигэр түһэн, турбутунан куска утары киирдэ. Н. Габышев
Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ көр сир II. Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Сискин көннөр (көннөрө түс) көр сис. Ийээ, сылайбыккын, киирэн сискин көннөрө түспэккин ээ. Сөҥ түс көр сөҥ II. Аҕам итинник сөҥ түһэн эппититтэн, хараҕым уута халыс гынна. М. Чооруоһап
Киһим тута сөҥ түспүтэ, хоргуппут курдук көрөн ылбыта. «ХС»
Сулбу түс көр сулбу. Ынахтара сааһыары ыран-дьүдьэйэн сулбу түһэн хаалбыт. Сүөм түс <намтаа> көр сүөм. Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр. Саха фольк. Никита Петрович суолга саҥата-иҥэтэ тобуллааччы, ол бэйэтэ бүгүн сүөм түһэн, харыс намтаан иһэр. С. Никифоров
Сыыс (сыыска) түһэримэ көр сыыс II. Туох саҥа, кэскиллээх баарын сыыс түһэрбэккэ үөрэтии, билии — бу буолар ханнык баҕарар мэхэнисээтэр чулуу хаачыстыбата. «ЭК». Таҥнары бар (түс) көр таҥнары. Үүт былаана туолуохтааҕар буолуох, таҥнары барбыта. Тиэрэ кэлэн (баран) түһэ сыс — көрбөтөххүн көрөн, олус соһуй. ☉ Чуть не упал (от удивления). Аҕам куораттан кэлбитин көрөөт, соһуйан тиэрэ баран түһэ сыстым
□ Дьиэ иһигэр киирээт, соһуйан тиэрэ кэлэн түһэ сыстым. П. Чуукаар
Тиэрэ түс көр тиэрэ. Дьоҥҥо киҥэ-наара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэбис, биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тоҕо түс кэпс. — туох эмэ элбэҕи, ыараханы кылгас кэм иһигэр оҥорон, бүтэрэн кэбис (хол., уһуннук сыһан-соһон баран, эмискэ ылсан). ☉ Справиться с чем-л. (напр., с тяжёлой работой, трудным заданием) очень быстро, в одночасье (обычно после длительной подготовки)
Архытыактар Ходорев бырайыак оҥороругар дьоҥҥо көрдөрөр, сүбэлэтэр, толкуйдуур, ол кэнниттэн дьэ биирдэ тоҕо түһэн сөп-сөп миэстэлэрин көннөрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Толук түс көр толук. «Оҕону баран ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков
Төбөтүгэр түспэт (киирбэт) көр төбө. Хайдах да быһаарбыттарын иһин, төбөтүгэр түспэтэ. Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Сорох баҕас, сынньанаары тахсабын диэн, үлэҕэ төбөм оройунан түстүм. М. Доҕордуурап
Төлө түс көр төлө. Баһыкка Бааската хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу, кэм сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков. Түлэйбалай түс — мэйииҥ иирэн түҥ-таҥ бар (ыалдьан эбэтэр быста илистэн). ☉ Впадать в забытье (в результате болезни или изнеможения)
Түлэй-балай түһэн сыттаххына Ордук өйдүүгүн олох кэрэтин, Күн сырдыга үтүөтүн. Т. Сметанин
Түөрт атах түс көр түөрт. Саа тыаһын истээт, аттар түөрт атах түһэн бардылар. «ХС»
Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ. Барар да киһи аа-дьуо барар баҕайыта, эйиэнэ барыта түптэ тутум үөһэ түһүү, ууга-тыаҕа үктэнии. Н. Босиков. Түһэн биэр I — ким, туох эмэ аатын-суолун түһэр, намтат. ☉ Подвести, подкачать кого-л.
Кыра дьонтон дьорҕоот киһи үҥсэн көрдөҕүнэ, оччотооҕу кинээстэр, кулубалар баайы түһэн биэрэллэрэ баар буолуо дуо?! Эрилик Эристиин
Сэриигэ дубук-дабык туттан мүччүргэннээх кэмҥэ түһэн биэрбит саханы мин билбэтэҕим. Т. Сметанин. Түһэн биэр II — муҥ кыраайгынан хамсан (хол., сүүр, үлэлээ). ☉ Поднажать, припустить во весь дух
Оҕолор үлэлэрин эрдэ бүтэрээрилэр, өссө түһэн биэрдилэр. Амма Аччыгыйа. Умса-төннө түс — куруутун үлэ үөһүгэр сырыт; бааргынан-суоххунан мөҕүс. ☉ Быть постоянно занятым работой; хлопотать, не жалея сил. Оҕолорум, сиэннэрим тустарыгар дии-дии умсатөннө түһэр
□ Уонтан тахса сыл ынах ыабыт, умса-төннө түспүт титииктэрэ сайыспыттыы ыраах кубарыһан хааллылар. М. Доҕордуурап. Умса түс кэпс. — өл, өлөн суох буол. ☉ Умереть
[Баһылай:] Мин умса түстэхпинэ, хайдах эрэ ыал буолан олороллор. А. Софронов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> — күүс-көмө буолар, баар-суох эрэнэр (киһитэ, хол., оҕото). ☉ Тот, за которым в старости чувствуешь себя как за каменной стеной (обычно о своём ребёнке). Кырдьар саастарыгар умса түстэхтэринэ сүүстэриттэн өйүүр уол оҕоломмуттара. Уостан түспэт — кэпсэлгэ сылдьар, дьон сэргиир. ☉ Не сходить с уст
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын Уонна умнуллан сүппэккэ Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Уот тымта түһэр көр уот. Кыыс өһүргэнэн уот тымта түстэ. Уот халахайга түс — олус ыксаан тугу эмэ оҥор. ☉ Сильно торопиться, делать что-л. в крайней спешке. Сарсыарда дьоммут уот халахайга түһэн кэлэллэрэ буолуо. Ууга-уокка түс — улахан ыксалга, соһуччу балаһыанньаҕа киир. ☉ Попадать в критическую ситуацию, впадать в панику, в спешку
Биир күн, хамыыһыйа мунньаҕар ыҥырыы ылан, Миисэ ууга-уокка түһэ сырытта. Н. Лугинов
Итини истээт, Муоча айманан, букатын ууга-уокка түстэ. У. Нуолур. Үрдүгэр түһэр — 1) харса суох мөҕөн-этэн киирэн бар. ☉ Набрасываться на кого-л. с руганью, распекать, разносить кого-л. за что-л. Дьиксиммитим чахчы буолан тахсыбыта, уот ааныттан мин үрдүбэр түспүтэ. Софр. Данилов
Тэппэй ааны сабан тахсарын кытта, ийэтэ үрдүгэр түспүтэ. Далан
«Кинигэни хайаҕыт ылла?» — диэн оонньуу олорор Арамааскы биһиги үрдүбүтүгэр түспүтэ. Н. Борисов; 2) туохха эмэ үлүмнэһэн, өрүһүспүт курдук саба түс. ☉ Быстро, стремительно набрасываться на что-л.; торопливо браться за что-л. Иван Иванович төлөпүөн үрдүгэр түстэ. Софр. Данилов
«Убай-быраат дьон болдьоспут курдук тэлгэһэҕэ тиксиһэ түһэр эбиккит дуу», — диэн хаадьылыы-хаадьылыы Сүөкүлэ эмээхсин чаанньыгын үрдүгэр түспүтэ. П. Аввакумов; 3) тугунан эмэ олус үлүһүй. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ буоллар эрэ кыыс кинигэ үрдүгэр түһэр. Үрдүттэн түһүмэ кэпс. — тугу эмэ ирдииргин ууратыма, арахсыма. ☉ Донимать кого-л., приставать к кому-л.
Итэҕэһин булбут киһитин үрдүттэн түспэт идэлээх. Үс туман түһүөр диэри (түспүтүн кэннэ) көр туман. Андриан киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Ньукууһа бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ үс туман түспүтүн кэннэ, отуутун уотунан сирдэтэн ходуһатыттан тахсар. М. Чооруоһап
Күн кылайа тахсыаҕыттан үс туман түһүөр диэри ходуһаттан тахсыбакка мөхсөллөр. К. Сосин. Хаана дьэбидис гына түстэ (гынна) көр хаан. Уол өһөс санаата киирэн, хаана дьэбидис гына түстэ. <Хайа> үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (түһэн хааллыҥ, түһэ сырыттыҥ)? сөбүлээб. — ханна сүтэ сылдьаҕын? ☉ Куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
«Хотуок, хайа үөдэн түгэҕэр түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотуна мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Халахайга түс — тугу эмэ аһаран баран, дьэ өйдөөн эбэтэр сүтүктээн ыксаа, абалан. ☉ Досадовать, горько сожалеть о чём-л.
Мэҥэ, Амма уолаттара Биһигинниин билсиһиҥ, Хата бытааран, куоттаран Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков. Халлаантан түс — эмискэ баар, бэлэм буол (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. падать с неба (употр. обычно в отриц. ф. — букв. сваливаться с неба)
Билиикөрүү киһиэхэ Биирдэ түспэт халлаантан — Уктан тоноон отонунан Оҥоойугу толорордуу, Онтон-мантан хомуллан, Улам-улам мунньуллар. Күннүк Уурастыырап
Ас-таҥас халлаантан түспэт, дьон төһөнү оҥороллор да, соччону үллэстэллэр. И. Аргунов. Хараҕыттан уот чаҕылла түстэ көр харах. Уол саайаатын кытта, хараҕыттан уот чаҕылла түстэ. Хараххын тымныта түс көр тымныт. Бар, сытан кыратык хараххын тымныта түс. Чөлүгэр түстэ — уруккутун курдук буолла; оһорунна. ☉ Приобрести прежний облик; восстановиться
Бу алдьанан-кээһэнэн турар олох урукку чөлүгэр түһэрэ бэрт ыар. Күндэ
Эдэр, күүстээх эт-хаан түргэнник урукку чөлүгэр түһэ охсубута. Н. Лугинов
Эн күн эргиччи көрөн киирэр алааскар олох чөлүгэр түстэ. И. Егоров. Ыҥырыатыгар түспүт — 1) уолбут (күөл туһунан). ☉ Обмелевший (об озере). Бу күөл урукку киэбин сүтэрэн, ыҥырыатыгар түспүт; 2) мууһун хайыҥар тиийбэт уулаах ойбон. ☉ Прорубь, где вода не достаёт до кромки льда. Ыҥырыатыгар түспүт уулаах ойбонноохтор. Эдэригэр түс- пүт — бэйэҥ сааскар сөбө суох эдэр буолан көһүн. ☉ Выглядеть моложе
Мин ийэм, били куоракка хаайтаран, саҥата суох муунтуйан олороро букатын мэлийэн, эдэригэр түһэн, сүүрүүнэн сылдьара. Далан
Эмээхситтэр сайылыктарыгар таҕыстахтарына эдэрдэригэр түһэллэр. «ХС». Эн антах түһэр түөлбэ. — туохха барытыгар аһара бар. ☉ Впадать в крайность, перегибать палку в чём-л.. Кыһалҕатын төһө кыалларынан толуйдах аайы, эн антах түһэн иһэр
◊ Ааһа түс — тугу эмэ аһара бар, ааһыах буол. ☉ Миновать (проходить, проезжать) что-л., пройти мимо
Үрүҥ эһэ дьиэни ааһа түһэн истэҕинэ, эмиэ үһүстээн ытан кууһуннардым. И. Федосеев. Быһа түс — саамай кылгас, көнө суолунан бар. ☉ Пойти напрямик, срезать путь. Алааһыгар тыанан быһа түстэ. Дьөлө түс көр дьөлө. Буулдьа туоһу дьөлө түспүт
□ [Баһылай:] Эмээхсиэн, тугу гынан киирдиҥ, били кийиитиҥ киһийдэх ханна дьөлө түстэ? А. Софронов
«Итиннэ дьөлө түһэн олоруоҥ дуо, бар, уута баһа охсон таһаар!» — диэн дэлби барбыта. Н. Якутскай
Бэйэм эрэ буолбакка, ол дьону булбатым, ханна дьөлө түспүттэрэ буолла? М. Доҕордуурап. Орун-оннугар түс — урукку туруккар киир (хол., туох эмэ дьыала өр быһаарыллыбакка сылдьан баран). ☉ соотв. становиться на своё место
Дьыала быһаарылыннаҕына, барыта орун-оннугар түһүө. Д. Таас
Өйүгэр түһэр көр өй. Дьэ, үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов
Ол эрээри ити ыра мин өйбөр сатаан түспэт ээ. П. Филиппов. Бастакы поэттар айымньылара ол кэмнээҕи үөрэҕэ суох хараҥа дьон өйүгэр түһүмтүө этилэрэ. НЗК ОТК. Өрө хабылла түс — сүрдээх улаханнык тыаһаа, тоҕо саалын. ☉ Разразиться, загрохотать
Чаҕылҕан кэнниттэн этиҥ тыаһа өрө хабылла түстэ. Саба түс көр саба. [Саһыл оҕолорун] үрдүлэригэр саба түһэн, иккиэннэрин суумкам иһигэр угуталаан кэбистим. Суорун Омоллоон
Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин
Мойот оттубут тимир оһоҕор саба түһэн итиннэ. Т. Сметанин. Сапта түс — саба түс диэн курдук (көр саба). Эһэ кэлэн киһибитин сапта түстэ
□ «Ийээ, мин билигин элбэх да моонньоҕону моонньоҕонноотум ээ», — Таня ийэтигэр кэлэн сапта түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тоҕо түс — охтон, иҥнэн тугу эмэ тох. ☉ Падая, пролить, просыпать что-л. Солуурдаах сугунун тоҕо түспүт.
□ Ийэтэ үөрүүтүгэр үүтүн тоҕо түһэ сыста. Суорун Омоллоон
Толкуйга түс көр толкуй II. Кини аны тугу гыныахтааҕын туһунан толкуйга түспүтэ. В. Яковлев. Төлөпүөнтэн түспэт — төлөпүөнүнэн наһаа уһуннук кэпсэтэр, сэлэһэр. ☉ соотв. висеть на телефоне. Ээ, ити оҕо киэһээни быһа төлөпүөнтэн түспэт. Түһэр дьиэ (сир, ыал) — быстах кэмҥэ хоно сылдьар, сынньанар сир. ☉ Место временной остановки для отдыха, ночлега
Ыстапаан тыа дьоно түһэр сиригэр тиэтэйэ-саарайа барда. А. Софронов
Түһэр дьиэ булаат, мин тута өрүс диэки бардым. Суорун Омоллоон
Виталий туран пылааһын кэттэ, тиэтэйэ-саарайа түспүт ыалын диэки барда. Күрүлгэн. Уҥан түс — өйгүн сүтэрэн оҕун. ☉ Упасть в обморок
Биир кыыстара уҥан түспүт. Ууга түс көр уу II. Ол саас, мууһа сайан турар улахан күөлү туораары, ууга түһэ сыспыта. Н. Лугинов
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин. Хаартыскаҕа түс — хаартыскаҕа уһулун. ☉ Сниматься на фото, фотографироваться
Уола хаартыскаҕа түһэн ыыппыт. С. Данилов
Үнүрүүн эн суоххар Уйбаачаанныын хаартыскаҕа түспүттэрэ. М. Доҕордуурап
Улуу Кыайыы отут сыла туолуутугар Москубаҕа Кыайыы знамятын күөнүгэр хаартыскаҕа түһэр чиэскэ тиксибитэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түш
II
аат. Инники кэскил, үтүө төлкө. ☉ Счастливое будущее, верх благополучия
Төлкөлөөх олоххутун Түскэ туойабын, Дьоллоох олоххутун Томторго туойабын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бүгүҥҥү ыччат дьон түстэрин Төлкөлөөн охтубут буолаҥҥын, Кырдьык даа, Сүөдэрбит, Кырдьыбат эдэргин! Р. Баҕатаайыскай
△ Туох эмэ эрдэттэн түүлгэ биллиитэ, билгэтэ. ☉ Предзнаменование, предвестие чего-л. в сновидениях
Ханнык эрэ үп кэлэр түһэ баарга дылы. Амма Аччыгыйа
Дьөһөгөй айыы оҕото Төһөҕө да дьол төлкөлөөх, Онон ити үп-ас, баай-дуол, Оҕо-чаҕар түһэ буолар. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. түз ‘ровный, одинаковый; верный, истинный’
III
аат. Кэбиһиилээх от үрдэ чөмчөтүллүбүтэ (ардахха ылларбатын диэн). ☉ Конусообразный верх стога
Хоройон, чөмчөйөн, дьэ, ылбычча ардахха сытыйбат үчүгэй түс буолла. Болот Боотур
От үөһэ таҕыста, түһү хаһан, тоҥон бабыгырыы-бабыгырыы, от иһигэр киирдэ. Е. Неймохов
Оттор түстэрэ чиҥэ суох буолан, ардах өтөн киирэн оту сытытар. ААФ САХТ