илип-салып гын = торопливо, наскоро перекусить.

1) обедать; эбиэттии бар= идти обедать (напр. с работы домой); 2) закусить, перекусить; айанньыттар эбиэттээтилэр путники закусили в пути.

иип-саап гын = диал. поесть, перекусить наскоро; оҕолор иип-саап гынаат , оскуолаларыгар бардылар дети наскоро поели и ушли в школу.

туохт., түөлбэ. Тиэтэллик, сып-сап, кум-хам аһаа. ☉ Быстро, наскоро поесть, перекусить. Оҕолор иип-саап гынаат, оскуолаларыгар бардылар

1) обедать чём-л., иметь что-л. на обед; отчуттар балыгынан эбиэттэннилэр косцы пообедали рыбой; 2) закусить, перекусить (в пути или на работе).

туохт. Туох эмэ аһы ууран чэйдээ. ☉ Обзаводиться куском пищи, перекусить чем-л. [Күүдээк] куһаҕан аспын бэйэм куһуоктанан көрүөҕүм, Сытан эрэн кэбийэн Сылы-күнү барыаҕым. И. Эртюков
Курупааскылыыр кыылы Хомуйаахтаан киирэн Куһуоктанан олорор Хотокулар буолабыт! Саха нар. ыр. I

туохт. Кыратык аһата түс; улаханнык уһуннук аччыктаабыт киһини кыра кыралаан аһат. ☉ Давать кому-л. немного поесть, давать перекусить; кормить голодного понемногу
Дьэ мунду диэн ити! Харанан быстаран сайыҥҥы былдьаһыктаах, ас-үөл барыта даҕаны тутайар сааскы быстарыктаах кэмнэргэ өбүгэлэрбитин өллөөбүт. Багдарыын Сүлбэ. Бастакы хоһооннорун анныгар Ф.Г. Винокуров бойум булдунан, балыгынан аһатан тыыннарын өллөөбүт Даадар үрэҕин өйдөөнсанаан «Даадар» диэн илии баттаабыта. «ХС»

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. ☉ Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
□ Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. ☉ Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
□ Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
♦ Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. ☉ Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. ☉ Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. ☉ Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. ☉ Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. ☉ соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
□ Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. ☉ соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. ☉ Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. ☉ Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). ☉ Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. ☉ Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. ☉ Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. ☉ Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
◊ Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. ☉ Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»