плесень || плесневой; арыы түүнүгэ плесень на масле; түүнүк тэллэйдэрэ биол. плесневые грибы.

ж. 1. (что-л. гнилое) сытынньаҥ, эмэх; 2. (плесень) түүнүк.

1) непогода; ненастье; дождь; диал. снег; ардах түһэр дождь идёт; 2) плесень (на молочных продуктах).

покрываться плесенью (о молочных продуктах).

плесень; от түгэҕэ нэктэл буолбут низ стога сёна совершенно сгнил # нэктэл кулут уст. раб или рабыня для чёрной работы.

сыһ. Түүнүк курдук, түүнүккэ маарынныырдыы. ☉ Как плесень, подобно плесени
Түүннэри үҥкүүнэн битийбиттэри, «Түүнүктүү» буударанан биһиллибиттэри Түүлэрин кустуу үргээтилэр, Төкүнүтэн түнэлии илиттилэр. С. Васильев

покрываться плесенью, гнилью, плесневеть, загнивать; түүнүгүрбүт от подгнившие сено.

аат. Сытыйыыттан, буорту буолууттан туох эмэ инчэҕэй, сииктээх (хол., ас-үөл, мас) тас өттүнэн үөскээн тарҕанар тордох (микроскопка эрэ көстөр тэллэйдэр мустуулара). ☉ Плесень
Түүнүк кислород эрэ баар буоллаҕына үөскүүр. ҮБНьТ
Тэллэйдэргэ түүнүктэр эмиэ киирсэллэр. КВА Б
Сахалар түүнүк диэн киһи хараҕар соччо-бачча көстүбэт тэллэйдэри ааттыыллар. «Кыым»
◊ Түүнүк тэллэйдэрэ биол. — түүнүк диэн курдук
Бородуукталарга түүнүк тэллэйдэрин атын да көрүҥнэрэ олохсуйаллар. Олортон биирдэстэрэ — пеницилл тэллэй. КВА Б
Салыҥ уу аалсыытын куччатар, балык этин бактыарыйалартан, түүнүк тэллэйдэриттэн харыстыыр. ББЕ З
Түүнүк тэллэйдэрэ сүөһү аһы буһарар трактатыгар буортулаахтар. САС
ср. тув. дүдүк ‘плесень’, уйг. түнимэк ‘прокисать’

сов. 1. тылын, сибэккилэн; зацвели яблони яблонялар сибэккилэннилэр; 2. (о воде) ньамаҕынан бүрүлүн, көҕөр; 3. разг. (покрыться плесенью) түүнүгүр.

аат.
1. Халлаантан сөҥүү буолан түһэр уу. ☉ Дождь
Сэмэнэп саҕана хас эмэ хонугу мэлдьи өрөөнсаараан туран ардах бөҕө түстэ. Суорун Омоллоон
Уһун ардах кэнниттэн сайыҥҥылыы сып-сылаас күннэр буоллулар. Софр. Данилов
Ардах ыаҕастаах уунан кута турара. М. Доҕордуурап. Тэҥн. самыыр
2. Түүнүк. ☉ Плесень. Бу от түгэҕэ ардах буолбут
△ Үрүҥ ас үөһээҥҥи дьүдьэйбит өттө. ☉ Верхний нечистый отстой старых (несвежих) молочных продуктов. Уһааттаах тар ардаҕынан саба бүрүллүбүт
ср. др.-тюрк. артах, агдах ‘испорченная пища’
3. түөлбэ. Тыаллаах хаар-сиир, буркун. ☉ Непогода, метель, пурга. Биһиги дойдубутугар кыһын ардах кэнниттэн арыт хойуу туман түһээччи
□ «Ардах» диэн биһиги, халымалар, хаары ааттыыбыт. А. Данилов
◊ Ардах соно — ууну өтүппэт, ардахха кэтиллэр уһун чараас сон. ☉ Дождевик
Кини [Ганя] ол суһал соругун толоро охсоору тиэтэйэн, ардаҕын сонун ыҥыырыттан төлө тутан түһэрэ-түһэрэ, сиэллэрэн хохорута турбутун өйдүүбүн. «ХС». Ардах чиэрбэтэ — ардах кэмигэр сир үрүт араҥатыгар баар буолар, кытархай өҥнөөх үөн. ☉ Дождевой червь
Почва үөскээһинигэр почваҕа олохсуйбут ардах чиэрбэтэ, араас харамайдар, үөн-көйүүр личинкалара кытталлар. САИ ССРС ФГ. Этиҥнээх ардах — этиҥ этиитинэн, чаҕылҕан чаҕылыйыытынан доҕуһуолланар күүстээх ардах. ☉ Гроза
Сааһыары сайын этиҥнээх ардах түүнү быһа түспүтүн кэнниттэн, эн сарсыарда таһырдьа тахсаҕын. С. Васильев
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин