туохт. Икки илиигин түөскэр быар куустан баран, аҥаар атаххар кылыйа сылдьан, киһини кытта утары анньыһа оонньоо; ким иккис атаҕар үктэммит кыайтарар. ☉ Состязаться, отталкивая противника скрещенными на груди руками и прыгая на одной ноге: побеждает тот, кто первым заставит противника ступить второй ногой (бытовая игра). Оҕолор бөтүүктэһэ оонньоотулар

аат. Оҕо оонньуутун көрүҥэ: уһун бөҕө икки уһуга холбуу баайыллыбыт быаны икки оҕо моонньуларыгар кэтэн быаны хоннохторун аннынан таһаараллар уонна хамаанданан тардаллар, ким урут тардан ылбыт кыайар. ☉ Детская игра: двое надевают длинную веревку со связанными концами на шеи, встают на четвереньки и стараются перетянуть к себе друг друга
Перетянувший побеждает. [Бурҕалдьылаһыыга] тахсыы биэтэккэ диэри утарылаһааччытын соһон илдьибит оҕо кыайбытынан ааҕыллар. ВПК СОо

аат. Саха спортивнай оонньуутун көрүҥэ: оонньооччу-күрэхтэһээччи атахтарын тумсугар уонна ытыстарыгар тайанан турар уонна чиккэйбитин уларыппакка хамаанданан иннин диэки ыстаҥалыыр, биэтэккэ урут тиийбит кыайар. Уустугурдуулар: ыстанан иһэн түөһү, ытыһы охсуу, икки илии тарбахтарын хатыйа тутан баран ытыс тилэҕинэн тайанан ыстаҥаллааһын. ☉ Вид якутской национальной игры: состязающиеся встают, оперевшись на ладони и носки ног, и по команде прыжками двигаются вперед
Побеждает тот, кто первым придет к финишу. «Быыдаралааһын», «дулҕаны тумнуу» о. д. а. өбүгэлэрбит сатабыллаах, сылбырҕа уонна сүһүөхтээх буолууну эрэйэр оонньууларыгар промкомбинат уолаттара бастаатылар. «Кыым»

1) говорить; сказать; тугу эттилэр? что они сказали?; тылла эт = произнести речь, сказать речь; кырдьыгы эт = говорить правду; утары эт = возражать; сымыйанан эт = лгать, говорить неправду; эппит тыл биир погов. сказанное слово неизменно; 2) куковать (о кукушке); 3) греметь (ө громе) # этимэ даҕаны модальное словосочет. употр. обычно в диалоге (и) не говори; сылайдыбыт даҕаны ! — Этимэ даҕаны ! — как мы устали!—И не говори!; этэргэ дылы модальное словосочет. как говорится; в самом деле; этэргэ дылы , бэрди бэрт баһыйар как говорится, лучшего лучший побеждает; этэргэ дылы , кырдьык куһаҕан буолуо в самом деле, будет плохо.

аат. Остуол оонньуута: сүүрбэччэ сэнтимиэтир уһуннаах тымтыктары өрө быраҕан илии көхсүгэр түһэрэн баран, оттон ытыска хабыллар, ким элбэҕи хаппыт кыайар (иккиэ эбэтэр элбэх буолан оонньонор); бу оонньууга туттуллар тымтыктар. ☉ Настольная игра у якутов: игрок берёт в ладони какое-л. количество палочек-лучинок длиной в двадцать сантиметров и, подбрасывая их вверх, ловит на тыльную, затем на внутреннюю сторону ладони, побеждает тот, кто поймает наибольшее количество лучинок (играют двое или более человек); палочки, лучинки для этой игры
Уоллаах кыыһа симии оһох иннигэр үс атахтаах төгүрүк остуолга хабылык хаба оонньууллар. И. Гоголев
Ыалым оҕолорун кытта таабырыннаһабыт, хабылык хапсабыт, хаамыскалыыбыт. С. Маисов
Хабылыгы былыр-былыргыттан саха дьоно умсугуйан оонньууллара. «Кыым»

правда, истина || истинный, верный, достоверный || правда; верно, действительно; кырдьык кыайар правда побеждает; кырдьык кэпсээн верный рассказ; кырдьык этэр он говорит верно; кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат посл. кривда правду не заслонит, как на масле вода не всплывёт; кырдьык көмүстээҕэр ыраас погов. правда чище золота # кырдьыгы баран эттэххэ модальное словосочет. если (уж) на то пошло; по правде говоря; кырдьыгы баран эттэххэ , мин эйиэхэ ыалдьыттыы кэлбэтэҕим если уж на то пошло, я не гостить к вам приехал; кырдьыгын эттэхпинэ модальное словосочет. признаться, по правде сказать, по правде говоря (употр. в 1-ом л.); кырдьыгын эттэхпинэ, эйигин манна буолуо диэбэтэҕим по правде говоря, я не думал, что ты здесь; кырдьыгы эттэххэ модальное словосочет. признаться, по правде говоря; кырдьыгы эттэххэ , кыһалҕаны билэ иликтэр по правде говоря они до сих пор не знают ни нужды, ни забот.

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

I
аат., кэпс.
1. Тыал үрэр күүһүнэн барар хараабыл маастатыгар тиириллэр халыҥ таҥас. ☉ Парус
Баарыстарбытын кэннибититтэн үрэр тыал тиирэ киэптиир. Н. Якутскай
Ханна эрэ күөх муораҕа Туналыйаллар баарыстар, Мин туолбатах дохсун баҕа Санааларым быһыылаахтар. И. Гоголев
2. Баарыһынан барар оҥочо, яхта уо. д. а. ☉ Парусное судно
Маннык бэйэлээх баһаам уулаах, күүстээх сүүрүктээх өрүһү сатаан туһамматтар, борохуоттааҕар буолуох, баарыһынан сылдьар ньыманы билбэккэ, таһаҕаһы сайын ындыынан таһаллара. П. Филиппов
Икки күөл күөх урсун иэннэрин көрөбүн. Онно арыт балыксыт баарыһа маҥхайар. А. Пушкин (тылб.)
Баарыспыт хоптолуу устан Күөрэҥнээн иһиий, Аргыс тыал эбии дьалкытан Күүһүрдэн биэриий. Н. Босиков
3. эргэр. Күүстээх тыалтан өрүскэ, күөлгэ улахан балкыыр, үөмэхтэс долгун түһүүтэ. ☉ Шторм (обычно на большом озере, реке)
Бадык эбэбит баарыһа турбут. ПЭК СЯЯ
II
аат., хаарты. Хаарты оонньуутун аата (алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар). ☉ Сто одно (карточная игра шестью картами: побеждает тот, кто первым набирает сто одно очко)
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубатылар. Н. Заболоцкай
Тугу гыныахха – баарыста туруоруҥ. Н. Габышев

халбархай диэн курдук
Маннык дохсун кыргыһыы Хаһан да буола илигэ. Уо, дьэ олох халбас тыы Буолбут суостаах кэм этэ. П. Тобуруокап
♦ Халбас харата — 1) туохха да таба ылларбат, туттарбат. ☉ Увёртливый, скользкий
Дьол — түгэн. Син биир халбас харатын кэриэтэ. Бүгүн — баар, сарсын — суох. Н. Лугинов
Кыыс сүрэҕэ халбас харатын курдук. С. Ефремов; 2) халбархай, эрэлэ суох. ☉ Ненадёжный, сомнительный
Сүөдэр атын даҕаны табаарыстара олох халбас харатыгар мүччү мөхтөрбүт дьон этилэр. Н. Якутскай
Уолаттар бэйэлэрэ да халбас харатын курдуктар. Л. Габышев
◊ Халбас хара атын миинии — саха оонньуута: икки баҕана икки ардыгар тардыллыбыт кирис быаҕа оонньооччу атахтарын хатыйа быраҕан, чиккэччи тэбинэн олорон, ат төбөтүн, кутуругун, сиэлин кулгаахтарын, харахтарын, самыытын уонна түөрт туйахтарын барытын ыйан, тайаҕынан быаны охсон иһэр, ыйааһынын таба туһанан, охтон түспэккэ төһө кыалларынан өр олорор иһин күрэхтэһэр. ☉ Якутская национальная игра: между двумя столбами натягивается верёвка, на которую игрок садится, скрестив ноги. Балансируя, он старается усидеть на ней как можно дольше, при этом называет все части коня, ударяя по верёвке палкой. Побеждает тот, кто дольше всех усидит. Халбас хара атын мииниигэ охтубакка олорбут оонньооччуну ханнык баҕарар хаҥыл аты миинэр кыахтаах сиппитхоппут киһинэн ааҕыллар. Халбас хара саа түөлбэ. — айа. ☉ Самострел
Халбас хара саа махчаччы тэбиллэн турар эбит. ДСЯЯ

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа