ломать; портить, повреждать что-л.; массыынаны саахаллаа = поломать машину (при аварии).

получать изъян, повреждение, повреждать; бу ат атаҕынан дьиэгирбит эта лошадь повредила ногу.

туохт. Ким-туох эмэ тас дьүһүнүн, ньуурун алдьат, буортулаа. ☉ Портить, повреждать поверхность, внешний вид кого-чего-л.
Торҕон уодьугаҥҥытын тутуоҕум, Тобук ньуургутун суһуктуоҕум. П. Ойуунускай
«Ыаһыйалаама! Сирэйгин суһуктуом!» — абарбыт Лэкэттэ бүөрдүү элэмэс атын быһа кымньыылаата. ИН ХБ. Тэҥн. суһуктут

туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан

I
туохт.
1. Уу, хаар, бадараан, силбик устун хаамп, сырыт. ☉ Идти (ходить, бродить) по воде, болоту, росе, снегу
Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
Тыа-хонуу сиигин илдьи кэһэн, мин бултаан мэлийбит киһи буолан, дьиэбэр тиийбитим. Далан
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Сэбирдэх, кумах, муох устун хаамп, сырыт. ☉ Ходить, бродить по опавшим листьям, песку, мху
Хараҥа тыа уҥуоруттан Хаһыҥ түспүт муоҕун кэһэн, Улардары соһутан Кырдьар саас иһэр, иһэр. И. Гоголев
△ Оттоох, сэппэрээктээх сиринэн бар, сырыт. ☉ Ходить, бродить по траве, кустарникам
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Эрбэһини тыастаахтык кэстэхтэринэ бэйэлэрин тыастарыттан бэйэлэрэ сиргэ хаптас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Куурбут оту Курдурҕаччы кэһэн Улаатынар Охоноон «Отуулаахтан» кэллэ. С. Васильев
2. Ыараханнык тирэнэн алдьат (сири, буору). ☉ Оставлять глубокий след, повреждать (землю, целину)
Ириэнэх буору Иэччэхтэригэр диэри Ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Оҕустар сири илдьи кэстилэр, тоҕута тирэннилэр. Далан
Суол сиэрдийэ тэллэҕин тиэхиньикэ илдьи кэһэр. С. Данилов
3. Суола-ииһэ суох сиринэн сатыы уһуннук эрэйдэнэн бар, сырыт (үксүгэр биир күдьүс тыанан, хонуунан). ☉ Долго ходить, бродить по бездорожью (напр., по лесу, полю)
Күн аҥаара тыаны кэһэн баран кини Кириилэби дьэ булбута. Амма Аччыгыйа
Кымыс салгынын истим дуоһуйа, Кэстим сыһыытын Күнү тоһуйа. И. Артамонов
△ Харса суох, иҥнибэккэ суолу-ииһи араарбакка хаамп. ☉ Идти напролом, не разбирая дороги
Арамааныҥ ол тоҕо кэһэн иһэр дии! Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас куораты өстөөх кирдээх уллуҥаҕа кэспэтин иһин, ыччаттар, куорат олохтоохторо саа тутан харабылга тураллара. А. Сыромятникова
4. кэпс. Туһахха иҥнибэккэ, киирбэккэ, эһэн, субуйан үрдүнэн бар (булт туһунан). ☉ Пройдя по силкам, разрядить их, распутав или обойдя петлю (о дичи)
Бэһис туһаҕы куруппааскы кэһэн кэбиһэн баран, ааһан бэспэҥнии турбут. Амма Аччыгыйа
5. Уунан, бадараанынан сылдьан илит, сытыт (атах таҥаһын туһунан). ☉ Сильно промочить (обувь) при ходьбе по грязи, воде
Уу, бу дьаабал, бу орой мэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кэбиспит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. көсп., кэпс. Дэлби сот, марайдаа, үрүт-үрдүгэр бачах курдук суруй (хол., суруллубуту көннөрөн). ☉ Оставить широкий, размашистый, обильный след своих действий (напр., на полях в тексте)
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээспит. С. Федотов
Кини «Кыһыл десаны» тылбаастаабыт тэтэрээттэрин бастакы сирэйин кыһыл харандаас илдьи кэспит. Н. Габышев
7. көсп. Талбыккынан тут, алдьаткээһэт, өлөр-өһөр. ☉ Беспрепятственно, напропалую разорять, разбивать, разрушать кого-что-л.
Эбээннэр эрэйдээхтэри кур түү курдук тоҕо хаамаллар, үлтү кэһэллэр. Саха фольк. Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан дойдугутун Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэһиэҕим. Алаһа дьиэлэри, аал уоттары Атахпынан кэһиэм, аамайдыы оонньуом. П. Ойуунускай
Сэрии сибиниэс адаҕата, тордуйалаах уу кэриэтэ, тоҕо кэһэн барбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эн кинини харыстаама, тоҕо кэһэн сырыт. Амма Аччыгыйа
8. Сокуоннайа суох кыраныыссаны туораа. ☉ Нарушать границу, переходить границу незаконно
Манан хаста да кыраныыссаны кэһэ сылдьыбыттара. Н. Якутскай
Кинилэр [Япония милитаристара] сотору-сотору Монголия кыраныыссатын кэһэллэрэ. И. Федосеев
9. көсп. Ылыллыбыт, бигэргэтиллибит былааны, олохсуйбут бэрээдэги алдьат, эбэтэр аахсыма. ☉ Нарушать принятый план, установленный порядок чего-л.
Генпламмытын санаатахпыт аайы кэһэбит. Н. Лугинов
Коля сынньалаҥын кэстибит буолан баран, ол оннугар кэскиллээх саҥа үлэни оҥордубут. М. Доҕордуурап
Уочараты кэһэн квартира ыла охсоору тииһэллэр. «ХС»
△ Туох эрэ уопсай туругун, дьүөрэлэһиитин, бэйэтигэр сөп түбэсиһиитин алдьат, мэһэйдээ, буортулаа. ☉ Нарушать взаимосвязь, гармонию, закономерность чего-л. [Саҥа дьиэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
В битэмиин бөлөҕө тиийбэт буоллаҕына, түүнү кырааскалыыр бэссэстибэ — пигмент үөскүүрүн кэһэр. БЗИ СА
10. көсп. Үгэһи, сокуону, бэриллибит тылы толорбокко төттөрүтүн оҥор. ☉ Нарушать обычаи, законы, данное слово, делать наперекор
[Хаҥыллай:] Нохоо, сиэри кэһэн сэһэн ортотугар Нөҥүө түһүмэ! И. Гоголев
Павел Николаевич Шастин …… эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
Эн суолгуттан туораабатым, Эн ытык тылгын кэспэтим. П. Тулааһынап
11. Көҥүлгүнэн, хаарчаҕа суох аһаа-сиэ, айбардаа. ☉ Делать что-л. беспрепятственно; потреблять что-л. без ограничений
Оттон мин эрэйэ суох Эти баҕас мэтиргэтэбин, Кэнсиэрбэни кэһэ сылдьабын. С. Тимофеев
Уйгу быйаҥы Уллуктарынан кэһэн Уобалыы оонньоон, Уойарга бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Кэтит суолун (суолгун) кэспит, уһун суолун (суолгун) оймообут, айыым <буруйум> суох — эйигин мэһэйдэспит, туорайдаспыт буруйум суох (улууга, күүстээххэ сүгүрүйэн көрдөһөн-ааттаһан этэр олук сорҕото). ☉ Часть ритуальной формулы-мольбы, обращенной к великим и грозным: я не имею греха, вины в том, что когда-л. препятствовал, сопротивлялся вашим деяниям
[Бакыыһа кинээс:] Баһылай! Эйигин уһун суолгун оймообут, кэтит суолгун кэспит айыым суох. Эрилик Эристиин. Сору сототунан кэспит — олус эрэйи-муҥу көрбүт, сордоммут (хоһуйан күүһүрдэн этэр олук). ☉ Перенес большие лишения, невзгоды (экспрессивная речевая формула)
Ама мин курдук …… Сор бөҕөнү сототунан кэспит, Эрэй бөҕө эгэлгэтигэр иҥнибит Иннинэн сирэй-дээх, Икки атахтаах баар буолуо дуо. А. Софронов
Муҥу муннунан тыыран, сору сототунан кэһэн, үс сылын дьэ толордо. Д. Апросимов
др.-тюрк. кеч, кез, хак. кис, кирг., алт. кэч
II
даҕ. Төрөөбүт, ыанар (ынах, биэ, таба). ☉ Отелившаяся, дойная (корова, кобыла, важенка)
Кытарах биэлэрин ыыталаан баран, кэс биэлэрин иһэр идэлээхтэр. Эрилик Эристиин
Кэс табабыт үүтүнэн килбиэннээх ньуургун сууйбуппутун кириргээбэккин. Эвен фольк. Кэс ынах төрөөтөҕүн маҥнайгы үс ыйыгар саамай үүттүйэр кэмэ. ФЕИ ГЫа
△ Туҥуй буолбакка, хасыһын да төрөөбүт, ыанар (ынах). ☉ Отелившаяся не впервые (не первотелка), дойная (корова)
Настаа туҥуй бургунастарын кэс ынахтаахтартан хаалсыбакка ыан олорбут. ВМП УСС
ср. др.-тюрк. кенч ‘детеныш животных’, гаг., тур. тенч ‘молодой’
III
кэс андаҕар — кэһиллибэт кытаанах андаҕар. ☉ Нерушимая, твердая клятва
Куба тула чуоҕуһан Кэс андаҕар биэрэллэр Күөх сулус, күп-күөх халлаан Мэлдьи баар буолуо диэннэр. И. Гоголев. Кэс санаа — баҕарар баҕа, истиҥ санаа. ☉ Заветное желание
Кэлэр кэм туһунан кэс санаам Мэлдьитин сүрэхпин минньитэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха сирин оробуочай кылааһын туһунан аман өс тыллар, кэс санаалар этиллэллэр. С. Зверев. Кэс сурук — былыргы литературнай өйдөбүнньүк биир көрүҥэ. ☉ Одна из разновидностей литературного памятника (в виде эпитафий, наскальных писем и др.)
Орхон-Енисей VI–VIII үйэтээҕи өйдөбүнньүк кэс суруктарга эмиэ киирсэллэр. ВГМ НСПТ
Эпиграф — былыргы гректэргэ өйдөбүнньүк кэс суруктары ити курдук ааттыыллара. ВГМ НСПТ. Кэс тыл — кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кэскили барҕалыыр кичэллээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ; кэриэс тыл; дьоһуннаах дириҥ ис хоһоонноох тыл. ☉ Напутственное заветное слово старого человека, обращение к молодым
Кэриэс, кэс тыл. Кэһиллибэт кэс тыл.  Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк
Ийэ диэн тылтан тахсыбыттар Бары ытык кэс тыллар: Сир ийэ, Ийэ дойду, Ыал ийэтэ. И. Федосеев