подавать кому-л. незаметные для других знаки; подмигивать; миигин имнэнэн ыҥырар он зовёт меня, подавая незаметные для других знаки; хараххынан имнэн = подмигнуть.

туохт. Кэмиттэн кэмигэр хараххын бэрт түргэнник симэн ыл (эт-хаан ирдэбилинэн). ☉ Непроизвольно опускать и поднимать веки, моргать, мигать
Сөдүөччүйэ, аан тыаһын истэн, күн сырдыгын көрбөт буолбут хараҕынан, чыпчылыйа-чыпчылыйа, олоотуур: — Хайа, бу хайаҕыт киирдэ? Н. Якутскай
Мин уйан дууһалаах, били ырыаҕа ылланардыы чараас чарааһынан чыпчылыйбыт, минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кыыһы талыам этэ. Далан
Дьиэлээхтэр соһуйан хаалан тыыммакка да, чыпчылыйбакка да Күһэҥэй оҕонньору тобулу көрбүттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) көр бэтэрээ
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр кэлэ оҕуста. Ньургун Боотур
Кини, чыпчылыйыах икки ардыгар таҥна охсоот, таһырдьа сып гынна. С. Никифоров
Бу охсуһуу барыта чыпчылыйыах икки ардыгар буолла. СҮК. Чыпчылыйыах иннинэ — олус кылгас кэмҥэ, хараххын симэн баран арыйыаҥ икки ардыгар. ☉ В мгновение ока, в один миг. Оҕом чыпчылыйыах иннинэ аҕала оҕуста
□ «Чыпчылыйыах иннинэ» — биирдэ чыпчылыйан ыларга сөптөөх олус кылгас бириэмэ. ПАИ СМС
Көрүөх (чыпчылыйыах) түгэнэ көр түгэн II. Тустуук утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
Хаартыһыттар уолуйан чыпчылыйыах түгэнэ саҥата суох олорбуттара. И. Гоголев
Чыпчылыйыах түгэнэ буккулла түһэн баран, кырдьаҕастарбыт строй иннигэр тахсан турдулар. И. Павлов
ср. бур. сабшаха, сабшалха ‘мигать’, кирг. жыбыҥда ‘быстро мигать, подмигивать’

I
туохт.
1. Атын дьон билбэтин диэн, саҥарбакка эрэ ханнык эмэ бэлиэнэн кими эмэ сэрэт, биллэр (хол., хараххынан чыпчылыйан, өттүккэ анньан, атаххынан таарыйан). ☉ Подавать, делать кому-л. незаметные для других знаки (напр., подмигивать, толкать в бок и т. д.)
Оҕонньор ситэ саҥардыбакка, тоҕоноҕунан имнэнэн, тохтотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах сонно тута ити дьикти киһини эрэнэ-итэҕэйэ санаабыта, кистээн өттүккэ имнэнээт, туора ыҥыран таһаарбыта уонна сибис гыммыта. И. Гоголев
Ийэм миигин илиитинэн имнэнэн ыҥырда. Н. Заболоцкай
2. көсп. Оҕус, саай. ☉ Хлопнуть, хлестнуть, стегнуть
Иһигэр тиэтэйбит быһыытын Сур акка имнэнэн биэрбитэ. Киэҥ Хонду ардааттаах сыһыытын Сур ата быһыта сиэлбитэ. Эрилик Эристиин
Онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр - бөрө өсөһөн быаны тартаҕына, «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
3. көсп. Эмискэ, тэһэ аспыт курдук, сайа охсон киир (хол., санаа, иэйии). ☉ Заставить испытать какое-л. внезапное и острое чувство, ощущение, пронзить, охватить
Истиҥ таптал Иэйиитинэн имнэннэ, Ийэ сирбит Эриэккэһин элбэттэ - Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
Хантан да булан аһыырбыт суох диэн, аһыыр туһун умнан кэбиһиэхтэрин, аччыктара дьөлүтэ имнэнэрэ улааппыт. Эрилик Эристиин
Хааман иһэн, сынньал чааска Муза имнэнэр, тулуйбаппын: Миигин истэр дивизия, Түөспэр түллэр поэзия. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп. Сытыытык чыпчыҥнаа; дьиримнээ. ☉ Мигать, поблескивать, изредка сверкать
Сибилигин кыһыл көмүс манньыаттар киниэхэ үөннээхтик имнэниэхтэрэ. И. Гоголев
Лаампалар чаҕылхай уоттара сытыытык имнэнэ тураллар. А. Федоров. Үөһэнэн кыһыл, күөх уоттарынан имнэнэн, улахан сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
♦ Күлүккэр имнэн көр күлүк
Кыычыкын дьыаланы булаат, күлүгэр имнэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэтин таһыгар тэлиэс-былаас хаама сылдьарын Болот көрбүтэ. Ону көрөн баран, Болот күлүгэр имнэммитэ. Н. Заболоцкай
Хата, оҕоҕут оскуолаҕа ылыллар буолбутугар күлүккүтүгэр имнэнэн кэбиһиҥ. В. Протодьяконов
◊ Туох <ааттаах> имнэммитэ буолла - соһуччу, эмискэ, күүппэтэх өттүттэн тугу эмэ оҥорбут киһи тыла. ☉ Выражение человека, оправдывающего свои неожиданные, скоропалительные поступки (соотв. черт (меня) дернул)
Эмискэ киниэхэ - туох имнэммитэ эбитэ буолла? - баламат санаа көтөн түспүтэ. Софр. Данилов
Миэхэ туох имнэммитэ буолла. Эргиллэ түһээт, бэрик күүтэн турар кыылга кураанах биэдэрэни уун-утары кыыраттым. Н. Заболоцкай
Туох ааттаах имнэммитэ буолла, биирдэ өйдөөбүтүм оҕону кыбыммытынан таһырдьа тахсан эрэр эбиппин. И. Находкин
II
көр иҥнэн
Кылбачыйар көмүс мөһүүрэ симэхтэнэн, Кыһыл тэтэгэркээн имнэнэн Дьиэ ахсын тырыбынаан киирбитиҥ, Тэбис-тэҥҥэ хардыылаһан испитиҥ. С. Васильев
Кыра Таня үөрүүттэн Кыһыл дьэдьэн имнэммитэ. Т. Сметанин
Тэтэркэй имнэммит Борис көстүүнэйгэ холкутук туттан киирбитэ. Л. Толстой (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ улаҕата, күн эбэтэр сырдык тыкпат өттө. ☉ Теневая сторона, тень
Көхсүм кыараан ыксааммын биир охтубут тиит сыгынаҕын күлүгэр тиийэн сыттым да, утуйан хааллым. Н. Неустроев
Оҕо ол от күлүгэр тиийэн олоро түһүөн баҕара истэ. Суорун Омоллоон
Маша, бэс чагда быыһыгар тахсан, күлүккэ күөх от үрдүгэр Пушкин «Дубровскайын» ааҕа олорбута. М. Доҕордуурап
2. Туохха эмэ сырдык тыктаҕына, нөҥүө өттүгэр бэйэтин быһыыта түһэн харааран көстөрө. ☉ Отражение в чем-л., на чем-л.
Күөлгэ киирэн, күлүкпүн көрүнэн баран, бэйэбиттэн бэйэм сонньуйдум. Т. Сметанин
Улуу хайа Улан Ходо Күлүгэ ууга түһэн, мэктиэтигэр өҕүллэҥнии-өҕүллэҥнии, өрүтэ эккирии сытта. Эрилик Эристиин
Бу чүөмпэлэргэ кытарымтыйа тунаарар лабаалардаах хахыйах мастар күлүктэрэ көстөн турара. Күндэ
3. Чуолкайа суох барыаран көстөр киһи барыла. ☉ Неясное в темноте очертание фигуры человека, животного, предмета, силуэт
Өстөөх диэкиттэн үс хара күлүк хаҥас өттүбүттэн хаама-үөмэ былаастаан биһиги дьоммут диэки ааһан эрэр. Т. Сметанин
Дьиэ таһыгар сыарҕа тыаһа оргууй соҕус күүһүргээн иһилиннэ уонна уҥа түннүктэринэн күлүк элэҥнээн ааста. Эрилик Эристиин
Кыым хотоолго тыаһа суох дьылыйа сыттаҕына, эмискэ иннигэр адьас чугас икки хара күлүк бэрис гынар. С. Никифоров
4. Ким эрэ мөссүөнүн, дьүһүнүн ойуута, көстүүтэ. ☉ Образ, изображение кого-л.
Уҥа муннукка остуол, үөһээ муннукка таҥара күлүктэрэ бааллар. Күндэ
Хаҥас өттүгэр көмүрүө куоластаах хуор дьоно таҥара күлүгүн көтөҕөн тураллар. П. Филиппов
Бааллар манна сэрии фронугар геройдуу охтубут буойуннар ытык күлүктэрэ, бааллар билигин сиэннэрин биэбэйдиир үлэ, охсуһуу бэтэрээннэрин кэрэ хаартыскалара. «ХС»
♦ Күлүгүн быһа хаампат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
[Сатараал:] Аны күлүккүн быһа хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини. М. Доҕордуурап
[Уулаах] көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат. «ХС». Күлүгүн куустарар — дэҥ үктэтэр, албынныыр. ☉ Оставлять на бобах, одурачивать (букв. заставляет обнять свою тень). Күлүгүн харбатар — араас албаһы туттан куотунар; таба ылларбат, туттарбат. ☉ Уклоняться от чего-л., прибегая к хитростям, уловкам; уворачиваться, увиливать
Күлүгүн харбатарын дьэ сатыыр киһи. — Табаһыт эбээннэр, …… хайдах да кэтэһэн, албыннаан саа сыалыгар чугаһаппатахтара, бөрө наар күлүгүн харбата сылдьыбыта. Н. Заболоцкай. Күлүгэр өксөйбүт күтүр — наһаа ымсыы, иҥсэлээх киһи. ☉ Очень жадный, алчный человек. Күлүгэр өксөйбүт күтүрү кытта тыл аахсыма. Күлүгэ суох киһи кэпс. — хаһан кэлбитэ-барбыта биллибэт түөкүн, албын киһи. ☉ Мошенник, плут. Күлүгэ хараарбыт түөлбэ. — 1) өлөрө чугаһаабыт. ☉ Ему осталось недолго жить, на нем печать смерти. Ол эрэйдээх күлүгэ хараарбыт; 2) киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит. ☉ Содеянное (напр., убийство, тяжкое преступление) оставило на нем свой мрачный след (букв. его тень почернела)
«Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа, Таҥараҕа да айыы буолуо», — диэн Саныырбын кытта, Илиим тардан кэбистэ. А. Софронов. Күлүгэ эрэ сылдьар — ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу көҥдөй бэйэтэ эрэ сылдьар. ☉ Бродить тенью (из-за болезни или горя)
Оскуолабын бүтэрэр банкекка күлүгүм эрэ сылдьан баран, сарсыарданан дьиэбэр кэлиибэр Бүөккэ миэхэ утары тиийэн кэлбитэ. Н. Босиков. Күлүк <курдук> киһи — дьаарай түөкүн, албын-көдьүн киһи. ☉ Отъявленный плут, пройдоха, шельма. Күлүккэр имнэн — дьон билбэтинэн сэмээр үөрэ санаар. ☉ Тихо радоваться, не выказывая своей радости (букв. подмигивать своей тени)
Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Ф. Софронов
Чэ-чэ, ээх. Хата, бэйэбин кулаак оҥорботулар диэн күлүккэр имнэммэккин эбээт. Күндэ
Ким тугу да диэбэккэ, истибэтэх кулгаах буоллулар, оҕонньордоох эмээхсин күлүктэригэр имнэнэн кэбистилэр. «ХС». Күлүккэр тут — тугу эмэ кимтэн эмэ кистээ, саһыар. ☉ Прятать, скрывать что-л. (букв. держать в тени своей). Күлүк түспэтэх — ыраас, туох да эҥкилэ суох (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Чистый, незапятнанный, кристальный (обычно о человеке)
Аныаха, диэри күлүк түспэтэх, сибэккилии нарын олохтоох киһи, кини, хантан итинник тулуурданна? Н. Лугинов. Күлүк (күлүктэ) түһэр — кими эмэ туох эрэ куһаҕаҥҥа уорбалаа. ☉ Бросить тень на кого-л., дать повод подозревать кого-л. в чем-л. неблаговидном. Толкуйдаан көрдөҕүнэ, Огдооччуйа эмээхсин үтүө аатыгар күлүгү кинилэр баччааҥҥа диэри түһэрдилэр эбээт. И. Гоголев
Аҥаардастыы, үрдүттэн күтүрээн, күлүк түһэрэр табыллыбат. М. Попов
Арыгыны тиэйэн аҕалбыт дьоҥҥо күлүк түспүтэ, улахан суолталаах уоруу таҕыста диэн милииссийэҕэ тыллабыр киирбитэ. «ХС». <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк — таҥара курдук улаханнык ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Благоговеть, преклоняться перед кем-л., как перед богом (букв. кланяться его тени)
Күннэритүүннэри күлүмнүү Күтүр манньабын хаһан эрэ Күлүкпэр үҥэн, күлбэр ууран, Махтал этэн мах гыннарар, Мах гынар маҥалайбын толорор? Ньургун Боотур. Ньургун Боотур диэн Илэ Бэйэбинэн кэлэммин, Үс бараа хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
◊ Күлүк көрүнүү — оҕо оонньуута — икки оонньооччу утарыта турар: биирдэрэ күлүк көрүнээччи буолан араастаан хамнанар, атына күлүк буолан, кинини үтүктэн иһиэхтээх. Сыыһа үтүктүбүт «күлүк» оонньууттан туоруур. ☉ Детская игра: два игрока стоят друг против друга, один из них изображает тень другого
«Тень» должна безошибочно повторять движения первого игрока. При малейшей неточности «тень» уступает место очередному участнику игры. [Күлүк көрүнүүгэ] икки киһи оонньуур. ВПК СОо
ср. тюрк. күлэгэ, көлэгэ ‘тень’