несов. см. подставить.

1) выходить встречать кого-что-л., идти навстречу кому-чему-л.; суолга тоһуй = выйти встречать на дорогу (заранее); 2) ставить, подставлять; ытыскын тоһуй = подставить ладонь; самыыр уутугар иһити тоһуй = подставить посуду под дождевую воду.

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ, кириэстии тут (хол., атаххын атаххар). ☉ Повесить, положить что-л. на что-л. крест-накрест, скрестить (напр., руки)
«Гра» диэн сааны таҥнары сүкпүт, икки санныгар батарантаастары хатыйа иилиммит. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕар атаҕын хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Аҕал уҥа илиигин, илиилэрбитин маннык хатыйа тутуох, уонна — уураһабыт. Брудершафт диэн бу буолар. Н. Габышев
Атамай тарбахтарын тобугар хатыйа тутан олорон саҥарар. «ХС»
2. Тугу эмэ туохха эмэ токурутан эрийэ, сөрүү тут, олуйа ук. ☉ Обмотать, оплести, обвить, увить (напр., о вьющемся растении)
Иккис куба кэлэн, доҕорун моонньун хатыйан ууруур. Тумсунан имэрийэр-томоруйар. Суорун Омоллоон
Ыал бары үтүктүспүт курдук иирэни хатыйан оҥорбут үрдүк, киэҥ олбуордаахтар. Болот Боотур
Хатан хандалынан Хатыйа тардыҥ, Ыар сыабынан сыыптааҥ, Күүс сиринэн күлүүстээҥ! Д. Говоров
3. спорт. Киирсиигэ, тустууга утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан олуй, атаххынан эрийэ, кириэстии тутан тэп. ☉ Подставить подножку противнику, ударить ногой
Ньургун эмискэ көнө түһээт, киһитэ кылыйа сылдьар атаҕын хатыйан, баттыы түһэрдии сананан, умса дьүккүйэр. Н. Лугинов
[Василий Ильич] күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан, илиитинэн өттүктээн охторуу — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
Атаҕар күүстээх буолан атахтаатахтарына төлүтэ тэбэр, олуйдахтарына, хатыйдахтарына ибир да гыммат. СМН ТС
4. көсп. Кими эмэ уустук, олуурдаах быһыыга-майгыга түбэһиннэрээри тугу эмэ гын. ☉ Подвести, подставить кого-л. с умыслом, учинить подвох
Юкасовы кытары мэнээк киһилии логиканан сатаан мөккүспэккин. …… Кинини бэйэтин утары туохха эмэ сыһыаран, дэбигис өйдөммөт идейнэй омсоҕо хатыйдаххына эрэ абыранаҕын. Н. Лугинов
Саалаттан …… соруйан хатыйар ыйытыы иһиллэр. Н. Борисов
◊ Хатыйа күрүө — ураҕастары чаастатык сиргэ саайталаан баран синньигэс титириктэри эбэтэр талаҕы бэйэ-бэйэлэригэр хатыйыллар, кириэстии тута-тута арда суох гына өрөр курдук, оҥоһуллар күрүө. ☉ Изгородь, сплетённая из тонких жердин, прутьев, плетень
Куйаас баҕайы күн хатыйа күрүө күлүгэр утуйа сытан уһукта биэрдим. ИСА
Халтарыйымаары, хатыйа күрүөттэн тутуһан, уулуссатыгар туораата уонна, аҕыйахта атыллаат, Морозканы үктүү сыста. А. Фадеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. хадар ‘вертеть’

1) ладонь; оҕо ытыһа детская ладонь; үтүлүк ытыһа ладонь рукавицы; ытыс таһа тыльная сторона руки; ытыс хаптаҕайа поверхность ладони; ытыс кырыыта ребро ладони; чэрдээх ытыс а) мозолистая рука; б) перен. человек физического труда; 2) лапа; эһэ ытыһа лапа медведя; 3) перен. горсть; ытыс бурдук горсть муки; биир ытыс отон горсть ягод; биир ытыс одна горсть чего-л. (мера сыпучих тел) # салыҥнаах ытыс счастливая рука (букв. ладонь); түүлээх ытыскар түһэр = принять с распростёртыми объятиями (букв. опустить на мягкие ладони); ытыскар силлээ разг. поднатужиться, собрать все (свой) силы (для совершения чего-л.); ытыс-кын сотун = остаться ни с чём (букв. вытереть свою ладонь); ытыскын тоһуй = просить подаяние (букв. подставить свою ладонь); ытыс таһынар ыас хараҥа непроглядная тьма; ытыс таһыныыта аплодисменты; ытыс тэһэҕэс расточительный, мот; ытыһа кыһыйар у него руки чешутся (т. е. хочется подраться или заняться чём-л.; также является приметой к получению чего-л.); ытыс үрдүгэр түһэр = носить на руках (букв. принимать в объятия); ытыс саҕа мало, капельку, чуть-чуть (букв. с ладонь); ытыһын далыгар в его силах, в его возможностях (сделать что-л.).

побуд. от түс = 1) прям., перен. ронять; уронить; спускать, опускать; сиэпкиттэн түһэр = выронить что-л. из кармана; дьиэ үрдүн хаарын түһэр = сбросить снег с крыши; оҕону көтөхтөн түһэр спусти ребёнка с рук (на землю); суругу почта дьааһыгар түһэр = опустить письмо в почтовый ящик; күрэхтэһии былааҕын түһэр = спустить флаг соревнований; оту бэлэмнээһин былаанын түһэр = спустить план заготовки сена; 2) сажать; посадить; дать сесть; приземлять; айдаарыма, кустары түһэр не шуми, дай уткам сесть; самолёту мууска түһэр = посадить самолёт на лёд; 3) спускать, понижать, снижать; плакаты түһэрэ түс спусти плакат пониже; күөл уутун түһэр = спустить уровень воды в озере; 4) снижать, понижать; ас сыанатын түһэр = снизить цены на продукты; ыарыһах температуратын түһэр = сбить больному температуру; 5) понижать (в должности); 6) перен. принимать (напр. гостя); давать ночлег (напр. гостю); гостиницаҕа түһэр = дать место в гостинице; 7) перен. ронять, унижать (достоинство человека в глазах окружающих); төрөппүт авторитетын түһэримэ не подрывай авторитет родителей; кини бэйэтин улаханнык түһэрдэ он очень себя скомпрометировал; 8) перен. разг. обмораживать; отмораживать; 9) снимать, фотографировать; хаартыскаҕа түһэр = сфотографировать; 10) подставлять, выставлять что-л.; илиигэр түһэр = подставить руку; түөскэр түһэр = выставить грудь; 11) перен. разг. являться причиной чего-л. (о нек-рых стихийных явлениях природы); буурҕаны түһэр = вызвать бурю; 12) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, завершённость действия: өлөрөн түһэр = убить наповал; түҥнэри тэбэн түһэр = свалить ударом ноги; ытан түһэр = застрелить; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. означает результат действия: тоҕо түһэр = выронить что-л. из рук (так, чтобы вылилось или высыпалось всё содержимое); түҥнэри түһэр = опрокинуть вверх дном; хампы түһэр = разбить вдребезги # иҥсэҕин түһэр = проявлять жадность, жадничать; өйгөр түһэр = крепко запомнить; өлөрөн түһэр = убить словом; санааҕын түһэр = падать духом; түөрт атах түһэр = ехать вскачь, мчаться; чөлүгэр түһэр = прям., перен. восстановить; ытыскар түһэр = принять с радостью, встретить с распростёртыми объятиями.

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кэтээ, көрүс, кимиэхэ, туохха эмэ утары таҕыс. ☉ Поджидать, встречать когочто-л.; выйти навстречу к кому-чему-л.
Сорох ардыгар …… кэлэр суолбар тоһуйан, сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Хоту кыраай дойду Хомоҕой тыллаах хоһоонньуттарын Соҕуруу киэҥ дойдулар Суруйааччылара тоһуйдулар. Н. Степанов
Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ утары тут, хайыс, көмүскэн (хол., көмүскэнээри, көрөөрү, куттараары). ☉ Подставлять что-л. подо что-л. (напр., лицо, ёмкость под дождевую воду)
Бөҕө сирин соруйан тоһуйан биэрэр буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кытаран хаалбыт сирэйин тоһуйан олорон: «Тойоттор, Кузьма Петрович», — диир. Н. Якутскай
Үчүгэйкээн самыыр ибиирэригэр, Үөрэммин, тоһуйдум иһиппин. Күннүк Уурастыырап
3. Кими, тугу эмэ өлөрөөрү саһан кэтээ. ☉ Быть в засаде
Кыыл өрүһү туоруур сиригэр тоһуйан бултууру тиигээнниир диэн ааттыыллар. Далан
Бандьыыттар Эрнест Георгиевич Светец кыһыл этэрээтин аара суолга тоһуйан олоччу кырган кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Ол бириэмэҕэ биһиги кыра оҕолор өлөҥҥө, талах төрдүгэр олорон, көтөрдөрү тоһуйарбыт. Т. Сметанин
♦ Муоскун тоһуй — кимиэхэ, туохха эмэ кырыктан, утарылас. ☉ соотв. встречать в штыки
[Манчаары:] Кулубалары утары …… Муос тоһуйар Күннэрим эмиэ эргийдэ. В. Протодьяконов
Туора сиртэн кэлбит киһиэхэ, кэйиик ынахтыы, муоспутун тоһуйан ылабыт. М. Доҕордуурап
Бороҕон Дьуоттулар түмсэллэрэ буоллар, күүһү көрдөрүөххэ, муоһу тоһуйуохха сөп этэ. «Чолбон». Ытыскын тоһуй — умналаа. ☉ Просить подаяние (букв. подставить свою ладонь)
[Мундербек] аан кэннигэр сыста туран, …… ытыһын тоһуйар да, дьон кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөттөр. Эрилик Эристиин
Ыаллартан киирэн, ытыһын тоһуйан аһыырын истэннэр, уолу булан ылбыттара. У. Нуолур
Үгүс дьон …… судаарыстыбаҕа эрдэттэн ытыстарын тоһуйбутунан бараллар. П. Егоров
ср. др.-тюрк. туш ‘встречаться’, кирг. тоз ‘преграждать путь; ждать, ожидать’, алт. тос ‘подкарауливать, задерживать’

I
аат., эргэр. Былыргы булт тэриллэрин: айаны, сохсону иитэргэ туттуллар үксүн сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс утаһын (ону кыыл таарыйда да, булт тэрилэ эстэр). ☉ Насторожка (тонкий шнур из конского волоса для настораживания старинных орудий охоты — самострела или пасти, при касании к-рого они срабатывают)
Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта, Хаарынан хайда, Хардыытын сабынна. А. Софронов
[Сэмэн кырдьан] садырыыннаах чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт, халты хадьырыйан ааһар буолуталаабыт. Амма Аччыгыйа
Бэрэбинэлэр анныларыгар туора тардыллыбыт сигэ талахха эттэр хам кэлгиллэн тураллара. Ити сохсо кылыыта этэ. И. Федосеев
♦ Кылыы (кылыытын) кэтээ (кэтэс) — киһиэхэ өстүйэн, кини туох эмэ сыыһаны оҥорорун, алҕаһыырын, мөлтөөнахсаан биэрэрин кэтэһэ сырыт. ☉ Держать камень за пазухой, подсиживать кого-л., ждать момента, чтобы подставить кого-л., навредить кому-л.
Начаалынньык уонна кылаабынай инженер тыл тылбытыгар киирсибэккэ, атааннаһа, кылыыбытын кэтэһэ …… сылдьар буоллахпытына, хайдах кэлэктиип биир сомоҕо буолан, үлэ-хамнас тэрээһиннээх буолуой? В. Протодьяконов
Табаарыс Чокуурап, эн мин кылыыбын кэтии сылдьаргын билэбин. С. Ефремов
Биэрэ онтон ыла Кэтирииһи «биирдэ эмэ үчүгэй аҕайдык түбэһиннэрбит киһи баар ини» диэн кыһыйа-абара, кылыы кэтэһэ сырытта. НС ОК. Кылыыны үктээ — ким эмэ буруйдаары, түбэһиннэрээри кэтии сылдьарыгар түбэһэн биэр. ☉ Попасться на чей-л. крючок, в чью-л. западню. «Эмиэ сатамматах дууһабын! — кимиэхэ эрэ туһулаан эппиттии, доргуччу саҥаран бэйэтин сэмэлэннэ Ыларов. — Айа кылыытыгар үктээн иһэбин!» Р. Баҕатаайыскай
Оттон Тордуох уола Килимиэн, эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Тоҕо хобуоччулар кылыыларын үктээтэ. М. Лермонтов (тылб.). Кылыытын таарый — улаханнык долгут, өрүкүт, дууһатын уһугуннар. ☉ соотв. задеть (затронуть) за живое, наступить на (любимую) мозоль
Оо, ити дьон дууһаларын кылыытын таарыйбыт киһи баар ини. Оччоҕо, бука, утуйан олоруо суох этилэр. Г. Нынныров
Чараас кылыытын таарыйтаран дьиибэтик мөҕүл гына хамсаабыт сүрэхпэр аптаах сылаас ньүөлүйбүтэ. П. Аввакумов
Кини сүрэх-быар биир кылыытын таарыйдаҕына, атыттары эмиэ доргутары сатыыра. И. Тургенев (тылб.)
◊ Кылыылаах сохсо (паас) булт. — ойоҕос эркиннэрэ тоһоҕолору сиргэ кэккэлэччи саайталаан оҥоһуллубут сохсо (паас). ☉ Пасть (охотничья ловушка), у которой боковые стенки состоят из ряда колышков, вбитых в землю
Оттон кылыылаах сохсо оҥоһуутугар ордук аҕыйах мас наада буолар, бу маннык сохсо хаарга оччо типтэримтиэтэ суох. Булчуттарга к. Кылыы үтэр — 1) булт. кыыл суолун туораабакка эрэ айа кылыытын тардарга, кылыы үрдүгүн кэмнииргэ уонна айаны, булчут суолун көстүбэт гына хаарынан сабарга туттуллар күрдьэхтии быһыылаах тэрил (холо уонна кэнтик анньар диэн икки суолтан турар). ☉ Лопатообразное орудие, при помощи которого на определенной высоте натягивается насторожка самострела поперек тропы зверя (охотник не переходит тропу и этим же орудием заметает свои следы). Кылыы үтэринэн айатын көстүбэт гына көмөн кэбистэ; 2) ынах сүөһү илин, кэлин атахтарын саамай синньигэс иҥиирдэрэ. ☉ Самое тонкое сухожилие на передних и задних ногах скота
Кыл Күөмэй кыыс оҕус кылыы үтэрин саллан сиэри гыммыта, оһох буора этигэр сыстыбытын ыйыстан, харан, өлөн хаалла. Саха ост. I
II
аат., спорт. Аҥаар атаҕынан төһө кыалларынан ыраах ойон уон-уон икки туоска түһүү (сахалыы атах оонньуутун биир көрүҥэ). ☉ Прыжки в длину на одной ноге на десять–двенадцать меток (вид якутской национальной спортивной игры)
Ыстаҥа, кылыы, куобах билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. ЧМА ЯНПИД
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. ЧМА ЭТНББ
Кылыыга киһи бөҕө мустубут этэ. Улуус бастыҥ кылыыһыттара уон икки туоска түһэ сылдьаллара. «ХС»
◊ Кылыы туоһа спорт. — кылыы хас биирдии ойуутугар сөп түбэһиннэриллэн ууруллар бэлиэ (урут туос буолара). ☉ Метка для каждого прыжка спортсмена (раньше в качестве меток использовали куски бересты)
Сөрүүн буоларын кытта ыччаттар мустан оонньообутунан бардылар. Бастаан кылыы туоһа уурулунна. Болот Боотур
Кыһалҕата суох, сыл кэрдииһэ Кылыы туоһун курдук ааһар. Д. Апросимов
Былыр, үгэс курдук, биир алааска хас да сайылык баар буолар, оччоҕо кылыы туоһа хомуллубакка, оонньуу киэһэ аайы салҕанан барара үһү. ЧМА ЭТНББ

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, хаалаа, батар. ☉ Вкладывать, всовывать, вдевать что-л. во что-л. [Чыычаах] ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
«Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары кыҥастаһа олорон. Амма Аччыгыйа
Ыаҕайатыттан хаппыт балыгын сүөкээн баран, куһун укта. Т. Сметанин
2. Кими, тугу эмэ ханна эмэ киллэр (хол., балыыһаҕа, хаайыыга). ☉ Помещать, устраивать, водворять кого-л. куда-л. (напр., в больницу, тюрьму)
Оҕонньоттору балыыһаҕа угаллар. Амма Аччыгыйа
Балачча өр буолла, иччитэх балаҕаҥҥа ат уга барбыт бандьыыт киирэн биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Пистолет — Семёновка:] Тойонуом, хаайыыга угума! С. Ефремов
3. Дуобакка, саахымакка фигураны, ньыкааны атын ньыкааҕа, фигураҕа соруйан биэрэн сиэт. ☉ В шашках, шахматах отдавать свои фигуры противнику, жертвовать
Биэс дуобаты уган биэрэн, түгэхтэн биирдэ эргитэн ылыы буолла. НСС ОоО
4. көсп. Сүүйүүлээх оонньууга харчыта туруор. ☉ Делать ставку, ставить на кон (напр., на скачках). Сүүрүк акка уктум
♦ Атаҕын да укпат көр атах
Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуо этэ. Р. Кулаковскай
Оҕонньор өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон барбыт, онтон ыла икки ыйы быһа атаҕын да укпатах. БТТ
Ат атаҕар уган көр атах. Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ
Атаххын да угума көр атах. Киэр бар! Икки харахпар көстүмэ, мин дьиэбэр атаххын да угума! «ХС»
Атаххын ук — тумсугун ук диэн курдук (көр тумус). [Семён Данилов] уус-уран литератураҕа атаҕын саҥа укпута. ОГГ СМ
Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир. Уол маачаха ийэтэ Миитэрэйдээх Киргиэлэйи биир угунньаҕа укпут. Н. Заболоцкай
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны ки7ини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Ээйии, онно олох барбаппын, абааһы оҕонньорун айаҕар уган биэримэҥ», — диэн көрдөспүтэ үһү. С. Юмшанов
Өй ук көр өй. [Ньукулай:] Үгүһү да саҥаран туһалыыр биллибэт, син онон өй угар суох. А. Софронов
Биһигини сүбэлээччи, өй уган биэрээччи тойоммут Бииктэр үһү. Л. Попов
Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх — Өйү угар дэһэллэр. Айталын. Санааҕа ук — кимтэн, туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вгонять в задумчивость кого-л. [Күкүр Уус:] Миигинньик курдук дьоннору бу үйэ улахан моһуокка, санааҕа укта. Суорун Омоллоон
Муос мустуукка угуллубут сурук Костяны улаханнык аймаата, ыгылытта, санааҕа укта. Н. Габышев
Санаа ук — өй ук диэн курдук (көр өй). [Киирик:] Ол табаарыстар миэхэ санаа уган, онтон ыла кыһыл бартыһаан буолтум. С. Ефремов
Ким эрэ Эйнштейнтэн автограбын көрдүүргэ санаа укпута. ЭБЭДьА
Сөмүйэтин уга сытар сирэ көр сөмүйэ. Оҕонньор алааһын күөлэ — сөмүйэтин уга сытар сирэ. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Сэрэн, кутталлаах киһи быһыылаах, тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Төбөтүн уган биэрдэ көр төбө. [Тарбыыкын] тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов
Тумсугун угума көр тумус. «Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ тумсуларын угуохтара суоҕа», — диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? «ХС»
Тумсугун ук көр тумус. Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
Тыын ук көр тыын II. Иэдэйиэх киһини Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
[Үрүйэ] Утаппыкка тыын угар Уйгулаах да уу буоллаҕыҥ. И. Федосеев
[Кавказ чараас былыттара] Соҕуруу халлаан тыын угар Таммаҕа буолан түстүннэр. И. Эртюков. Уган биэр — бэйэҥ быыһанаары, үчүгэй буолаары, атын киһини түбэһиннэр, буруйдат. ☉ Подвести, подставить кого-л.
Соруйан төттөрүлэһэҕин. Хата Бүөккэни уган биэриэхпин баҕарбатаҕым диэ. Далан
Эн биһигини, чугас ыалгын, көмүскэһиэххин билиминэ, уган биэрэ сылдьаҕын. Эрилик Эристиин
Чэ, олус мунчаарыма, эйигин уган биэриэхпит суоҕа. М. Попов
Уокка уган биэр көр уот II. [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин
◊ Бугул (от) ук — от кэбиһэргэ сыарҕаҕа оту, бугулу тиэй. ☉ Укладывать, грузить сено (копну) на сани, дровни для стогования
Сөдүөт бугул уга сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Кирилл тыраахтар сыарҕатыгар от угар. Нэртэ. Күүстэ ук — ким эмэ санаатын көтөх. ☉ Придавать силу кому-л., подбадривать кого-л.
Киэһэ аттыгар кэлэн олорон баран: «Крепись, крепись, надо брать себя в руки», – диэбитэ кыыс киниэхэ күүс угаары. Суорун Омоллоон
[Тыыл дьоно] күүтүүлэрэ саллаакка күүс угара. Т. Сметанин
Киһи ыарахан күнүгэр көмөҕө кэлэр, күүс угар амарах санаалаах, ыраас дууһалаах дьон сир олоҕун симииллэр. «ХС». Үптэ ук — ханнык эмэ тэрээһиҥҥэ харчыта биэр, харчынан көмөлөс. ☉ Вкладывать деньги (в какое-л. предприятие, мероприятие)
[Максим:] Мөлүйүөн үбү уктахха күндү отон саада үүнэн мөлбөйүө үһү. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. сох, тюрк. сук ‘засовывать, вкладывать, втыкать’
II
аат.
1. Ханнык эмэ туттар тэрил, сэп-сэбиргэл (хол., сүгэ, өтүйэ, хотуур) тутааҕа, тугу эмэ (хол., былааҕы) илиигэр тутар өттө. ☉ Ручка, рукоятка, черенок какого-л. инструмента, древко (знамени, флага). Өтүйэ уга. Сүгэ уга. Быһах уга
□ Чоочо хараҕа суох эрэйдээҕи дэйбиирин үрүҥ көмүс угунан төбөҕө сырбатан эрдэҕинэ, анарааҥҥыта харытын тоһуйан биэрдэ. И. Гоголев
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Үүнээйи (сэппэрээк, от, сир аһа, сибэкки) сэбирдэхтээх умнаһа. ☉ Стебель, куст
Атырдьах ыйын үтүө күнэ — Кинилэр үрдүлэригэр, Отон уга, сир симэҕэ Иннилэригэр тэлгэнэр. С. Данилов
Витя бэрт хойуу астаах ук анныгар хаптас гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Оттуҥу үүнээйилэр уктара сымнаҕас, сүмэһиннээх, күөх буолар. КЗА АҮө
◊ Быһах угун саҕа көр быһах
Быһах угун саҕа Быыкаа эрэйдээх Олорбута биир сылга Син дьиэни дьиэлээн. Баал Хабырыыс
Биир быһах угун саҕа уол оскуолаҕа эһиил киириэ. С. Федотов
Дьэдьэн уга көр дьэдьэн. Алаас саҕата барыта дьэдьэн уга. Кыа уга (кыа от) көр кыа. Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Көһүйэҕэ буһарыллыбыт кыа уга сүрэҕэлдьээбиттии сырдьыгыныыр. М. Доҕордуурап
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Айаннаабытын иккис күнүгэр уҥа биэрэккэ кыстык угун саҕа кыракый балаҕан турарын көрөн, Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Таһырдьа арҕааттан түспүт күүстээх силлиэ кыстык угун саҕа балаҕан эркинигэр хаары тибэн бурҕачытара. Күннүк Уурастыырап. Сүгэ уга көр сүгэ. Ырыынакка араас кээмэйдээх сүгэ уга атыыланар
□ Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Ук биэрэр — аан аһар диэн курдук (көр аан I). Хата эн этииҥ айымньыны сыаналааһыҥҥа ук биэрэр, ханнык даҕаны киритиэрийи суох гынар. Далан
Паапа үбэ кулаактааһыҥҥа сөп түбэһэрин билэ-билэҕин собус-соруйан мөккүһэҕин. Аны билигин кэлэн соруйан дьоҥҥо ук биэрэн этэ тураҕын. «ХС»
ср. др.-тюрк. сап, тюрк. сап, сып ‘ручка, рукоятка; стебель’