подчинять регламенту, регламентировать.

1) спутывать (кому-л. ноги); ынаҕы кыаһылаа = спутать корову; 2) перен. подчинять себе, лишать самостоятельности.

сов. и несов. 1. кого-что (обучать специальности) идэҕэ үөрэт, идэтит; 2. что (подчинять специальному назначению) идэтит.

I
туохт.
1. Туох эмэ сүүйүүлээх оонньууга кыайан барыстан, туохха эмэ тигис (хол., хаартыга оонньоон). ☉ Выигрывать в азартной игре (напр., в карты)
Уол хата тыксыылаах дьаатына диэн оонньууну булан уон биэс тыһыынчаны сүүйбүт, биир тыһыынча барыстаах буолбут. Саха фольк. «Бу сүүйбүппүн быһа охсон ылаары гынна эбээт», — диэн дьулайа саныы-саныы Мэхээлэ Доромооноп хаартытын мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Кини ити түүлээҕи барытын былырыын дьонтон хаартынан сүүйэн ылбыта. С. Никифоров
2. Туохха эмэ (хол., күрэхтэһиигэ) кими эмэ кыайан таҕыс, сабырый. ☉ Выигрывать, одерживать верх над кем-л., побеждать кого-л. в чём-л. (напр., в состязании)
Саас, биир ылааҥы күн, мин, сакылаакка сырсаммын, киһибин сүүйэн ыллым ээ. Амма Аччыгыйа
Харалар иккис ньыкааларын сиэртибэлииллэр, ол оннугар фигураны сүүйэллэр эбэтэр кутталлаах атааканы оҥороллор. ПВН СБК
Тустууну кини бэйэтин ньыматынан тэтимнээхтик ыытан, икки баалы сүүйэн истэ. ВВ ТТ
3. көсп. Уопсай дьыала туһугар тугу эмэ туһалааҕы, барыстааҕы оҥор. ☉ Делать что-л. выгодное для общего дела, общества
Учууталларынан бары Илья Васильевич курдук дьон үлэлииллэрэ эбитэ буоллар, ыччаты иитии дьыалатыгар төһө эрэ элбэҕи сүүйүө этибит! «Кыым»
4. көсп. Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ бэйэҕэр туһалаах буолар курдук гына кими эмэ албыннаа, дэҥ үктэт, түөкэйдээ. ☉ Обманывать кого-л. в чём-л. ради получения выгоды
Ити ытыҥ быйыл кыһын хор үгүспүн сүүйдэ ээ: саабын, бурдукпун, бу саас биир тиэйии оппун сүөкэтэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сараапап дьону ыйааһыныгар сүүйээри иккилии бууттаах киирэтин алын үүттэрин толору сүөһү сааҕын сыбаан тоҥорбут. Н. Якутскай
Манчаары оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, кыра-хара дьону баттаанүктээн, сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН
♦ Бириэмэни сүүй калька. — күнүдьылы ыыппакка, бириэмэни бэйэҥ туһаҕар туһанар курдук дьаһан. ☉ Выигрывать время
Бырабыыталыстыба бириэмэни сүүйэ, онон күүһү мунньуна сатыырын ким барыта билэрэ. «ХС»
Ньиэмэстэргэ улахан утарсыыны оҥорон, элбэх сүтүктэнэн, салааттар бириэмэни сүүйбүттэрэ, суукканы быһа турууласпыттара. К. Симонов (тылб.). Өйүн-санаатын сүүй — 1) кими эмэ бэйэҥ сабыдыалгар киллэр, бэйэҥ санааҕынан барар оҥор (хол., албыннаан). ☉ Делать кого-л. зависимым, подчинять своей воле, влиянию (напр., путём обмана)
Баайдар, үөрэхтээх буоланнар, биһигини, кыра-хара дьону, наһаа дэбигистик өйбүтүн-санаабытын сүүйэллэрэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Баайдар өйгүтүн-санааҕытын олус сүүйбүттэр, тугу да өйдүөххүт суох. Күндэ
Бу хараҥа норуоттар өйдөрүн-санааларын сүүйбүт итэҕэл биир ынырык көстүүтүн туһунан этнографтар Г.В. Ксенофонтов, С.А. Токарев боччумнаах үлэлээхтэрэ биллэр. «ХС»; 2) кими эмэ тугунан эмэ бэйэҕэр олус умсугутан эйигин эрэ өрө тутарын ситис. ☉ Сводить с ума кого-л., привлекая его чем-л.. Уол кыыһы өйүн-санаатын сүүйбүт
ср. монг. шүүх ‘выигрывать (в игре)’, бур. шүүхэ ‘выиграть (по займу), одержать верх’
II
туохт., эргэр. Тугу эмэ хойуута хаалар, убаҕаһа эрэ түһэр курдук сиидэ нөҥүө кут, сүүрт. ☉ Сцеживать жидкость, чтобы собрать гущу. Чэйи быыбаркатын түһэрбэккэ сүүйэн кут
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’
III
туохт., кэпс. Сааһыран, кырдьан, эккин-сииҥҥин сүтэр, иин-хат. ☉ Худеть, терять вес от старости. Саас ылан, бөкөөрөн оҕонньор этэ сүүйбүт
ср. казах. дьуй, кирг. дьой ‘потерять что-л., лишиться чего-л.’

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»

1. аат.
2. Киһи туттар, онуманы гынар үөһээ лабаата (санныттан тарбаҕын төбөтүгэр диэри). ☉ Рука (верхняя конечность человека от плечевого сустава до кончиков пальцев)
   Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат (өс хоһ.). Кирилэ хаҥас илиитинэн куобаҕы тириитин уһулу тарта. Н. Неустроев
   Кини сэриигэ аҥар илиитин сүтэрэн кэлбит. Суорун Омоллоон
   Илиитигэр сибэкки тутуурдаах Сибиэтэ киирэн кэлэр. С. Ефремов
3. көсп. Киһи. ☉ Человек
   Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр (өс хоһ.). Хойутаан төрөөбүт ынах, сайын устата үс-түөрт илиигэ түбэһэн, кыстыкка киириигэ - балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, алтынньы саҥатыгар - уолар түбэлтэтэ үксээбит. «Кыым»
4. көсп. Бас билии, баһылааһын. ☉ Собственность; владение, распоряжение чем-л.
   Ама эн баҕас мин илиибиттэн ханна барар үһүгүн. П. Ойуунускай
   Билигин да сир баай илиитигэр турар. Амма Аччыгыйа
   Баттыгастаах баай илиититтэн былааһы бэйэбит илиибитигэр ылар иннигэр тыыммыт быстарын кэрэйиэхпит суоҕа. Эрилик Эристиин
   Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
5. көсп. (тард. ф-гар тут. түһүккэ). Тус бэйэнэн кыттыы. ☉ Личное участие в чем-л.
   Дьиэни бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорор дьон, дьиэтэ суох буолан, эргэ сарай анныгар дурдалана сылдьан баттатан өлөллөрө. Эрилик Эристиин
   Ол олоҕу Суванкул биһикки илиибитинэн оҥорбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)
6. көсп. Хайысха, туһаайыы, өрүт. ☉ Направление, сторона. Хаҥас илиигинэн бардаххына «Хомустаах» отчуттарыгар тиийэҕин. Суол арахсыытыгар тиийэн баран, уҥа илиигинэн бараҕын
7. көсп., кэпс. Ким эмэ оҥорбут бэлиэ суола-ииһэ, үлэтэ. ☉ Характерные для кого-л. манера, особенность в чем-л., рука, почерк. Бу чороон - чахчы Сүөдэр илиитэ. Уус киһи илиитэ биллэр
8. көсп. Кээмэй туһунан: тарбах суонун саҕа. ☉ Палец (как бытовая мера толщины)
   Үс илии уһуннаах, кыра синньигэс сытыы быһыччалаахтар. Саха фольк. Өрүс уута, кырдьык, кини эппитин курдук, кыратык да көҕүрээн көрбөтө, хата чаанньык оргуйуор диэри эбии хас да илии эбилиннэ. Н. Заболоцкай
   Мойуос кинээс Сэттэ илии халыҥнаах Киилээх иһэрэх тэллэхтээх. С. Зверев
   Буурдара иккилии, үстүү илии тастаахтар. «ХС»
9. көсп., кин., калька. Тастан, туораттан орооһуу. ☉ Вмешательство в чьи-л. дела со стороны
   Америка империалистара! Кубаттан илиигитин киэр гыныҥ! «Кыым»
10. сыһ. суолт. (тард. ф-гар тут. түһүккэ)
11. Механизацията, массыыната суох. ☉ Вручную, без средств механизации (работать, делать что-л.)
    Ходуһа сирин илиинэн солоотубут. М. Доҕордуурап
    Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар. С. Ефремов
    Оччотооҕу илиинэн тигиллэр тирии этэрбэһи, суорунаҕа тардыллан оҥоһуллар лэппиэскэни өйдөөтөххүнэ ийэҥ, аҕаҥ уһун сыратын сырдык санаатын ис сүрэххиттэн кэриэстии саныыгын. С. Васильев
    Үлэ барыта илиинэн толоруллар буолан, ким даҕаны сөбүлэспэт. «Кыым»
12. Массыыҥкаҕа, көмпүүтэргэ бэчээттээн буолбакка, уруучуканан, харандааһынан (суруй). ☉ От руки (ручкой, карандашом - писать). Илиинэн суруллубут текиһи көрдөрдө
13. даҕ. суолт. Илиинэн туттуллар. ☉ Приспособленный для рук, ручной
    Доҕорум, Алгыс сордооҕум, Тутта илии хотуурун. Р. Баҕатаайыскай
    Буров хамаандалаан ньиргийдэ да - илии бүлүмүөтэ бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
    Былыргы дьон чочуйан оҥорбут таастарын илии сүгэтэ диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ
    ♦ Бэйэҕин илиигэр ыл - кыан, тутун, бэйэҥ бэйэҕин уоскут (хол., наһаа кыыһыран, кыйаханан баран). ☉ соотв. брать (взять) себя в руки
    Мантан инньэ бэйэҕин илиигэр ыллаххына сөп буолсу.  Дьиэ-уот кыһалҕатын, түбүгүн кыра оҕо эрдэҕиттэн билбитэ, онон эмискэ ааҥнаабыт алдьархай ааһарын кытары бэйэтин бэйэтэ түргэнник илиитигэр ыла охсубута. «ХС». Бэйэ илиитинэн - тус бэйэҥ (оҥор, тут-хап). ☉ Лично, своими собственными руками (сделать, делать что-л.)
    [Хотоннорун] бары түргэнник бүтэрэ охсуохтарын баҕараллара. Бэйэ илиитинэн тутан-хабан үлэ үөрүүтүн манна эрэ билбиттэрэ. Н. Лугинов. Бэринньэҥ илии - бэринньэҥ диэн курдук. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) көр икки I. Икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт көр икки I. Илии билсиһиитэ - күүһү-күдэҕи боруобалааһын, тургутуһуу (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Взаимная разведка сил (напр., в спортивных состязаниях). Ээ, билигин илии билсиһиитэ эрэ. Дьэ үчүгэйдик киирсиэхтэрэ. Илии былдьас - куоталас, бэрт былдьас. ☉ Соперничать; выяснять отношения
    Ол да буоллар бэйэбэйэлэрин күөнтэһэ, илии былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Илии быртах кэпс. - ылыгас идэлээх, уоруйах. ☉ соотв. нечист на руку кто-л. (букв. рука поганая). Илии быртах киһи. Илии бэрсис (охсус) - 1) кими эмэ кытта тугу эмэ оҥорорго сөбүлэс, дуогабардас. ☉ Договориться, заключать соглашение, сделку, ударять по рукам
    Дьэ, билигин туран биир кыайбыттара урут мииниэх, биирдэстэрэ, тутан биэриэх буолан, сакылааттаһаллар, илии охсуһаллар. Суорун Омоллоон
    Тойонноох хамначчыт илии охсуһан сакылааттаһаллар. «ХС»; 2) эр-ойох буоларга сөбүлэс. ☉ Помолвить (объявить кого-л. женихом или невестой), совершить помолвку (подав друг другу руки)
    [Омуннаах Уйбаан:] Э-э, биһиги Бүөтүрдүүн урут сүбэлэспиппит. Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
    Былыргы үгэһинэн, Аанчаны, иккилээх эрдэҕинэ, Үрэкиин уолугар кэпсэтэн, халыымын сорҕотун биэс табаны, биэдэрэ аҥаара арыгыны иһэрдэн илии охсуспута. Болот Боотур
    [Даарыйа Дабыыкка:] Илиигитин бэрсиһэр кэмҥит кэлэрин тиэтэтэ саныыбын дии, хайа, хойутаабаккын дуо? «ХС». Илиигин аҕал - эйэлэһиэх (илии тутуһан). ☉ Давай помиримся (пожав друг другу руки)
    - Эн... - уол симиттэн, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, - эмиэ кырдьыгы эттэххэ, кыыһырыаҥ суоҕа дуу?.. - Суох! Аҕал илиигин, Саша. Софр. Данилов. Илиигин араарбакка үлэлээ - онно-манна аралдьыйбакка дьүккүөрдээхтик үлэлээ. ☉ соотв. работать не покладая рук (букв. работать, не убирая рук)
    Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар. «Кыым». Илиигин киртит - сиэргэмайгыга сөп түбэспэт, куһаҕан дьыалаҕа булкулун, марайдан; чиэһинэйэ суох быһыыны оҥор. ☉ соотв. марать (пачкать) руки об кого-что-л.
    Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. Харчыны ирдээн ылыахпыт. С. Ефремов. Илиигин марайдаама - куһаҕан дьыалаҕа орооһума, буккуллума, кыттыһыма. ☉ Не марай (не пачкай) руки об кого-что-л.
    Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Илиигин сымнат - тус бэйэҥ тутан-хабан, кыттан дуоһуй, астын, манньый (хол., оҕону көрөн). ☉ Получать удовлетворение, удовольствие от личного участия в чем-л. (напр., возясь с маленьким ребенком)
    Дэлэкэннээх үчүгэй буолуо этэ дуо, мин кыра сиэммин оҕолоон илиибин сымнатарым. С. Ефремов. Илиигин ук - уор. ☉ Красть, воровать
    Итэҕэстээх буоллаҕына, бэйэтэ төлөөтүн. Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Тэҥн. илиини угуу. Илиигин <өрө> уун! - бэрин, утарылаһыма! ☉ Руки вверх! «Илиигин уун!» - диэбитинэн, саатын уун-утары туппутунан, Наһаар бандьыыкка ынан кэллэ. Суорун Омоллоон
    Кыраныыссаны туорааччылар илиилэрин өрө ууналларын, бэринэллэрин оннугар миэхэ уун-утары ыстаммыттара. Н. Якутскай
    Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин. Илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ - бэрт чугас (сир). ☉ соотв. рукой подать до чего-л.. Сайылыга - илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ. Илиигин үөрэт - үөрүйэхтэн, сыһын, сатыыр буолан бар. ☉ Привыкать к чему-л.; приобретать сноровку, умение, набить руку (в чем-л., на чем-л.). Илииҥ үөрэннэҕинэ, каменщиктар биригээдэлэригэр ылыахпыт. Илиигин үөрэтэ сырыт. Илиигин хааннаа кэпс. - 1) бастакы булкун өлөр. ☉ Добыть первого зверя или птицу на охоте (букв. окровавить руки). Уолум миигин кытта сылдьыһан быйыл аан бастаан илиитин хааннаата; 2) сэптээх-сэбиргэллээх хаан таһаарыылаахтык охсус; өлөрсүүгэ кыттыс. ☉ Драться до крови (убивать кого-л.)
    [Филипп:] Ити хара кырыктаах Киэҥ Ыстаан [киһи аата] уон биэс-алта сыл буолан баран эргийэн кэлэн, иккистээн илиитин хааннаары соруммутун көрүҥ. С. Ефремов
    Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар салбаныйбыт киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» - диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. Илиигин харалаа кэпс. - илии үлэтин боруобалаа, хара үлэҕэ сыһын. ☉ Приобщаться к физическому труду. Оҕом быйыл сайын устудьуоннар тутар этэрээттэригэр илиитин харалаата. Илиигинэн киир (дьүүллээ, сууттаа) - охсус, кырбаа, сырбат. ☉ соотв. давать волю кулакам (рукам)
    Бэйи, аргыый, илиигинэн дьүүллүүрүҥ ааспыта буолуо. А. Софронов
    Кини өссө илиитинэн сууттуо хаалбыт дии. С. Ефремов
    Билигин ити нэһилиэк сэбиэтин салайааччыта буолан, кими да кытта илиитинэн киирсибитэ иһиллибэт, улам сымнаан, «киһитийэн» эрэр диэн этэллэр. А. Сыромятникова
    Кини уолҕамчы, этистэр эрэ илиитинэн киирээччи. У. Шекспир (тылб.). Илиигитин киэр гыныҥ калька - кимиэхэ, туохха эмэ орооһоргутун тохтотуҥ. ☉ Руки прочь от кого-чего-л.. Ирактан илиигитин киэр гыныҥ! Илиигиттэн араарыма - мэлдьи бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, куруук тута сырыт. ☉ Постоянно носить что-л. с собой, не оставлять ни на минуту (букв. с рук не отрывай (не спускай))
    Бөтүҥнэр, төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин, сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр. Эрилик Эристиин. Илиигэ биллэр - балачча ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Довольно тяжелый, увесистый
    Бу кинигэ илиигэ биллэр эбит.  [Бэстилиэт] кэм илиигэ биллэр, тос курдук. Н. Лугинов. Илиигэ киирбит - улаханнык ыалдьан, атын киһи көрөрхарайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном). Оҕонньор тыыннаах хаалара саарбах, илиигэ киирбит дэһэллэр. Илиигэр (илииҥ иһигэр) ыл (тут) - 1) бас билэн салай, баһылаа-көһүлээ. ☉ Подчинять себе, заставлять повиноваться (в поступках, действиях; соотв. брать в руки кого-л.; брать в оборот кого-л.)
    Тыһыынча ыстыыктаах саалаах үрүҥ аармыйата Верхоянскайтан Өймөкөөҥҥө диэри хоту уокуруктары барытын бэйэтин илиитигэр ылла диир. Болот Боотур
    Кинилэр уһуну-киэҥи өйдөөн салайбаттар. Ону эн, парторг киһи быһыытынан, кинилэри илиигэр ыл. Н. Апросимов
    «Комсомольскай тэрилтэ холкуоһу салайар оруолун илиитигэр ылбатаххыт, куһаҕаннык үлэлиир эбиккит», - диэн Даша кириитикэлээбитин Костя ылыммыта. М. Доҕордуурап
    Айар идэҕэ үөрэнии боппуруоһун «Эдэр коммунист» мэлдьи илиитин иһигэр тутар, хараҕын далыттан таһаарбат. «ХС»; 2) көр-харай, кыһан. ☉ Брать на попечение кого-л.
    Эн, кырдьык, дьахтары илдьиэххин саныыр буоллаххына, миэхэ икки үчүгэй атта булан кулу, дьахтары мин илиибэр туттар. Н. Неустроев
    Ордук куһаҕан туруктаахтар кимнээхтэрин билиэххэ уонна кинилэри илиигэ ылыахха. И. Гоголев. Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) - тутума, туохха эмэ чугаһаама даҕаны; бырах (куһаҕан кэмэлдьигин). ☉ Не брать в руки что-л. (полностью отстраниться, не касаться чего-л.)
    Хаарты оонньуур этим; ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа. П. Ойуунускай. Илии дала - 1) киһи илиитэ тиийэр сирэ. ☉ Предел досягаемости
    Илиим далыгар киллэрдэххинэ кыайыам.  Ол сылдьан илиитин далыгар киирэн биэрдэхтэринэ, хайа да бэйэлээх киһи буоллун, бокуой биэрбэккэ бобо тутан умса илгэн кэбиһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
    Абыраамап Бииктэри аттыттан араарбат, илиитин далыттан мүччү туппат баҕалаах. Л. Попов; 2) киһи салайар, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар кыаҕа. ☉ Возможность руководить, распоряжаться, управлять кем-чем-л.
    Бу уолу илииҥ далыгар ыллаххына сатаныыһы.  Бииктэр быраатым, ити аата, биһиги илиибит далыгар киирдэҕэ. Л. Попов
    Холбоһор күннээх буоллаххына, хайаан да иэстэһиэм. Кинини баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин... М. Доҕордуурап. Тэҥн. илии кыаҕа. Илии дьолуота (билиэҕэ)- таба тутуу, таба тайаныы, соргу (билиэҕэ); тыҥааһыннаах кэмҥэ илии сымсата (билиэҕэ). ☉ Везение, фортуна, удача (решит); ловкость рук (решит в нужный момент)
    Мин илиим дьолуотун көр эрэ! ПЭК СЯЯ
    Дьоллоох илии Дьолуота биллин Эрчимнээх илии Эҕэрдэтэ биллин! Суорун Омоллоон
    Дуолан Хара аһаран биэрэр, Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. [Сынаҕы баай:] Дуолан Хара, илииҥ дьолуотун көрдөр! И. Гоголев. Илии иһинээҕи (иһигэр баар) дьыала - ким эмэ бэйэтэ бас билэр, дьаһайар дьыалата. ☉ (Это) сугубо его дело; (это) в его распоряжении, возможностях
    Аһынүөлүн чааһа бэйэтин илиитин иһинээҕи дьыала. «ХС»
    Докумуона баар буолла да үбүн булуу, линияны [электролинияны] тутуу, этэргэ дылы, илии иһигэр баар дьыала. «Кыым». Илии күлүгэ кэпс. - күндүлээһин, бэрсии. ☉ Угощение, дар
    Соһуйдаҕым, үөрдэҕим дии. Арай былыр эн аҕаҥ өһө тэһиннэҕинэ, күндүлүүрэ, бу эн илииҥ күлүгүн, кырдьыга, көрө иликпит, ол да иһин үөрдэхпит. А. Сыромятникова. Илии кыаҕа - киһи дьаһайар, ону-маны гынар кыаҕа. ☉ Возможность управлять кем-чем-л., делать что-л. Бастакыта - илииҥ кыаҕа тиийбэтин син-биир кыайан кууспаккын, онон бу кыаллыбат суол, тыл эрэ ыаһаҕа буолуон сөп. В. Яковлев. Тэҥн. илии дала
14. Илиини угуу - уоруу, ким эмэ тугун эмэ сокуоннайа суох туһаныы. ☉ Обкрадывание, незаконное пользование чужим имуществом
    Оҕотоойоп олох атын да эйгэлэригэр судаарыстыба сиэбигэр илиини угуу, ыһыы-тоҕуу туһунан хаһыакка үгүстүк ааҕара. «ХС». Тэҥн. илиигин ук. Илиинэн киирсиһии (кыргыһыы) - ытыаласпакка эрэ аҥаардас илиинэн, ыстыыгынан охсуһуу. ☉ Рукопашный бой
    [Сэрии кэмигэр] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. С. Никифоров
    Куорат иһигэр ытыалаһыы, илиинэн кыргыһыы буолан барбыта, сир-халлаан оргуйан олорорго дылы этэ. А. Бэрияк
    Илииҥ быстан түһэ илик көр илииҥ быстыа суоҕа (быстаары). [Өрүүскэ:] Киһим суох буола-буола, бэйэҥ илииҥ быстан түһэ илик, чэ , оҥороҕун дуу, суох дуу, эт. Күндэ. Илииҥ быстыа суоҕа (быстаары) кэпс., кур. - туох эмэ кыра да туһалааҕы оҥордоххуна, көмөлөстөххүнэ туох да буолуоҥ суоҕа. ☉ Руки не отвалятся (сделать что-л.) (букв. у тебя не оторвутся руки)
    Эмиэ сүөһү туолбут, илиилэрэ быстаары тэлгэһэлэрин аанын саппат буоллахтара. С. Ефремов. Илииҥ иһигэр эргит - таптаабыккынан дьаһай, оҥор. ☉ Распоряжаться кем-чем-л. по своему усмотрению, как угодно, как хочется
    Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ. Илииҥ күлүгүн көрдөр - туох эмэ туһалааҕы оҥорон хааллар, туох эмэ туһалааҕы бэйэҥ айан хааллар. ☉ Оставлять след от своей (полезной) работы, деятельности, оставлять от себя что-л. достойное (букв. тень своих рук показывать)
    Норуоппар хайдах эмэ гынан өссө да илиим күлүгүн көрдөрдөрбүн ханнык диибин. «ХС». Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр - кими эмэ үөрүүнэн, ытыктабылынан, далбарынан көрүс. ☉ соотв. принимать (встречать и т. п.) кого-л. с распростертыми объятиями (сердечно, радушно)
    Киирэллэрин кытта Өксүүнэ доҕор дьахталлара илиилэригэр түһэрэн илдьэ барбыттара. Н. Заболоцкай
    Онтон остуорас дьахтар кинини илиитин үрдүгэр түһэрэн ылбыта. «ХС»
    Сопхуос дириэктэрэ бу кимэ-туга биллибэт дьону ытыс үрдүгэр түһэрэр. «Кыым»
    Илии охсуһуута көр илии бэрсис (охсус). «Оттон ол икки судаарыстыба илии охсуһуута этэ дии, сыаналаах буолуо эбит», - аны Өксүөн тыл быраҕар. «ХС». Илии салааһына - урукку сатыырын, туттарын-хаптарын тобоҕо сүппэккэ-умнуллубакка сылдьара. ☉ Остатки былого мастерства, ловкости, умения
    Микииппэр оҕонньор илиитин салааһына кэм да баар эбит, имигэс-имигэстик туттумахтаан …… начаас үлүгэр сүөһүтүн иһин хостуу охсон кэбистэ. «ХС». Илии сыгынньах - сэбэ-сэбиргэлэ суох. ☉ Голыми руками, с голыми руками (без орудия, без оружия и т. п.)
    Көмүскэнэр наада кэллэҕинэ [эһэттэн], ытар саалара да суох, илии сыгынньах эбиттэр. «ХС». Илиитигэр туппута - илдьэ хаалбыта, дьиҥнээх баара. ☉ Оставшийся, имеющийся, уцелевший, сохранившийся до настоящего времени у кого-л.
    Уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов. Илиитин анныгар - көрөн турдаҕына, хараҕын ортотугар; бэйэтэ баарына. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л. (происходило, имело место что-л.; букв. под рукой)
    «Мин аҕам, - диэн Ахмет үөһэ тыынан кэбистэ, - Еникей помещик таһыйа турдаҕына, илиитин анныгар өлбүтэ». Эрилик Эристиин. Илиитин анныттан - тус бэйэтэ тугу эмэ гыммытыттан (хол., эпэрээссийэлээбититтэн, кырбаабытыттан). ☉ От чьей-л. руки (напр., хирурга - умереть во время или вследствие операции)
    Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан ортотугар сытан барбыта... Суорун Омоллоон. Илиитин араарбат - оҥорбутун кубулуппат, тэйбэт-арахсыбат, уурайбат. ☉ Делать что-л. усердно, упорно, не отвлекаясь ни на минуту
    Уйбаан ханнык эрэ үлэҕэ тоҕо баһан кыайан-хотон барбатар да, илиитин араарбатынан эр бэрдэ. НС ОК
    Мин хаһан да табаҕы тардыбатаҕым, үрүүмкэ арыгыны испэтэҕим, күннээҕи эрэсиими мэлдьи тутуһабын, дьиэ түбүктээх үлэтиттэн илиибин араарбатаҕым. «Кыым»
    Билигин да үлэттэн илиитин араарбат. «Кыым». Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн - көрбөккө эрэ, туппахтаан, бигээн билэн. ☉ Вслепую, на ощупь
    Илиитин иминэн бигээн, эмэҕирбит дүлүҥ сытарын булан, олорунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
    Илиитин иминэн тула харбыалаһа сылдьан, хайа эрэ дулҕа сиэлиттэн бэргэһэтин булан ылбыт. Н. Заболоцкай
    Нина тылын быктарда, мичик гынна, онтон тарбаҕын иминэн хааһын көннөрүннэ, дьонугар таҕыста. Н. Габышев
    Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. НЕ ТАО. Илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) - бас билэр, кыаҕын иһигэр баар; таптаабытынан дьаһайар кыахтаах. ☉ Находиться во власти кого-л.; быть в подчинении, во владении кого-л.
    Мин эһиги илиигит иһигэр баарбын, хайдах оҥороргутугар көҥүлгүт. А. Софронов
    Бүтүн нэһилиэк дьоно кини [Ньукулай оҕонньор] илиитигэр киирэн олорор. Киһи барыта туой киниэхэ иэстээх, туой киниэхэ дэһээтинэлээх. Күндэ
    «Мин илиим иһигэр киирдигит, "куһаҕан" сыананы биэриэҕим, сэрэниҥ», - дии-дии, учуутал Ананийга хайыста. М. Доҕордуурап
    Дойдубар тиийэн үлэлииргэ санаммытым. Онно ревкомовец И.Г. Христофоров кытаанах илиитигэр киирбитим. «ХС». Илиитин көтөхпүт - 1) охсубут, кырбаабыт. ☉ соотв. поднимать руку на кого-л. (пытаться ударить, побить кого-л.)
    Суох, бу дьикти, ыарнүһэр оҕонньорго кини хайдах да кыайан илиитин көтөҕүө суох... «ХС»
    «Дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй? Хайдах илиини көтөҕүөххэ?» - Людмила Сергеевна бэркиһээбитэ ааһа охсон бирэбэтэх. «ХС»
    Ити тоҕо, ыга кыыһыраат, илиибин көтөҕө сыстым. «ХС»; 2) сэптэнэн-сэбиргэллэнэн өрө турбут, утарыласпыт, мөккүспүт. ☉ Вступать в борьбу с кем-чем-л., осуждать, порицать кого-что-л.
    Ыраахтааҕыны утары илиитин көтөҕөөрү гына сылдьыбыта. Н. Якутскай
    Илиитин кэтэс көр илиитин-атаҕын кэтэс. Аны Варвараҕа үөрэннилэр, дьиэҕэ бары кини илиитин кэтэһэллэр. Н. Габышев. Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) - туга да суох хаалла, матта, мэлийдэ. ☉ Лишиться всего, остаться без ничего
    Сүүһүнэн үөр табалаах киһи хаһан баҕарар биир күн илиитин соттуор сөптөөҕө. Болот Боотур
    Сиидэрэп кэлэн, ыстараап харчытын төлөөбөтү диэн, Тоокуй баайын уоппустуур. Ол курдук Тоокуй туоҕа да суох илии соттон хаалар. Күндэ
    Ситигирдик икки сааһыт, илиилэрин соттон кээһэн баран, саҥата-иҥэтэ суох араҕыстылар. П. Аввакумов. Илиитин уунар - кыһалҕалаах кэмҥэ көмөлөһөр (хол., ону-маны биэрэн, бэрсэн). ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. (соотв. протягивать руку (помощи))
    Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, - Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
    Атаҕастаммыт аймах дьоҥҥо аһыныылаах илиитин уунара. Эллэй
    «Биирдэ тооромос арыы, кырбас эт биэрэн уһун илиигин ууммутуҥ баара дуо?» - Даша хоһуттан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Илиитин уурбут калька - өлөрбүт, өлөрүүгэ кыттыспыт. ☉ Приложить руки (руку) к чему-л. (напр., к смерти кого-л.)
    Иккис суол аһаҕас боппуруоһунан Лаабыскын тырахтарыыс кылап гынан көрөн ааспыт киһитэ. Ол киһи ыарахан илиитин уурбут буоллаҕына көҥүлэ. «ХС». Илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр кэпс. - кыратык да үлэлиирин улахаҥҥа уурар, ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ Ленится даже пальцем шевельнуть (букв. руками двигать считает грехом)
    Бэйэтэ илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр. А. Сыромятникова. Илиитин харалаа - кимиэхэ эмэ туохта эмэтэ биэр, бэлэхтээ (үксүгэр киниттэн тугу эмэ туһанаары). ☉ Угощать кого-л. (обычно в корыстных целях). Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа. Илиитинэн сирдэрбэт - күүһүнэн-күдэҕинэн үчүгэй, бэйэтин кыанар. ☉ Физически сильный
    Кини төрүт даҕаны илиитинэн дьоҥҥо сирдэрбэтэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Илииттэн илиигэ - 1) киһиттэн киһиэхэ (сырыт, бэрилин). ☉ Переходить от одного к другому (соотв. ходить по рукам)
    Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов
    Ол күн траншея үс төгүл илииттэн илиигэ көстө - хааннаах хапсыһыы, дьэ онно буолла. Ф. Софронов
    Кини [И.В. Пухов кинигэтэ] историктарга, этнографтарга эрэ буолбакка, искусство үлэһиттэригэр уонна культурнай ааҕааччыларга барыларыгар илииттэн илиигэ сылдьыаҕа. Эрчимэн; 2) ыҥырыыга, далбарга, мааныга (сырыт). ☉ Быть приглашаемым, почетным гостем, которому всегда окажут сердечный прием. Дойдутугар кэлэн, илииттэн илиигэ сылдьар. Илииттэн таҕыс - ким эмэ сабыдыалыттан, көрүүтүттэн-харайыытыттан төлөрүй, босхолон. ☉ соотв. отбиваться от рук
    Савлук диэн киһи бэрт сымнаҕас, кинилэр илиилэриттэн тахсыбат киһи этэ. П. Ойуунускай. Илии туппах (туппай, туппас) - ону-маны ылбыта, барыга бары илиитэ тиийбитэ эрэ баар буолар (оҕо туһунан). ☉ Имеющий привычку хватать что попало, что под руку попадается (обычно о ребенке)
    Вася сааһа үһэ. Кини илии туппах буолан ийэтиттэн сотору-сотору мөҕүллэр. «ХС». Илии тутах - арыычча, бэрт кыранан тиийбэт. ☉ Чуть-чуть не достает, не хватает. Илии тутук - туга да суох, кураанах, тугу да булбакка. ☉ соотв. с пустыми руками (ничего не имея, не найдя, не добившись - приходить, уходить и т. п.)
    Кини билигин илии тутук төннөрө хайдах да сатаммат. Софр. Данилов. Илии тутус - 1) дорооболос (илиигин илиитигэр биэрэҥҥин). ☉ Здороваться с кем-л. за руку, приветствовать кого-л. (рукопожатием)
    Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
    Дабыыт сүтэн баран күөрэс гыммытыттан ким да соһуйбата, сорох ааһан иһэн кэпсэттэ, атыттар көннөрү илии тутустулар. У. Нуолур
    «Баһаалыста, ааһыҥ: сыгынньахтаныҥ», - дии-дии дьиэлээхтэр илии тутуһаллар. «ХС»; 2) быраһаайдас (илиигин илиигэр биэрэҥҥин). ☉ Прощаться с кем-л. (рукопожатием)
    Илии тутуһан, үөрэ-көтө бырастыылаһан арахсыбыттар. Амма Аччыгыйа
    «Чэ, кытаатыҥ!» Тус-туспа баран дьону туруоруҥ, сэриитэ тэрийиҥ! - Тугунча дьоннорун кытта илии тутуспута. «ХС»
    Табахтаан, эмиэ куустуһан, илии тутуһан баран айаннааһын буолла. «ХС». Илии тутуурдаах <өттүк харалаах> - 1) кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
    Үтүө баҕабын бэлиэтээн көрдөрөөрү илии тутуурдаах этим. П. Ойуунускай
    [Чоочо:] Эн обургу илии тутуурдаах, өттүк харалаах өҥөйдүҥ ини... А. Софронов
    Ол дойдуга илии тутуура, өттүк харата суох сатаммаккын онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС»; 2) харыс т. бултаах, булуулаах-талыылаах (айылҕаттан, тайҕаттан кэлии). ☉ С добычей (возвращаться, приходить с охоты)
    Тыаҕа таҕыстарбын эрэ үксүгэр илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэбин. Ф. Софронов
    «Илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөр буоллубут», - дии-дии ытын имэрийбэхтээтэ. Р. Кулаковскай
    Аҕата, Баһычча, уолчаана ойууртан өрүүтүн илии тутуурдаах кэлэрин көрө-көрө үөрэрэ. «ХС»
    Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолааччы. Тыаҕа таҕыстын - булт улаханын сууһарар, күөлгэ киирдин - балык өлгөмүн хоторор. «ХС». Илиитэ алдьаммыт кэпс.- 1) туох эмэ мэһэйдээн (хол., туттар сэбэ куһаҕан буолан) үлэтэ кыайан тахсыбат буолбут, сатыырын да сатаабат буолбут. ☉ (У него) вдруг работа не заладилась, пошла вкривь и вкось (напр., из-за потери навыка или плохого состояния орудия труда). Куһаҕан хотуур түбэһэн илиитэ алдьаммыт. Киһибит уоппуска кэнниттэн илиитэ алдьаммыт; 2) күрэхтэһэн оонньууга (хол., саахымакка, хаартыга) куруук сүүйтэрэр буолан хаалбыт, баарда тахсыбат буолбут. ☉ Вдруг стал проигрывать кряду, вдруг фортуна стала изменять кому-л. (напр., после поражения в решающей с психологической точки зрения партии в шахматах)
    Эн илиибин алдьатаҥҥын, турнир иккис аҥарыгар мэлийэн таҕыстым. НАГ ЯРФС I
    - Эриэн Бүөтүр бэркэ баран [хаартыга хотторон] эрдэҕинэ, аһан биэрэн боруостатан кэбистэ. - Илииҥ алдьаннаҕа дии оччоҕо! - Эмээхсин өрө халаатыы түстэ. Амма Аччыгыйа. Илиитэ барбат - туох эмэ саллыылаах суолу оҥоруоҕун куттанар, толлор, санаата буолбат. ☉ соотв. рука не поднимается у кого-л. (сделать что-л.)
    Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Амма Аччыгыйа
    - Тоҕо тохтоппотуҥ, ыппатыҥ? - Илиим барбата, чугаһа бэрт. Болот Боотур
    Өлөрөөрү [ынаҕын] икки төгүл хотоҥҥо киирэн баран аҕалара, илиитэ барбакка, төннөн тахсыбыта. «ХС». Илиитэ билиэҕэ - туох буолара кини бэйэтин илиититтэн тутулуктаах (хол., сэрэбиэйи хайдах тардарыттан). ☉ Все решит удачливая рука кого-л. (напр., при жеребьевке)
    Бастакы туурга кими кытта киирсэрин илиитэ билиэҕэ. НАГ ЯРФС I. Илиитэ быһынна - наһаа ыараханы көтөҕөн, холун таһынан үлэлээн тугу да кыайбат буолан хаалла, нукаай курдук буолла. ☉ Руки отнялись, отвалились у кого-л. (об оставшемся без сил). Бүгүн эмискэ күнү быһа охсоммун, илиим быстан хаалла. Мас хайытан илиим быһынна. Илиитэ илбистэнэр - илиитэ хааҥҥа, охсуһууга-өлөрсүүгэ баҕарар, тардыстар. ☉ Иметь страсть к убийству
    Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор, күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ: бэйэҕитин былдьатыаххыт, ону сэрэниҥ! Ньургун Боотур. Илиитэ кылгаата (тутаата) - тугу эмэ гынара кыранан итээн, тиийиминэ, ситэ буолбакка хаалла. ☉ Чуть-чуть не хватило сил (пороху) у кого-л.; чуть-чуть не успел (сделать что-л.)
    Букатын ыт гына сыспыттар. Хата, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй! Күндэ
    Тыал түспүтүгэр Кыыс Хотуну күрэппитэ [булчут оҕонньор], суолларын сүтэрэннэр, Хоохунча [кинээс] обургу илиитэ кылгаабыта. А. Сыромятникова. Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) - 1) охсуһуон олус баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание подраться с кем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.). Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап
    Илиим кычыгыланна, этим сааһа аһылынна. С. Васильев; 2) тугу эмэ гыныан, оҥоруон наһаа баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание сделать что-л., заняться чем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.)
    «Оччо илииҥ кыһыйбыт буоллаҕына, бэйэҥ ыт», - Дьэргэ хардарара иһилиннэ. Болот Боотур
    Көр эрэ, кырдьаҕас, тутааччы киһи манныгы көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Н. Заболоцкай. Илиитэ салҕаа - уунан биэрэн тугу эмэ ыларгабиэрэргэ көмөлөс. ☉ Передать что-л. кому-л. на расстоянии вытянутой руки
    Ньукулай, илиитэ салҕаа эрэ, бу кинигэни Сэмэҥҥэ биэр. НАГ ЯРФС I. Илиитэ суох киһи курдук (буол) - тугу да кыайбат, сатаабат (буолан хаал). ☉ соотв. как без рук (быть, стать)
    Онуоха Нариччаан илиитэ суох киһи курдук буолан хаалара. Н. Габышев. Илиитэ сыһынна - сатыыр буолан барда, үөрүйэхтэннэ. ☉ Приобрести сноровку, умение в чем-л. (букв. рука его прилипла)
    Бастаан утаа сыыһа-халты кыыралдьытан баран, кэнникинэн илиитэ сыстан барбыта. М. Доҕордуурап
    Кэнникинэн үлэтигэр Ипатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
    «Бу уол дьоҕурдаах эбит ээ, илиитин сыһыардаҕына, үөрэннэҕинэ, бэрт суорааччы тахсыыһык», - диэн буолла. «ХС». Илиитэ тардар - тугу эмэ гыныан саллар. ☉ Не хватает кому-л. решимости, смелости, мужества сделать что-л. (букв. руку его сводит). Илиитэ тиийбэт - тугу эмэ гыныаҕын бириэмэтэ тиийбэт, солото суох. ☉ соотв. руки не доходят до кого-чего-л.
    Оҕонньор ол-бу тайҕа дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан, илиитэ тиийбэккэ дьиэтин сарайдана илигэ. И. Никифоров. Илиитэ тиийдэ - 1) өлөрдө; өлөрүүгэ кыттыста. ☉ Убить кого-л.; быть причастным к убийству
    Аҥаардас биир кыра саастаах кыыс көрдөрбүтүнэн - эн кирдээх илииҥ тиийбит дииргэ ыарахан. «ХС». Тэҥн. илиитин уурбут; 2) анаан ылсыста. ☉ Специально браться за что-л. Уус илиитэ тиийбит эрбиилэрэ быдан атыннык ылласпыттара. «ХС». Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс көр тэһэҕэс илии (ытыс). Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла - тута сылдьыбыта эмискэ сулбу ыстанан, күүскэ төлө охсуллан, илиитэ уот салаабытын курдук буолла. ☉ Вдруг словно огнем обожгло руку (говорят, когда у кого-л. с силой вырывают что-л. из рук). Илиитэ уһаабыт түөлбэ. - кими эрэ өлөрбүт, ким эрэ тыыныгар турбут. ☉ Убить кого-л.; покушаться на чью-л. жизнь. Бандьыыттар илиилэрэ уһаабыт. Илиитэ уһун - ханна баҕарар ситэн ситиһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность отомстить кому-л. где бы тот не спрятался, настигать кого-л. где угодно (букв. длинные руки)
    Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун. Н. Заболоцкай
    Суут илиитэ уһун. Хайаан да булуохтара. М. Доҕордуурап
    Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сарбыллыахтара. Өлөксөөндөрө Сэргээйэби уот үрдүгэр үктэннэрдэххэ сатанар. М. Доҕордуурап. Илиитэ утуйбут - илиитэ тугу да билбэт, дыҥ курдук буолбут. ☉ Рука онемела. Илиим утуйан хаалла. Илиитэ <да> хамсаабат - туох эмэ саллыылааҕы оҥороруттан долгуйбат, кыһаллыбат. ☉ соотв. рука не дрогнет у кого-л., чья-л. (сделать что-л.)
    Миигин бандыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. Бу тэбэ турар сүрэхпин ытыахтара... С. Ефремов
    Илиитэ чэпчэки көр чэпчэки илиилээх. «Ылдьаана илиитэ чэпчэки, дьулайбын имэрийдэҕинэ төбөм ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынар», - диэн Аппырыыс Ылдьаанаҕа махтанааччы. И. Гоголев. Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) кэпс. - үлэлээтэр эрэ (үлэлиэ эрэ кэрэх). ☉ Стоит только начать работать (как появляется положительный результат - букв. стоит ему только шевельнуть рукой)
    Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Ыанньыксыппыт албан аата Ыраах сиргэ да тиийэр. Дьуон Дьаҥылы. Илии уктарбат түөлбэ. - ончу баһыттарбат, төрүт (адьас) итэҕэһэ суох. ☉ Равный с кем-л., не хуже кого-л. (в физической силе)
    Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. «ХС». Илии холос - тутан-хабан боруобалас. ☉ Пробовать, испытывать, проверять свои силы
    Дьэ ити курдук буолбута үйэ аҥаарыгар чугаһыыр кэм устата тутуу дьыалатыттан илиитин араарбакка кэлбит аатырар Маастар Батаакап мас үлэтин кытары илии холоһон, аан бастаан билсиһиитэ. «ХС». <Илиитигэр> иҥиирэ суох - күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Бессильный, слабый
    Оччо маһынан охсо-охсо, сирэйин уҥуоҕун үнтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор илиилэригэр иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Иһэҕэйдээх илии - абыраллаах байым илии. ☉ Дарующая, благотворная рука
    Эдьиэн Айыы аартыгын Эҕэрдэлии баттаан, Илэ бэйэҕинэн көстөҥҥүн Иһэҕэйдээх илиигинэн абыраа! П. Ойуунускай. Икки иһэҕэйдээх илиитин иһигэр Имэрийэн-тамарыйан Суҥ түү курдук Суулуу тут. П. Ойуунускай. Кирдээх илиилээх кэпс. - уорар идэлээх, ылыгас киһи. ☉ соотв. нечист на руку (о человеке)
    Кэрэттэн эрэ кэрэ дойдубутугар, Кэрэҕэ эрэ сүгүрүйэр үйэҕэ, - Кэбиһиҥ! кэбиһиҥ, Кэрэбит ыһыаҕар Киллэримэҥ бука Кирдээх илиилээҕи! С. Данилов
    Хаһан баҕарар кыана туттунары, Уонна үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ Олус оҕотук буолбатаҕы: Кичэмэллээх күндү кистэлэҥнэрин Кирдээх илиилээх таарыйбатаҕы - Оннук дьахтар баар эбитэ буоллар. Ол дьэ сөптөөх этэ. У. Шекспир (тылб.). Көмүс илии - барыны бары сатыыр олус дьоҕурдаах киһи. ☉ соотв. золотые руки (о мастере своего дела)
    Көмүс илиитинэн кини Сирбитин киэргэтэр эбээт! Баал Хабырыыс. Кытаҕас илии - 1) тугуттан эмэ бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Скупец, скряга
    Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо? Л. Попов; 2) кытаанах, илиитигэр күүстээх, туппутун ыһыктыбат киһи. ☉ Физически сильный человек
    Кыраҕы харахтаах таппакка, Кытаҕас илиилээх туппакка Сэттэ уон фашиһы кыдыйан, Этиэхтэн эриэккэс Ийэ сир кэрэтин киртиппэт оҥоортуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан бардылар. П. Аввакумов. Мэник илиитинэн кэпс. - илиитин күүскэ, сатала суох далайан (алҕаска таарый, оҕус). ☉ Наотмашь (нечаянно ударить, бить и т. п.). Мэник илиитинэн санныга оҕуста. Тэһэҕэс илии (ытыс) кэпс. - тугу да иҥэриммэт, ыһан-тоҕон, матайдаан кэбиһэр киһи. ☉ Мот, транжира. Уҥа илиитэ - ким эмэ саамай чугас, бастыҥ көмөлөһөөччүгэ. ☉ Правая рука, ближайший помощник кого-л.
    Кини сытыы-хотуу, учууталлар уҥа илиилэрэ уол. Н. Якутскай
    Билигин Александров Костя монтер, Николай Семенович уҥа илиитэ буолан эрэр. М. Доҕордуурап
    Кини бииргэ төрөөбүт убайа Виктор Николаевич Пепеляев Колчак уҥа илиитэ буолбута. «ХС». Ууммут илиитин кубулуппакка - илиитинэн наар биирдик хамсанан, сылайбакка, мөлтөөбөккө. ☉ Интенсивно, без устали, не сбавляя темпа и не меняя положения рук (делать что-л.)
    Тэппит атаҕын мөлтөппөккө, ууммут илиитин кубулуппакка, уол өрүһү быһа бырдааттаан тахсан кыыс бэгэччэгиттэн ылан эрэрин көрөн хаалбыттара үһү... П. Филиппов. Үрүҥ илии ахсарб. - ыарахан, хара үлэҕэ эриллибэтэх киһи, оннук үлэттэн куотуна сылдьар киһи. ☉ Не привыкший к тяжелому, серьезному труду, избегающий тяжелой или грязной работы, белоручка; чистоплюй
    Үрүҥ илии эбиппин. Этхаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин. Үрүҥ илиигэр биэрдим (туттардым) фольк. - бэйэлээх бэйэҥ илиигэр биэрдим, эн харысхаллаах илиигэр туттардым. ☉ Я вручил тебе лично в руки, я вручил в твои очаровательные, милосердные руки. Хааннаах илии - охсуһууну, кыргыһыыны ойуулаан көрдөрүү. ☉ Постоянный эпитет, характеризующий человека, участвовавшего в кровавой борьбе (букв. кровавая рука)
    Сэриилээн ылбыт эйэбитин сиҥнэрэ - акыйаан уҥуортан эмиэ уунна хааннаах илиитин. Эллэй
    «Куттанымаҥ!.. Биһиги эһигини генерал хааннаах илиититтэн быыһаабыт кыһыл бартыһааннар!» - диэн хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Германияҕа Гитлер былааһы хааннаах илиитинэн харбаабытын кэннэ сэрии уота өрө күүдэпчилэнэн кэлэр кутталламмыт. У. Нуолур. Чэпчэки илиилээх - ыарыыта суохтук, имигэстик тутар-хабар (хол., эмчит). ☉ Легкая рука у кого-л. (напр., у хирурга, удачно проводящего операции). Чэпчэки илиилээх хирург. Ылыгас илии кэпс. - кистээн ону-маны уора сылдьар киһи. ☉ Мелкий воришка
    Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥыранар айан, Ытык Кыйбырдаан обургу. П. Ойуунускай. Эт илиитинэн - 1) тус бэйэтэ тутан-хабан. ☉ Собственными руками
    Эн эт илиигинэн олорпут хатыҥыҥ. С. Федотов
    Бэйэтэ эт илиитинэн оҥорсубут олоҕун көмүскэһэн баран дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. А. Бэрияк
    Биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн музей экспозициятын оҥорон биэртэрэ. «ХС»; 2) үтүлүгэ, туох да атын мала-сала, туттар сэбэ суох (үлэлээ, тугу эмэ гын). ☉ Голыми руками (без рукавиц, без орудия труда - работать, делать что-л.)
    Ити түөһэйбит оҕонньор биһиэхэ бүтүн тайҕаны эт илиибитинэн солотоору кэмниир. А. Сыромятникова
    Хаппытыан баай Семенов эт илиитинэн киирэриттэн куттаммат. А. Сыромятникова
    Эт илиигитинэн тустан көрүҥ: соччоҕо дьэ биир охторбуккут тойон буолуох тустаах. Ньургун Боотур
    ◊ Илии баттаа - ааккын суруйан туоһулаа. ☉ Поставить свою подпись в подтверждение чего-л., расписаться
    Итини иһиттибит, диэн илиитэ баттааҥ! А. Софронов
    «Бу өлүк чахчы Деомид Бакланов өлүгэ», - диэн аактаҕа Никита Швецов бигэргэтэн илии баттаабытын ылан көрдөрбүтүм. Н. Якутскай
    Буор түҥэтиги көтүттэрэргэ биһиги сурукпутугар сүүс алта уонча киһи илии баттаата. М. Доҕордуурап. Илии көхсө - киһи ытыһын тас өттө. ☉ Наружная, тыльная сторона кисти руки
    Түөһүгэр холбуу тутуммут илиилэрин көхсүгэр күн саһарҕата түстэ. Амма Аччыгыйа
    - Ийээ, арай мин ол саҥа собуокка баран хаалыым? - Тугутугу? Анньыыска илиитин көхсүн хардарыта имитиммэхтээтэ. А. Сыромятникова. Илии салбаҕа анат. - киһи илиитин бэгэччэгиттэн тарбаҕын төбөтүгэр диэри чааһа. ☉ Кисть руки. Илии сыгынньах - үтүлүгэ суох. ☉ Без рукавиц
    Кириһээн илии сыгынньах тахсан кэллэ. «ХС». Илиитин иһинэн - илиитин бэйэ диэки өттүнэн. ☉ Внутренней стороной руки, со стороны ладони. Бастын чороону ылан, бэйэтин диэки иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кутан биэрэр. Саха фольк. Илиитин таһынан - илиитин бэтэрээ, бэйэтин диэки өттүнэн буолбакка, анараа өттүнэн, ытыһын көхсүнэн. ☉ Внешней стороной руки, тыльной стороной ладони
    Ис таҥастарын илиилэрин таһынан Илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
    «Һы, биэрбэттээх ээ, өссө...» - Харалаампый оҕонньору илиитин таһынан күүскэ далайда уонна атыттары ойоҕолотон инники барда. Софр. Данилов
    Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Илии үлэтэ - быччыҥ күүһүнэн үлэлэнэр үлэ. ☉ Физический труд
    Оччоҕо эн сыыһа этэҕин. Мин барыта эриэккэһи, кырасыабайы таптыыр буолуум да, тоҕо илии үлэтин абааһы көрүөхтээхпиний? Тоҕо мин сатаан үлэлиэ суохтаахпыный? С. Ефремов
    Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
    Илии үлэтинэн дьарыктанар оробуочайдар ахсааннарын аҕыйатыы, онно олоҕуран производство көдьүүһүн уонна үлэ хаачыстыбатын үрдэтии ситиһиллиэхтээх. «Кыым»
    тюрк. ел, елиг