редко 1) покидать, оставлять насовсем (гнездо со снесёнными яйцами) 2) удаляться; салгын куккун салыйа туойдахпыт буоллун фольк. пусть под наши напевы удалится твоя душа.

туохт., эргэр. Күн сириттэн сүт, өл. ☉ Покидать бренный мир, умирать
Орто туруу бараан дойдуга Оҕо төрөөн баран Умуһахха угуллубатах Оннуттан суох дииллэр Ампарбакка хаалбыт Ааныттан суох дииллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Ханнык эмэ сиртэн арахсан эргиллибэттии букатын бар. ☉ Уезжать, покидать какое-л. место безвозвратно
Баай ытык Омоҕой диэн бырааскайтан бырайбыт, икки уоллаах, икки кыыстаах, ойохтоох, дьонноох, сылгылаах-сүөһүлээх баай оҕонньордоох эмээхсин бааллара буолуо. Саха сэһ. I
Бэрт былыр саха саҕана дойдуттан бу дойдуга бырайан Бордуолаах Удаҕан диэн кэлбит. Саха сэһ. II
Бастаан балыксыт дьон, булчут дьон бырайан кэлэн, туой хатырык сабыылаах, наҥнаһын буор сыбахтаах, үрдүнэн аһаҕас ураһанан олорбуттара үһү диэн буолара. Саха сэһ. II

туохт.
1. Түптээх, сынньалаҥ быһыыгын сүтэр (олох туһунан). ☉ Стать тревожным, нестабильным, неспокойным, потерять покой (о жизни). Кэлтэрийбэт кэскили тэнитэн Огдолуйбат олоҕу оҥостуох, Дьолбутун холбоон Тускута тэриниэх. П. Ядрихинскай. Хаайыылаахтары аҕалан суол тутуутугар үлэлэтиэхтэриттэн ыла олохпут огдолуйда, барыттан бары дьаарханар буоллубут… Е. Неймохов
Барыбыт олоҕо огдолуйар иэдээннээх кэмнэрэ үүммүттэрин дьэ чуолкайдык өйдөөбүппүт. «ХС»
△ Табыллыбакка ыһыллан бар, алдьан (дьиэ кэргэн олоҕун этэргэ). ☉ Разрушиться, разладиться (о семейной жизни)
Кыл Сэлээппэ [киһи аата] арыт, огдолуйбут олоҕун кэп туонан, муҥатыйан, сүрэҕи сүүдүтэ ыллыыра. Л. Попов
Бу кэм устатыгар Үчүгээйэптэр олохторо улаханнык огдолуйда. «Дайыы»
2. Көһөн атын сиргэ, ыраах бар. ☉ Уезжать, покидать родные места под давлением обстоятельств или будучи изгнанным
Аҥаардас алааска дойдулаахтар олохторуттан огдолуйар инилэр. Болот Боотур
[Дьахтар:] Олохпуттан ханна да огдолуйбаппын, атын холкуоска үлэлии барартан кыккыраччы аккаастанабын. В. Протодьяконов
Туох аанньа киһи үөскээбит сириттэнуотуттан огдолуйуой. Ф. Постников

I
1. көр араҕыс
1.
Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). «Бар, киэр буол, мэһэйдээмэ», — Өлөөнө үүрэн ыыттаҕына эрэ, Сэмэн үгэһинэн «һы-һы» дии-дии араҕар. В. Гаврильева
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
2. көр араҕыс
4
Аны араҕара эрэ хаалбыт. Ол диэн формальнай дьыала. Морально арахсан бүппүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Эрбэр] Аны барыам суоҕа, араҕабын, Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар, Бырабаабытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
3. көр араҕыс
5
Онтон Күннээйи ууһа үөскээн [үс Дьохсоҕон нэһилиэктэн], ол аны Күннээйи диэн туспа нэһилиэк арахпыта. Саха фольк. Табаарыстарым араҕан ханна баартарын, туох санаалаах хайа диэки хайыспыттарын билбэппин ээ. Күндэ
Онтукалара ханна баарый: Назардара холкуоһуттан араҕан барар буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көр араҕыс
6
Сыһыыгытын ааһан, эргэ куруҥ устун баран иһиэххит, хаҥас өттүгүтүттэн хас да суол араҕыаҕа, ону батыһымаҥ. Күндэ
5. Дьиэҕиттэн-уоккуттан тэй, төрөөбүт дойдугуттан ыраат. ☉ Отдаляться от домашнего очага, покидать родину
Туох бөрүкү билсэрдээх буолуомуй, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Дойдутун сүтэрбит, дьонуттан арахпыт бырадьаага киһи диэн, бу курдук кэпсэтэн эрдэхтэрэ. Н. Якутскай
Дьиэтиттэн араҕан баран хайдах сылдьыбытын ыйыттахтарына, Данияр куотунан хардарара. Ч. Айтматов (тылб.)
6. Туох эрэ куһаҕантан, кутталлаахтан бар, тэй. ☉ Уходить, удаляться от чего-л. нехорошего, опасного
Өкүүсэ, дьэ, арахтым ини диэххэ айылаах хаҥас диэки баран истэҕинэ: — «Манна олорон аһаспакка, эмиэ ханна түстүҥ!..»— диэн Дэлиһиэй бардьыгынаан эрдэҕинэ, Хобороос: — «Ээ, чэ, бардын», — диэтэ. Эрилик Эристиин
«Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн Үөрдүм да этэ. Күтүр өстөөх Күлүгэ тоҕо харатай, Тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
Баайга уҥуоҕу оборор Көйгө, кулут кыыс куотан, Баарта көҥүл олоро Хотонуттан араҕан. П. Тулааһынап
7. Туох эрэ дьарыккын бырах, тохтот. ☉ Прекратить, останавливать свое какое-л. занятие
Дьэ бэрт доҕор, бу хаһан хаартыттан араҕан, от тиэйэн ынаҕын аһатыа буолуой? Күндэ
Отуччабын туолан иһэн Ойох-кэргэн ылбытым, Онтон сылтаан, тэмтэрийэн, Ойууртан арахпытым. П. Тобуруокап
8. Аас, араҕыс (ыарыы, өлүү-сүтүү туһунан). ☉ Миновать, проходить (о болезни, несчастье)
Эрэн: өлүү-үлүгэр эстэн, ааһан, араҕан, «Хатыҥ Үрэх» үрдүгэр Үөрүө маҥан балаҕан. Эллэй
Аас-туор, аччык араҕан Сору кыйдаан көтүттүм Уонна ааҕар балаҕан Уотун үрэн күөдьүттүм. П. Тулааһынап. Ыар сыллар ынчыктаһан, наарта курдук таҥнастыахтыы Өбүгэбитин барыы сыһан Аастылар араҕардыы. Доҕордоһуу т.
9. көсп. Тэйэн-арахсан хаал, умнулун (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, оставлять в покое (обычно употр. в отриц. ф.)
Үлэлиэх санаа кэлбэтэ, өйүттэн Маайа кыыс арахпата. Н. Неустроев
Ахтараҥда диэн үрэххэ үөскээбит алыс кэрэ өҥнөөх күндү тааһы эдэр сааспар көрбүтүм билиҥҥэ диэри санаабыттан арахпат. Суорун Омоллоон
«Тукаам, бараахтаа, ити куһаҕан бит арахпат буолла», — оҕонньор туран, чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
«Аны биирдэ көрсүөхпүт», — Мааппа ити тыла киһи өйүттэн арахпат. Н. Заболоцкай
ср. тюрк. ара ‘межа, граница’
♦ Аан дойдуттан арах көр араҕыс
Аан дойдуттан араҕарбар Ураа муостаахпын утаарарым кэриэтэ, тутум буор тутуурдаах Аттанаахтаан көрдөҕүм, Араҕаахтаан бардаҕым! С. Зверев
II
саҥа алл. Иэдээн! (кутталы биллэрэр тыл). ☉ Беда! (слово, передающее испуг, страх)
«Арах» диэхтээҕэр, «алака» буоллаҕа дии (өс хоһ.). Кэлэ оҕус, хамсыыр, оо, арах, аны ат буолла, бу алдьархайы, кэлэн сискэ саай, төбөтүн сиигинэн түһэр. Н. Заболоцкай
«Бу күтүр киһини аны ууга түһэриэ. Арах оҕолор!» — дии санаан баран, оҕонньор ханна да барбытын билбэтэ. Н. Неустроев

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй

1. даҕ.
2. Хаар курдук дьүһүннээх, маҥан. ☉ Цвета снега, белый
   Күөх, кыһыл, хара, үрүҥ эриэн таҥастаах дьон синньигэс уулуссаларынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
   Чүөмпэ үрүҥ туманынан бүрүллэн турара, онно киирэн суунан таҕыстым. М. Доҕордуурап
   Таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
3. Бары өттүнэн тупсаҕай, үчүгэй, мааны (хол., дьиэ). ☉ Парадный, главный, передний (напр., о входе, доме). Добротный, доброкачественный. Үрүҥ аан. Үрүҥ дьиэ
   □ Хара дьиэҕэ Биһээл уола Мэхээлэ хоно сытара, үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Кинээс үрүҥ дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
4. поэт. Ыраас, сырдык, кэрэ. ☉ Светлый, чистый
   Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөргө бу үтэ булаары сордоно турабын. П. Ойуунускай
   Үрүҥ күммүт, үөһэ ыттан, Үрдүк халлаан уорҕатыттан, Сарпа кыырпах саһарҕатын Сандаарыччы саккыратта. Күннүк Уурастыырап
5. аат суолт.
6. Үүт аһылык, үүттэн оҥоһуллубут астар (сүөгэй, чөчөгөй, күөрчэх, суорат о. д. а.). ☉ Молочные продукты
   Пиэрмэттэн холбуур үүт эбинэн суораттыыллар. Онон, бары да үрүҥү сиир-аһыыр кыахтаммыппыт. П. Аввакумов
   Сүөһүнү дэлэйдик туталлар, үрүҥү да быспакка сииллэр. СҮТТ
   Үүтү, эти да оҥордоллор үрүҥэ суох чэйи иһэ олороннор, үҥсэргээбэт, муҥатыспат этилэр. «Кыым»
7. ист. Гражданскай сэриигэ Сэбиэскэй былааһы утары турбут үрүҥ аармыйа саллаата. ☉ Во время Гражданской войны — солдат белой армии, белогвардеец
   [Дьаамнаах:] Сорохтор үрүҥнэрбит дииллэр, сорохтор кыһылларбыт дииллэр. Арай, мин көрдөхпүнэ, бары саалаахха дылылар. С. Ефремов
   Үрүҥнэр үөрэкөтө бырааганы истилэр, сорохторо холуочуйа сыстылар. С. Васильев
   Никон үрүҥнэр тобохторо билигин да онноманна баалларын билэрэ. А. Бэрияк
8. саахымат. Саахымакка, дуобакка үрүҥ өҥнөөх фигураларынан оонньооччулар (элбэх ахс. тут-лар). ☉ Человек, играющий белыми фигурами в шахматы и шашки (употр. во мн
   ч. — белые). Түмүкпүтүгэр, үһүс, төрдүс ойууларга бэриллибит балаһыанньаларга үрүҥнэр хайдах кыайыахтарын сөбүн бэйэҕит суоттаан көрүҥ, эрчиллиҥ. «ББ»
   ♦ Үрүҥ илии калька. — хара үлэҕэ үөрүйэҕэ суох киһи. ☉ Человек, избегающий тяжёлой и грязной работы, белоручка (букв. белые руки)
   Оттон билигин дьиҥнээх муора аргыарын тулуйбат тоҥуй эбиппин. Үрүҥ илии эбиппин. Т. Сметанин
   Тыа сирин ыччатыгар ыарахан үлэттэн куотунар үрүҥ илиилэр сыл аайы элбээн иһэллэр. «Кыым». Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) — тугу эмэ киһиэхэ бэйэтигэр биэр, туттар. ☉ Вручать что-л. лично в руки (букв. в его белые руки отдать). <Үрүҥ> көмүс хатырыктаах — балык. ☉ Рыба (букв. с серебряной чешуёй)
   Халыма көтөрүнэн-сүүрэринэн эрэ баай буолбатах. Ону тэҥэ дириҥ далай түгэҕэр саһан сылдьар үрүҥ көмүс хатырыктааҕынан эмиэ аатырар. «Кыым»
   Үрүҥ (ойор) күн көр күн. Үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Күлүм-чаҕыл утахтаах, сандаарыйан ойор күммүт, Күөрэйээхтиир күннэрэ. «ХС». Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах — өссө да бу олоххо олоро түспүт киһи диэн суолт. тут-лар. ☉ Хотелось бы ещё пожить на этом белом свете (букв. свет подсолнечного мира желанен). Үрүҥ күнтэн араҕыс (мат) — күн сириттэн өлөн туораа, өл. ☉ соотв. покидать белый свет
   Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
   Андаҕайаҕын дуо, …… Үрүҥ күнтэн матарга, Өтөхтүүн сүтэргэ. С. Васильев
   [Сүөкүлэ:] Тоҕо кинилэр Киириги сиэтилэр, тоҕо кини бачча эрдэ үрүҥ күнтэн матта. С. Ефремов. Үрүҥ күнтэн сүтэр — кими эмэ өлөр, өлөрөн кэбис, сайылаа. ☉ соотв. отправить на тот свет, сжить со света кого-л., кончать кого-л.
   Үрүҥ күммүттэн сүтэримэ! Ынах хараҕын саҕа хара тааскын биэриэм, улахан кыыспын ойох биэриэм, ол кэннэ бэйэм оннубар ыраахтааҕы гыныам! Саха фольк. Дьэ эрэ, …… бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону булбат буоллаххытына, сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит. Эрилик Эристиин
   Хомуньуустар, ол-бу өрөпкүөмнэринэн сирэйдэнэннэр, баайы-дуолу эстилэр, үтүө дьону үрүҥ күнтэн сүтэрдилэр. «ХС». Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата. ☉ соотв. быть, находиться на краю гибели, быть на волоске от смерти (букв. белое его солнце потускнело)
   Тимирэтимирэ күөрэйдэ. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйбүтүн кэннэ оҥочолоох уолаттар киирэн быыһаатылар. НАГ ЯРФС II. Үрүҥ күүгэнэ баранна — эстэн хаалла, сэниэтэ эһиннэ. ☉ соотв. выбиться из сил, валиться с ног. Үрүҥ сүнньүнэн истибэт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ этэрин истибэт, истэ да сатаабат, барытыгар утарылаһар (бөппүрүөк, хадаар киһини этэргэ). ☉ соотв. всё воспринимает в штыки
   Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр. Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Үрүҥ сүнньэ быста илигинэ — тыыннаах эрдэҕинэ, өлүөн иннинэ (сөбүлэниэ, буолунуо суоҕа диэн суолт. тут-лар). ☉ Пока теплится жизнь (ни за что не согласится на что-л. — букв. пока не порвётся его спинной мозг)
   Куоласка кыаттаран баран, биһигиттэн хайабыт да эһиги бөһүөлэккитигэр, үрүҥ сүнньэ быста илигинэ, көһөн барыа суоҕа диэн андаҕайбыт сурахтаахтара. Н. Апросимов
   Күлүүс тылын үрүҥ сүнньүм быста илигинэ биэриэм суоҕа. «ХС». Үрүҥ сүүрүк — сылгы үөрэ. ☉ Табуны лошадей (букв. белый поток)
   Үрүҥ сүүрүктэрим үлтү хаамсан, Үрэхүрэх баһыттан Үөрдэрин булсуһар буолан бардылар. Саха фольк. Олоҥхоһут курдук омуннаахтык эттэххэ, хара ыарҕа дуу диэн көрбүтүҥ — хара сүүрүгэ буолла, үрүҥ ыарҕа дуу диэн санаабытыҥ — үрүҥ сүүрүгэ буолла. П. Ойуунускай. Тэҥн. сыспай сиэллээх. Үрүҥ тыынын өллөйдөө (өрүһүй) фольк. — кими эмэ туохтан эмэ быыһаа, абыраа. ☉ Оберегать, спасать кого-л. от чего-л.
   Дьэ билигин кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Эрилик Эристиин
   Ол уол [Айанньыытап] Люда Светлованы өлөр өлүүттэн мүччү туттарбыта — үрүҥ тыынын өрүһүйбүтэ. С. Никифоров
   Оҕонньор сэрии аччык, сут сылларыгар булт, кыыл этинэн бүтүн бөһүөлэк дьонун аһатан-сиэтэн үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, араҥаччылаабыта. Кэпсээннэр. Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы (үрүмэччи курдук) түөлбэ. — бииртэн бииргэ көтүөккэлиир, саҥаттан саҥаҕа түһэр, сонумсах (киһи). ☉ Легко увлекающийся, непостоянный в своей привязанности (о человеке, набрасывающемся на всякую новинку — букв. как летучая мышь, бросающаяся из темноты на светлое)
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө — хараҕын үрүҥүнэн (өҥүргэһинэн) көрдө диэн курдук (көр харах). Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
   «Туох даа!», — Лука соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүнэн-харанан тиэрэ көрдө. М. Доҕордуурап
   Бомуоһунньук ачыкытын үрдүнэн үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, суруйбут кумааҕыларын хааһаҕар угаттыыр. «ХС». Үрүҥү-хараны көрбүт киһи кэпс. — олоҕор үгүс эрэйибуруйу көрсүбүт киһи. ☉ Переживший много горя, натерпевшийся, многое испытавший на своей шкуре
   Иван Терентьевич сэрии уотун ааспыт, сэрии кэннинээҕи ыар сыллары харытын күүһүнэн туораабыт, быһата, үрүҥү-хараны көрбүт киһи. «Кыым». Тэҥн. мунна тыырыллыбыт киһи; мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит киһи. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт — 1) куруук баттабылга-атаҕастабылга сырыт, олор. ☉ соотв. света белого не видеть (от унижения, притеснения)
   Киһи алҕаһын, итэҕэһин да көрдөххө, ону сирэйигэр малтаччы саҥарар диэн — акаары быһыы. Оннук акаарытыйар буоллаххына, үйэҥ тухары үрүҥ хараххын өрө көрбөккө, наар үүрүүгэ-үтүргэҥҥэ сылдьыаҥ. Софр. Данилов
   Уон ый тухары немецкэй-фашисткай талабырдьыттар хааннаах батталларыгар үрүҥ хараххын өрө көрбөккө олордоххуна, о, бу Ийэ дойдуҥ долгутуулаах, эрэннэриилээх куолаһын истибитиҥ күндүтүн, үөрүүтүн эбитин! Суорун Омоллоон; 2) тохтоло суох үлэҕэ баттатан сырыт. ☉ Вертеться как белка в колесе
   Холкуос үлэтигэр үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кэллэ. НАГ ЯРФС II
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Тооронойу тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан, Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. «ХС». <Үрүҥ> хараҕын өрө көрдө — дьэ үөһэ тыынна (хол., туох эмэ батталтан, кыһалҕаттан босхолонон). ☉ Вздохнул свободно (напр., освободившись от гнёта, забот)
   Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — 1) кими эмэ баттабылга-атаҕастабылга илдьэ сылдьар, бокуой биэрбэккэ, тохтоло суох үлэлэтэр. ☉ Обременять кого-л. непосильной работой, не давать покоя, угнетать
   Ону ити мин эрим, [уолу] үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар сорукболлур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов
   Онтон ыла үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө үнтү кырбыы-кырбыы, хамначчыт курдук тутан олороллор. Р. Кулаковскай; 2) утары олох саҥарпат, саба баттаан саҥара сылдьар. ☉ соотв. не давать кому-л. пикнуть
   Хотуна киниэхэ биир тылы саҥардыбат, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт. НАГ ЯРФС II
   Лукаа кэргэнин үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө таптаабытынан дьаһайа сылдьар. «ХС». Үрүҥ-хара тылын этит — кими эмэ бэркэ муҥнаан, туохха эмэ билинэр тылын этит. ☉ Заставлять кого-л. признаться в своих грехах или поклясться в чём-л. (букв. заставить кого-л. сказать свои белые-чёрные слова). Тэҥн. ээҕин этит
   ◊ Үрүҥ аан — дьиэ кэтэҕэр буолбакка, иннигэр баар улахан киирэр аан. ☉ Передняя, парадная дверь в дом
   Хатанан турар үрүҥ ааны киһи эрчимнээхтик тардан лик гыннарда. Амма Аччыгыйа
   Үрдүк ампаар дьиэ үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, чарапчыланан көрдө. С. Васильев. Үрүҥ айыы <тойон> миф. — саха былыргы итэҕэлинэн, үөһээ халлааҥҥа олорор үтүө санаалаах саамай үрдүкү айыы. ☉ По старинному поверью якутов: верховное существо, добрый дух, божество, живущее на небесах. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа алгыстаах, бары Үрүҥ Айыылары алҕааччы
   Саха фольк. Үрүҥ Айыы Тойон иккис уола Дьөһөгөй Айыы диэн ааттаах. Күн Дьирибинэ
   Ол курдук Айыҥат хаантан аналлаах алгыс санаам салыйбатын, Үрүҥ Айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн. С. Зверев. Үрүҥ арыгы — үрүҥ (дьэҥкир) дьүһүннээх кытаанах арыгы. ☉ Водка
   [Иван Иванович:] Николай Петрович, хайатын иһэҕин, кыһылы дуу, үрүҥ арыгыны дуу? С. Ефремов
   Үрүҥ ас көр ас III. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар. Эрилик Эристиин
   Ынахтар уоланнар Үрүҥ ас — үүт, суорат малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
   [Татьяна Ивановна:] Дойдубар тахсан үрүҥ аһы аһаан, дьэ, абыранным. С. Ефремов
   Үрүҥ балык көр балык. Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Өрүскэ балыксыттар муҥха тардан, үрүҥ балык үтүөтүн хотороллор. «ББ». Үрүҥ буор — туой сырдык үрүҥ өҥнөөх көрүҥэ. ☉ Белая глина
   Туой биир көрүҥүн, үрүҥ буору, сахалар тириини кырааскалыырга тутталлар диэбит Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ. Үрүҥ бурдук — олус мээккэтик тартарыллыбыт сэлиэһинэй бурдуга. ☉ Пшеничная мука лучшего помола
   Остуоллар үрдүлэригэр тэриэлкэҕэ краковскай, московскай халбаһылар, эмис ветчиналар, үрүҥ бурдуктан араастаан оҥоһуллубут астар. Эрилик Эристиин
   Ичээнэп оҕонньор кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. А. Кривошапкин (тылб.). Үрүҥ дьиэ эргэр. — былыр баайдар бэйэлэрэ олорор үчүгэй дьиэлэрэ. ☉ Дом, в котором жили богатые хозяева, парадный, главный дом (в отличие от жилища батраков)
   Үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ дьиэҕэ салгыы тутуллубут буор сыбахтаах туруорбах дьиэ — харааран ньалбайан көстөр. И. Никифоров
   Болот саҥардыы өндөйөн туран эрдэҕинэ, үрүҥ дьиэ аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ илгэ көр илгэ I. «Үрүҥ илгэни астыыр үтүө чабычах буолла», — диэтэ. Саха фольк. Дьэ, хайдах ыал буолаллар тугу аһаан үрүҥ илгэ астарыгар тиийэллэр. Болот Боотур
   Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр ааспыт түмүктэрин, инники соруктарын дьүүллэстилэр. «Кыым». Үрүҥ ки- лиэп — үрүҥ бурдугунан астаммыт килиэп. ☉ Белая булка. Үрүҥ килиэп хаҕа. Үрүҥ көлөһүн — туһалаах, түмүктээх үлэ. ☉ Полезный труд, труд, приносящий плоды
   Үрдүк сууттар Үлэ дьонун Үрүҥ көлөһүннэрин Үмүрүтэн түммүт Үлүскэн үптэрэ үрэллэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Лоҥкууда үрэх, үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн тириэрэн үүнэн ыһырыктыйда. М. Доҕордуурап
   Үрүҥ көмүс көр көмүс II. [Кулуба:] Эмээхсиэн, били үрүҥ көмүс мэтээлим ханнаный? Н. Неустроев
   Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан ат сылгы. Үөҥэс тиити кытары өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ көмүс бастыҥа, илин-кэлин кэбиһэр, халадаайдаах былааччыйа, хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов. Үрүҥ күүлэ эргэр. — улахан дьиэҕэ маанылар, тойоттор эрэ сылдьар күүлэлэрэ. ☉ Сени у парадного входа
   Икки ааннаах, биир аана үрүҥ күүлэҕэ тахсар. А. Софронов
   [Куорат кыргыттара] өтөр-өтөр үрүҥ күүлэҕэ сөрүүкүү диэн сүүрдүлэр, утаакы-утаакы муорс утаҕы оҕустуу уулаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үрүҥ ойуун итэҕ. — алгыстаах ойуун, үрүҥ айыылары алгыыр, үрүҥ айыылартан көрдөһөр ойуун. ☉ Белый шаман (по религиозным представлениям якутов, посредник между людьми и добрыми божествами, заклинатель добрых божеств — айыы)
   Аан бастаан алгыһы ийэ, аҕа ууһун баһылыктара, кырдьаҕастара туттубуттара. Ол ону биһиэхэ үрүҥ ойууттар көрүҥнэрэ, сэбэрэлэрэ, биитэр үрүҥ ыһыахха саамай ытык кырдьаҕас алгыс алгыыр үгэһэ туоһулуур. Саха фольк. Үрүҥ саар көр саар II. Өйдүүбүт …… Үүһүнэн, кииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй. Үрүҥ сөлөгөй фольк. — үрүҥ ас бастыҥ, үчүгэй өттө (сүөгэй, чөчөгөй, о. д. а.). ☉ Лучшие сорта молочных продуктов (сметана, сливки и т. д.)
   Үрэҕим саҕатыгар үүтээни туттаарыбын баҕана үүтүн хаһан маҕыйарым, үрүҥ сөлөгөйгө үрүт туруоран үссэнээрибин иин хаһан имиллэрим. С. Васильев
   Бэс ыйын бастакы күннэринээҕи өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап. Үрүҥ талах көр талах. Үрүҥ талах үнүгэстэрэ ыраахтан туртайан көстөр буолбуттар. Үрүҥ таман — маҥхайан көстөр үрүҥ түүлэрдээх (кылааннаах түүлээх тириитин этэргэ). ☉ Проседь (в мехе)
   Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит, кылааккай кырыстаах күндү түүлээх үрүҥ таманыгар маарынныыр кылбаҕар кырдалыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап. Үрүҥ тараһа көр тараһа. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. Н. Никифоров. Үрүҥ тумус — собо оҕото, бырыкы. ☉ Карасёнок. Үрүҥ тунах (толох) — үүт, үрүҥ ас дэлэгэйэ (сайыҥҥы кэм). ☉ Изобилие молочных продуктов (с наступлением лета)
   Үөр хабдьы курдук үрүҥ тунах үллүбүтүнэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ тунах илгэ үллэ-балла сүүрбүт саҥа дьоллоох кэммит сайа тыынан кэлбит. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ туой — иһити оҥорууга, тутууга туттуллар үрүҥ дьүһүннээх туой буор. ☉ Белая глина, используемая в качестве сырья для гончарных и строительных работ
   Уолаттарынаан үрүҥ туойу булан эллээн, симэн тимир уһаарар оһоҕу туппута. «ХС». Үрүҥ түү- лээх — сылгы сүөһү. ☉ Лошади
   Үрүҥ түүлээҕи үөрдүү турдун диэммит, үөгүлүөҕүҥ, оҕо-ло-о-ор! Саха фольк. Үрэх, алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үмүөрдүлэр. С. Васильев. Үрүҥ түүн — сайын түүнүн хараҥарбат сырдык кэмэ. ☉ Белые ночи
   Үлэ дьонун сынньатар үрүҥ түүн сирдьитэ, сүөгэй астыы дьэгдьитэр сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
   Сөп-сөрүүн үрүҥ түүннэргэ айылҕа күнүскү түбүгүттэн уоскуйар. И. Гоголев
   Саха сирин дьиктилээхэй, кэрэ үрүҥ түүнэ. И. Данилов. Үрүҥ тэллэй — үрүҥ өҥнөөх сиэниллэр тэллэй. ☉ Белый, съедобный гриб
   Урут ахсаана биллибэт элбэх ынах сүөһүлэрин хонор даллара үрүҥ тэллэйинэн саба үүнэллэрэ. Н. Якутскай
   Эрэдээктэр идэлээҕим, өстөөҕүм да, эйэлээҕим да үрүҥ тэллэй кэриэтэ үксээн испитэ. М. Тимофеев
   △ Эмэҕирэн эрэр маска тахсар үрүҥ өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб трутовик
   Уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, балаҕан үрүҥ тэллэй буолбут истиэнэлэрэ бу саба түһүөх, хам баттыах курдук атыгыраан тураллар. С. Никифоров. Үрүҥ үлэ — сурук үлэтэ, өй, хонтуора үлэтэ. ☉ Умственный труд
   Онуһу бүтэрбит оҕолор төрөппүттэрэ киэһээ аайы «үчүгэй оҕолор» үрдүк үөрэхтэммиттэрин, «үрүҥ» үлэҕэ тиксибиттэрин туһунан ньаҥсайаллара. И. Аргунов. Үрүҥ үлэһит — үрүҥ үлэҕэ сылдьар, үрүҥ үлэни үлэлиир киһи. ☉ Человек умственного труда
   Оттон бэйэтэ ынахха чугаһыаҕын сиргэнэр. «Мин дьыалам буолбатах, Үрүҥ үлэһиппин», — дэнэр. С. Тимофеев. Үрүҥ хаас — үрүҥ өҥнөөх улахан туундара хааһа. ☉ Белый большой гусь, обитающий в тундре
   Үрүҥ хаас. Ааспыт үйэ ортотугар кини Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Үрүҥ хоһоон литер. — рифмата суох, ол гынан баран, ордук ритмичнэй, ордук күүстээх уонна чаҕылҕай уобарастаах хоһоон. ☉ Белый стих
   Нуучча поэта В. Луговской «Үйэ ортото» диэн биллэр поэматын үрүҥ хоһоонунан биэс олуктаан суруйбута. «ХС»
   А.С. Пушкин «Борис Годунову» уонна «Кыра трагедияларын» наар үрүҥ хоһоонунан суруйбута. ВГМ НСПТ
   Бу систиэмэҕэ арыт баар буолар рифмата суох хоһооннору үрүҥ хоһооннор диэн ааттыыллар. ВГМ НСПТ. Үрүҥ чаанньык — чэй көөнньөрөр кыра чаанньык. ☉ Чайник для заварки чая, заварной чайник
   Остуол аҥар муннугар үрүҥ чаанньыктаах сылабаар, тэриэлкэҕэ халаачык, биир чэй иһэр чааскы. А. Софронов
   Дьоммут иһэллэр быһыылаах. Ааныс Сылабаарын, үрүҥ чаанньыгын уокка уурар. Суорун Омоллоон. Үрүҥ чох — гидростанция турбиналарын хамсатар уу, уу күүһэ. ☉ Сила, мощь воды, приводящая в действие турбины гидростанций, белый уголь
   Уу үөһэттэн түһэн гидроэлектрическай ыстаансыйалар массыыналарын хамсатар күүһүн үрүҥ чох диэн ааттыыллар. КВА МГ. Үрүҥ ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь, император (букв. Белый царь)
   Оттон биһиги үрүҥ ыраахтааҕыбыт дьону буускалатан турар дии, туох-туох буолан эрэрий? А. Сыромятникова
   Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕыны урусхаллаабыттара буолбаат! И. Никифоров. Үрүҥ эрбэһин бот. — үрүҥнүҥү өҥнөөх эрбэһин көрүҥэ. ☉ Валериана лекарственная
   Үрүҥ эрбэһин, ландыш уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б. Үрүҥэр таһаар (суруй) — уус-уран айымньыны, дьыала суругун уо. д. а. чочуйан, көннөрөн баран, бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһааран суруй. ☉ Переписать набело (напр., художественное произведение, деловое письмо)
   «Кыһыл ойуун» маҥнайгы үрүҥүн суруйбутум Дьокуускайга кэлэн баран. П. Ойуунускай
   Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон. Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Үрүҥ эһэ — Хотугу Муустаах байҕал мууһугар, арыыларыгар үөскүүр үрүҥ өҥнөөх бөдөҥ эһэ. ☉ Белый или полярный медведь
   Зоологическай саадтарыгар үрүҥ эһэ, быыдара, тииҥ, кырынаас, саһыл, кустар, хаастар, кубалар, хотойдор бааллар. Н. Якутскай
   Дед-Мороз, ити тугуй? — дэстилэр үрүҥ эһэни уонна маҥан кырсаны көрөөрү кэтэһэ иһэр оҕолор. Н. Заболоцкай. Эдэрдээҕи үрүҥ суолгун тутус! алгыс. — өрүү уруккуҥ, эдэр эрдэҕинээҕин курдук үчүгэй буола турдун. ☉ Пусть будет всегда так хорошо, как было раньше в молодости (благопожелание)
   Сэттэ уоҥҥун да туолларгын, сэргэх чэбдик буолаҥҥын, эдэрдээҕи кэмнэриҥ үрүҥ суолун тутуһан, элбэх сылга истиихтэргин үлүһүйэн ай, уһан. Күннүк Уурастыырап. Утар. хара
   др.-тюрк. үрүҥ, йүрүҥ

туохт.
1. Туох эмэ иһиттэн таһыгар бар, тас өттүгэр уларый. ☉ Выходить из чего-л., покидать пределы чего-л.. Дьиэттэн таһырдьа таҕыс. Хостон таҕыс. Олбуортан таҕыс. Ууттан таҕыс
□ Сөмөлүөттэн тахсыбыт эдэр киһи аатын истэн эргиллэ түстэ. И. Данилов
Тыаҕа киирэрбин кытта ойуур иһиттэн бөрө ыстанан таҕыста. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ өһөн эрэр уот кыыма үөлэс устун өрө ойон тахсар. «Чолбон»
2. Алын, сүүр; чаалыйан көстөн кэл (хол., хаан, көлөһүн, сир анныттан уу). ☉ Выступить, появиться, проступить (напр., о крови из раны, поте, воде из-под земли)
Ардахтаахха, баһаалыста, Аллан тахсар бадараана. Күннүк Уурастыырап
Киһи эрэ буоллар харыаһынным — Сүрэҕим ньүөлүйдэ, Хаһан да тахсыбатах Хараҕым уута халыйан кэллэ. С. Зверев
Бурхалей өйдөөн көрбүтэ, Ахмет уҥа атаҕынааҕы хаатыҥка бүтэй хаан өтөн тахсыбыт. Эрилик Эристиин
3. Күөл, өрүс үөһүттэн кытылга бар; сыһыыттан, алаастан тыатыгар бар, тыаҕа киир. ☉ С середины водоёма выходить на берег; с поляны, аласа отправляться в лес, заходить в лес
Тыаҕа таҕыстахха Тыас-уус суох, Толооҥҥо киирдэххэ Тойук-дорҕоон суох. А. Софронов
[Чүөчээски суруктары] сулбу тардан ылан, тыаҕа тахсан аахта. Суорун Омоллоон
[Долгуннар] Дьиэрэҥкэйдии сырсаллар Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ туораан (хол., күөлү, өрүһү, сыһыыны эҥини), уҥуоргу өттүгэр баар буол. ☉ Переходить, переезжать, переправляться через что-л.; оказаться на другой стороне чего-л. (напр., реки, озёра, поляны)
Аанчык, муус чараас да буоллар, бүгүн үрэх уҥуор тахсарга сананна. Т. Сметанин
Чүөчээски маныаха кыһаммата, хата Түргэнин ыҥыра-ыҥыра, далаһа устун тахсан истэ. Суорун Омоллоон
Биэрэккэ дылы хайа тэбэн тахсар муус дьирбиитэ көһүннэ. Т. Сметанин
Наахаралар толоон уҥуор тахсан, …… кэннилэрин хайыһан көөртөрө, умайбыт дьиэ таһыгар дьон хаһыытыы-хаһыытыы, адаарыҥнаһа тураллар эбит. Эрилик Эристиин
4. Тугу эмэ супту, дьөлө көтөн аас (хол., буулдьа туһунан); иһиттэн хамсаан чорбойон таҕыс (хол., тоһоҕо). ☉ Проходить сквозь что-л.; торчать с другой стороны, выйти на другую сторону чего-л. (напр., о гвоздях)
Буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
Иэччэх тоһоҕото тахсарын киһи барыта билэр. Н. Лугинов
5. Үөс, киин сиртэн кытыы сиргэ бар. ☉ Отправляться из центра на периферию, из оживлённого места в глубинку
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Эн ийэҕин кытта чомбааччы тыаҕа тахсан Егор Егоровичтаахха олорунан кэбис. С. Ефремов
Киэһэ кэлэн хоноот, сарсыарда нэһилиэккэ тахсар буоллум. Н. Заболоцкай
△ Дьиэттэн-уоттан, олох сиртэн тэйиччи эбэтэр ыраах быстах кэмҥэ бар (хол., бултуу үрэххэ, тыаҕа). ☉ Временно отлучиться от постоянного места жительства, дома, семьи (обычно на охоту в глухое место, в тайгу)
Саҥа саҕынньах кэттилэр Үрэххэ тахсар булчуттар. Эллэй
Күһүөрү соҕус иккиэ буолан Силээннээх үрэҕэр тайахтыы таҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыра уолаттара сыл аайы Илин үрэххэ бултуу тахсаллар. Эрилик Эристиин
Кини дьонугар таарыйбакка эрэ пиэрмэтигэр таҕыста. А. Фёдоров
6. Хантан эрэ кэлэн (хол., муораттан, уу түгэҕиттэн, күөлтэн) баар буол, хойдон кэл (хол., балык). ☉ Появляться в большом количестве (из глубин моря, озёр — о рыбе)
Балык аанньа тахсымына, таһаҕас тиэйиллиминэ Усуйаана, Аллайыаха олохтоохторо сутаабыттара үһү. И. Федосеев
Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.)
7. Үүнэн сиртэн-буортан бык; өрө үүнэн силигилээ. ☉ Показаться из-под земли, прорасти (о растениях); высоко вытянуться, пойти в рост
Күөх от өссө тахса илик. Суорун Омоллоон
Үрүҥ түнэ сонноох уолан киһи кинилэртэн чугас, хойуутук симэ үүнэн тахсыбыт сиһик төрдүгэр саһан, дьоннор хас хамсыылларын ааҕа одуулуу сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
8. Киһи, сүөһү этигэр улаатан болчойон көһүн (хол., кутургуйа). ☉ Появиться, вскочить (напр., о фурункуле); выступать, выдаваться (напр., о развитых частях тела). Искэн тахсыбыт. Кутургуйа тахсыбыт
□ Чэчэгэйдэрин тымырдара көппөрүһэн таҕыстылар. А. Фёдоров
Кутургуйаны ыкпатахха иккиһин тахсар диэн саха өһүн хоһооно баар. Т. Сметанин
Куппут курдук толору быччыҥнардаах, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, …… сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
9. Аллараттан үөһэ, үрдүккэ ытын, өрө бар (хол., хайаҕа, сыырга). ☉ Подниматься, карабкаться снизу вверх, на высоту, возвышенность
Аҕаа, мин хайаҕа тахса сырыттым ээ. Н. Неустроев
Эһэ [тииккэ] тахсан истэ, адьас чугаһаата, сотору мутук быыһынан сирэйэ мырбас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Көмүс былыт кытыытыгар Эмискэ сындыыс уотунуу сырбайан халлааҥҥа аракыата мүччү ойон таҕыста. М. Доҕордуурап
10. Саҕахтан быган сырдат эбэтэр халлааҥҥа көһүн (күн, ый, сулус, былыт туһунан). ☉ Показаться из-за горизонта, над горизонтом, взойти, появиться на небе (о небесных светилах, облаках)
Үрүҥ былыт өрүкүтэн үөмэлэһэн таҕыста, халлаан оройугар хара былыт ханыылаһан барда, хоҥор былыт куорхайан таҕыста да, дьэ сүрдээх сүүнэ улахан тыал буолла. Ньургун Боотур
Илинтэн тыал турдаҕына Уулаах былыт тахсыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Халлааҥҥа сулустар бычыгыраан таҕыстылар. Н. Габышев
11. Этилин, дьоҥҥо иһилин (тыл, саҥа туһунан). ☉ Быть произнесённым, вырваться из уст (о словах, речах)
Киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат (өс ном.). Кэнники билтим: Атаһым, ыалым Арамаан ааһан, Арыычча тахсар «Айыкка…» диирбин Аһына истэн, Алаһа дьиэбэр Аҕалбыт этэ. Эллэй
Бу тылы тэрийээччилэр бэрт ыраах атын куораттарга баар этилэр, оттон бу хаһаарыма иһигэр ол Абдуркулла айаҕыттан тахсыбыта. Эрилик Эристиин
12. Тыырылын, үктэн; хайа эмэ диэки салаллан бар (суол туһунан). ☉ Быть проложенным, протоптанным; выходить, поворачивать в какую-л. сторону (о путях, дорогах). Хопто кыыл дэбдиргэлээх, Хоптоох-дьиптээх, Хомуһун илбистээх Кураанах улуу Куктуй хотун [аартык] Куукунаан-куохсуйан тахсыбыт эбит… П. Ойуунускай
Хайдах эрэ элбэх суол тахсыбатар диэбиттии, кэнники киһи инникитин суолугар биир олук үктэнэн барбыт [кыраныыссаны кэһээччилэр тустарынан]. Н. Якутскай
Баран истэххитинэ биир суол уҥа тахсыа, ону батыһымаҥ, хаҥас суолу батыҥ. Күндэ
Ханан да суол тахсыбатах, Хаарбыт ньуура алдьамматах. И. Петров
13. Саҕалаа, турун эбэтэр тохтобул, сынньалаҥ кэнниттэн салҕаа (үлэҕэ турунуу, үлэлээһин туһунан). ☉ Приступать к работе, возобновлять её после перерыва, выходить на работу. Үлэҕэ таҕыс. Дьуһуурустубаҕа таҕыс
□ Типография оробуочайдара тахсыбатылар — хаһыат мэлийдэ. Амма Аччыгыйа
Бэчээт үлэһиттэрэ собостуопкалаан үлэҕэ тахсыбакка сыппыттара. Онуоха эбии иккис пехотнай рота саллааттара, эмиэ собостуопкалаан, харабылга тахсыбатахтара үс хоммута. Эрилик Эристиин
14. Хааттан, сүрүнтэн таһымнаан таһынан бар, атын эйгэҕэ тарҕан. ☉ Нарушать обычную меру, границу; переполняться, переливаться через край. Өрүс уута ходуһаҕа тахсыбыт
□ Садырыын да чалбаҕа Сайдан тахсыбыта Салаҥ буолар да эбит. А. Софронов
Үрэххэ киирдэҕиҥ аайытын Халаан уу халыйан тахсыаҕа. Баал Хабырыыс
△ Ылыллыбыт кээмэйтэн, халыыптан туораа. ☉ Выходить за рамки принятого
Эмиэ сынаарый халыыбыттан таҕыстыбыт. А. Данилов
15. Туох эмэ сабыыттан ыраастан, көстөр буол, көстөн кэл. ☉ Освобождаться от какого-л. покрова, обнажаться, становиться видимым
Хаар уулла, Харалдьыт таҕыста. П. Тобуруокап
Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Күннүк Уурастыырап
16. Атыыга киир, атыылыырга ананан дьон көрүүтүгэр баар буол (табаар туһунан). ☉ Быть выставленным на массовую продажу. Маҕаһыыҥҥа табаар бөҕө тахсыбыт. Ырыынакка саҥа хортуоппуй тахсыбыт
□ Оччотооҕуга суолиис куһаҕан буолан, эт итиэннэ үүт атыыга кыайан тахсыбат буолара
А. Яковлев. Атыы-тутуу аһыллан, Саа, чаһы, патефон Салаҥ элбэх тахсыбыт, Араас талба тарҕаммыт. С. Васильев
△ Оҥоһуллан, бэлэмнэнэн, уопсай билиигэ тарҕаа. ☉ Быть изданным, опубликованным; увидеть свет. Хаһыат тахсыбыт. Суруйааччы саҥа кинигэтэ тахсыбыт. Президент ыйааҕа тахсыбыт
□ Мойот Якутскайга тахсар литературнай сурунааллар саҥа нүөмэрдэрин көрүтэлии олордо. Т. Сметанин
17. Туох эмэ кубулуйуутуттан үөдүй, оҥоһулун. ☉ Появиться, получиться в результате каких-л. действий. Сүөгэйтэн арыы тахсар. Биэ үүтүттэн үчүгэй кымыс тахсар
□ Үгүс буолан, тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр
Онтон хайдах курдук быйаҥ тахсыа этэй?! Күндэ
△ Үөдүйэн көһүн, туспа көстүү буол. ☉ Изменить своё состояние под влиянием внешних факторов, преобразоваться. Чалбах тахсыбыт. Ырбыы тахсыбыт
□ Алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Улаатан, ситэн туох эрэ буол. ☉ Превратиться в кого-л. (со временем — напр., вырасти сильным, мужественным)
Эн Хабырыыскыттан үчүгэй киһи тахсыах оҕото. Н. Якутскай
Үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһык дии саныыр иччитэ. С. Никифоров
Киниттэн эмиэ Идилбэй уонна Ээрбэчикээн курдук киһи тахсыахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
18. Хаайыыттан, буруйтан босхолон, көҥүлгэ бар. ☉ Освободиться из мест заключения, выйти на свободу
Күлүгээннээн уон биэс сууккаҕа киирэн тахсыбыт киһи курдуккун. Далан
Эн быыһанан таҕыстаххына, иккиэн бииргэ сылдьыахпыт. С. Ефремов
Хаайыылаахтар көҥүлгэ тахсаллар. И. Бочкарёв
19. Эргэ бар, кэргэннэн. ☉ Выходить замуж
Байбааскы ыйыппыта эбитэ буоллар …… тоҕо тахсыбат буолуой? П. Ойуунускай. Эргэ тахсыбытым да иһин, ээ, оттон тахсан олордоҕум ээ… Күндэ
20. Табыллан бар, көхтөн. ☉ Удаваться, спориться, ладиться. Кэпсэтиилэрэ таҕыста
□ Таптыыр үлэҥ таҕыстар эрэ тохтуоххун баҕарбаккын. Амма Аччыгыйа
Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат. С. Данилов
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. П. Филиппов
21. Эмискэ үөскээ, буолан хаал. ☉ Случаться, возникать, происходить (вдруг, внезапно)
Ячейкаҕа мунньахха, Ньаргыар, мөккүөр тахсарын, …… Хайдах туойбат буолуомуй? Күннүк Уурастыырап
Муҥха балыгын түҥэттиигэ улахан этиһии тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Хата улахан саахал тахсыбатах этэ. Н. Якутскай
22. Ырытыы, ырыҥалааһын түмүгэр көһүн, билин. ☉ Определяться, выясняться, устанавливаться в результате разбора, разбирательства
Учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү ээ. Амма Аччыгыйа
[Дьэкиим:] Кырдьыгым тахсыа диэн эрэммэккэ олоробун, доҕоор. А. Софронов
Баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап
△ Кэлин билин, көбөн-күөрэйэн кэл. ☉ Обнаруживаться с течением времени, по истечении каких-л. сроков
Утумнаах үлэттэн эрэ биһиги, учууталлар, үлэбитигэр туох эмэ түмүк тахсар. Далан. Быыбар тигиллибит дьыалаларын көннөртүү имэрийтэлээн баран, иннибэр нэлэччи ууран кэбистэ. «Бу киллэрдим дьэ… Хайдах көрөн тахсар?» Амма Аччыгыйа
Утуйар саҕана эрэ …… сап иҥиирдиин-баҕастыын орону көбүтүүгэ бэриинэ анныттан таҕыста. Н. Заболоцкай
23. Туохха эмэ кыттаргыттан тохтоо, уурай. ☉ Прекращать своё участие в чём-л., выходить из какой-л. деятельности. Хамыыһыйа састаабыттан таҕыс. Көмүһү сууйар артыалтан таҕыс
□ Икки уол аҕата буоламмын мэниктиир сааспыттан таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
[Сырбай:] Холкуостан тахса-тахсаҕын солуута суох чалыгырыыгын. Амма Аччыгыйа
24. Сөпкө быһаарылын, сөпкө суоттан (хол., ахсаан эппиэтин таһаар); төһө эрэ буол (хол., сыыппаранан, чыыһыланан). ☉ Выходить, получаться (напр., о решении задачи), иметь какой-л. результат (обычно в числовом выражении). Суотум [эппиэтэ] таҕыста
□ [Байбал:] Дьэ, таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
[Онтоон:] Арыыбытыттан төһө тахсара буолла, үс буут тахсыа дуо? [Ыстапааһа:] Ким билэр, үс буут тахсаа ини. Күндэ
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
25. Туох эмэ туһалаах (туһата суох) буол, туһата аҕал. ☉ Быть полезным (бесполезным), приносить пользу. Мантан туһа тахсыа суох
□ Кырдьыга да, наар аллара төкүнүйэ сыппыттан туох туһа тахсыа этэй. Н. Заболоцкай
26. Тохтоо, аас, уурай (хол., тумууну, сылааны этэргэ). ☉ Прекращаться, проходить (напр., о насморке, усталости). Сылаам таҕыста. Тумуута тахсыбыт
□ Дьыбар өссө тахса илик. Эллэй
Аҕам ыттарын тохтотон, биһигини тоҥмуккут таҕыстын диэн тиэрмэстэн сылаас чэй иһэртэ уонна сырса оонньооҥ диэн соруйда. С. Тумат
27. Тугу эмэ аһара бар, аһара түс (үксүгэр сыыппараны, чыыһыланы этэргэ). ☉ Перевалить за какой-л. предел (напр., о возрасте); преодолеть (напр., какое-л. расстояние)
Сидор сүүрбэччэтиттэн эрэ тахсыбыт эдэр уол этэ. Н. Якутскай
Маннык сирдээх-уоттаах сиринэн айаннаатаххына, күҥҥэ муҥутаан түөрт-биэс көһү таҕыстаххына баһыыба. Нэртэ
Кыталыктаах Сэмэн сааһырбыт, түөрт уончатыттан тахсыбыт. А. Сыромятникова
28. көсп. Үрдүк көрдөрүүнү ситис; үүнэн ис (үлэҕэ, дуоһунаска). ☉ Достигать высоких показателей; расти (в работе, на службе)
Бэл мин, саха оҕонньоро, удаарынньыкка таҕыстым. Суорун Омоллоон
Ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
[Иван Иванович:] Хамнаһыҥ үчүгэй. Үрдүк үлэҕэ таҕыстаххына, хамнаһыҥ өссө үрдүө. С. Ефремов
29. -ан сыһыат туохтууру кытта ханнык эмэ түмүктээх хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает результат действия (обычно неожиданный)
Оксии, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Дьэ мааны уусун буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Сеня [эксээмэҥҥэ] эстэн таҕыста. Н. Лугинов
30. -ан сыһыат туохтууру кытта уһуннук эбэтэр мэлдьи буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает длительность или постоянство действия
Хараанай эмээхсин хотонуттан таҕыста да, саҥата суох сытан тахсар. И. Гоголев
Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
[Маайыс:] Олоро түс, аҕаа, сөрүүкээ. Бачча куйааска күнү быһа сүүрэн тахсаҕын. С. Ефремов
31. -ан сыһыат туохтууру кытта эмискэ буолар эбэтэр ураты тэтимнээхтик, күүскэ буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает неожиданное проявление действия или оттенок особой интенсивности действия
Үс хаамыыттан итэҕэһи кылыйар киһи суох буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тугу да билэ илик Туҥуй оҕо буолан, Өһөс санаата Өһөхтөөх хааныгар Өрө үллэн таҕыста. П. Ойуунускай
Мин ыксаатым, мунньаҕым үөрэҕи пропагандалыырын оннугар түҥнэри эргийэн тахсаары гынна. Н. Лугинов
Халлаан, эчи, ырааһын, сырдыгын, дьон, эчи, чиэһинэйдэрин, эйэҕэстэрин диирим. Онтум баара барыта биирдэ тиэрэ эргийэн тахсыбыта. Г. Колесов
♦ Ас тахсыа <суоҕа> көр ас III
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах — обургулар хам буолуохтара баараа. Софр. Данилов
Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Фёдоров
Дууһата таҕыста көр дууһа. Былыр аҕам бокуонньук: «Тукаам, бу дойдуга олорбутум түннүгүнэн тураах көтөн ааспытынааҕар түргэн эбит», — диэхтээн баран, дууһата тахсыбыта. А. Софронов
Дьэ, оттон дууһам тахса илигинэ, бу кэбилээбиккитин иэстэһэн арахсыам буолуо. П. Ойуунускай
Сибилигин дууһата тахсыбыт киһиэхэ луохтуурдар ыспыраапка биэрбэт үгэстээхтэр. М. Доҕордуурап. Дьахтартан тахсыбыт — дьахтары хоонньоһор кыаҕын сүтэрбит (кырдьаҕас киһини хаадьылаан этии). ☉ Он потерял способность иметь связь с женщиной (говорится о стариках с иронией). Дьахтартан тахсыбыт, тылыгар киирбит (өс ном.). Идэтэ тахсыбыт — туохха эрэ ураты дьоҕурдаах, талааннаах эбэтэр баартаах. ☉ Имеющий особую способность, талант в чём-л.; особо удачливый в чём-л.
Көтөрүгэр буоллаҕына идэтэ тахсыбыт суола. В. Яковлев. Илиитэ-атаҕа тахсыбат — туохха эрэ (үксүгэр үлэҕэ) үөрэнэн биэрбэт. ☉ Не может привыкнуть (напр., к работе)
Света онуһу бүтэрэн кэлбитэ сылтан эрэ орпута. Үлэҕэ илиитэатаҕа тахса илигэ. С. Федотов
◊ Архыыпка таҕыс кэпс. — үлэттэн, актыыбынай олохтон тэй. ☉ соотв. выходить в отставку
Бойобуой саллаат хаһан да архыыпка тахсар бырааба суох. Софр. Данилов
Баһыттан тахсыбат көр өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат. Арамаан билиҥҥи кэпсэтиитэ баһыттан тахсыбата. Амма Аччыгыйа
Дьыл таҕыс көр дьыл. Арыычча дьыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьон-сэргэ сэргэхсийбит. «ХС»
Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV. Сүөдэрдээх күһүҥҥү күн кылайа киириитэ, көхсүлэрин иһиттэн саҥалара тахсыбат буола өлө сылайан, аччыктаан Киллэм дэриэбинэтигэр тиийэллэр. Н. Якутскай
[Сэмэн] саҥата иһиттэн тахсыбат. Н. Лугинов. Кулаакка таҕыс эргэр. — кулаак буол, куоласкыттан, баайгыттан мат. ☉ Быть раскулаченным (лишиться земли, средств производства)
Өндөрөй оҕонньордооҕор буолуох дьоннор кулаакка тахсан, куоластара быстан кумаланан эрэллэр. П. Ойуунускай
Кинитээҕэр буолуох кулаакка тахсыах дьон кулаакка тахса иликтэр. П. Ойуунускай. (Ким, туох эрэ) күнэ тах- сар — үтүө, дьоллоох кэм кэлэр; ким эмэ үтүө кэмҥэ тиийэр. ☉ соотв. и на нашей улице праздник (наступил)
Ийэ дойду ньуура тупсан, Тупсан уйгу буолла, Норуот киирбэт күнэ тахсан, Тахсан дьолу булла. Күннүк Уурастыырап
«Эрэниҥ, итэҕэйиҥ: биһиги дьолбут күнэ тахсыаҕа, хайаан да тахсыаҕа», — диэн өрө көтөҕүллүүлээхтик эппитэ. И. Федосеев
Күнэ тахсар көр күн. Кини [ийэлэрин] күнэ кыра уолуттан тахсар. Нор. ост. Төрөппүттэрбит уолаттарын оннугар ити уол төрөөн, күннэрэ киниттэн тахсыбыт. Р. Баҕатаайыскай
Эрэ буоллаҕына көнө, былыргылыы сытыары сымнаҕас киһи, күнэ киниттэн (кэрэ ойоҕуттан) эрэ тахсара. Н. Заболоцкай
Өйүттэн таҕыста көр өй. Кини ууга түһээт уолуйан, өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оҕом итинник кэбилэнэн сытарын булуом эрэ диэбэтэҕим, букатын өйбүттэн тахсан хаалбытым. «ХС». Өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат — тугу, кими эмэ кыайан умнубат, куруук саныы сылдьар. ☉ соотв. из головы не выходит
Марба, кэлиэххиттэн ыла эн мин өйбүттэн-санаабыттан тахсыбат буолан хааллыҥ. Күндэ
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүттэн тахсыбат. Эрилик Эристиин
Афоня туһунан санаа бу күннэргэ өйбүттэн олох тахсыбат. «ХС». Сыл таҕыс — тугунан эмэ аһылыктанан, айаххын булунан кыһыны туораа. ☉ Иметь возможность перезимовать, иметь пропитание на всю зиму (букв. год перейти)
[Күөх Көппө:] Чэ кэбис, хайдах эмэ гынан, син сыл тахсыбытым баар буолуоҕа. Суорун Омоллоон
Биэрэллэрэ буоллар сыл тахсар оппутун син, оттонон көрүөхпүт эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Арыычча сыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьонсэргэ сэргэхсийбит. ПДН ДьХ. Сытсымар тахсар — туохха эрэ тиксэр (хол., күндүгэ-мааныга) сибики (баар). ☉ Можно разжиться чем-л. (букв. запахи исходят)
[Күлүк:] Хата онно туох эмэ сыт-сымар тахсаарай, хата барыахха. А. Софронов
Тахсан киир көр киир. Сарсыарда Сипсиирэп …… наҕылыччы тахсан киирдэ, онтон эмиэ тиэргэҥҥэ балай эмэ дьаарбайа сырытта. П. Аввакумов
Киэһэтигэр тахсан киирэ сырыттахтарына, биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ уонна Тиэтэйбит [киһи аата] тахсыан иннинэ ааны сабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. «ХС». Төбөҕө (мэйиигэ) тах- сар — холуочутар, итирдэр (арыгы, табах туһунан). ☉ Ударило в голову (вино)
[Поярков:] Ок, табаҕыҥ хатан да эбит. Мэйиибэр тахса сыста. Суорун Омоллоон
Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, мэйиитэ эргийэр. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн дьэ буолан турда. С. Никифоров
Бу аспыт төбөбөр да тахсан барда быһыылаах. «ХС». Тыас тахсар — туох эмэ содуллаах айдаан, иирсээн тахсар. ☉ Шумиха, имеющая какие-л. последствия (обычно о чём-л. скандальном)
[Вильямы] көрөн Сергей ытырыктата санаата — ити аата бу киэһэ туох эрэ тыас тахсар буолбут. В. Яковлев
Ньургустаана бу боппуруоһу туруоруу кураанахха тыас тахсыбатын туһугар …… тирэх булунаары оройкуом бастакы сэкэрэтээрэ Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС». Тыла тахсыбат — куттанан, туохтан эмэ симиттэн этиэхтээх санаатын кыайан эппэт. ☉ соотв. язык не поворачивается
Маннык бэйэлээхтик үөрэ көрсүбүт киһиэхэ сымыйалыан тыла тахсыбат. Н. Якутскай
Киниттэн ыйытыан баҕарбытын Ылдьаа сэрэйэ санаата да этиэн тыла тахсыбата. Н. Заболоцкай
Эмээхсин Кэтириистэн таайтаран көрдөспүтэ, аһаҕастык соруһуон өһүргэниэ диэн тыла тахсыбатаҕа. С. Никифоров. (Ким эмэ) тылыттан тахсыбат — (ким эмэ) этэрин барытын толорор. ☉ (Беспрекословно) выполнять чью-л. волю
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ньукулааскы тылыттан Дабыыт, саараама, тахсыбатын билэр. У. Нуолур. Тыына (уоҕа) тахсар — тугунан эмэ уоҕун таһааран уоскуйар. ☉ Успокоиться, разрядиться, снять напряжение
Дьахтар итинтэн салгыы мунньа сылдьыбыт санаатын тоҕо тэбээн, тыына тахсыар диэри элбэҕи суккуйда. С. Никифоров
Ардыыр дуу? Чэ, түстүн, хата, уоҕа тахсыа, сылайыа. Н. Заболоцкай
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, саҥа түспүт хаар кылбааран сытта. «ХС»
Бу да сырыыга хайы-сах тыына тахсан, үөлээннээҕин тылын истэн, уоскуйан барда. «ХС»
ср. др.-тюрк. чых, хак. сых ‘выходить’, др.-тюрк. тоҕ ‘рождаться; появляться; восходить (о светилах)’, чув. тух ‘выйти’
◊ Кэрээниттэн тахсыбыт көр кэ- рээн II
Дьэ, саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС». Тиэстэ тахсар — тиэстэ аһыйар, үллэр, бэлэм буолар. ☉ Дойти, дозреть (о тесте)
[Ийэлэрэ] тиэстэ тахсарын кытта бэрэски астаабыта. ОМЕ БМЫ. Хаартыска тахсар (тахсыбат) — аппараакка уһуллубут туһунан. ☉ Выходит (не выходит — о фотоснимке). Сотору киэһэриэ, хаартыска кыайан тахсыа суоҕа — хараҥаран эрэр. А. Кононов (тылб.). Хаарты тахсар (тахсыбат) — табыллан тахсар эбэтэр тахсыбат (хаарты оонньооһунугар). ☉ Везёт (не везёт — в карточной игре)
Бу Халлаайабы, хаартыта таҕыстар эрэ, иирбит курдук сүүйэр дииллэр. Болот Боотур. Харсыттан тахсыбыт — туохтан да куттаммат буола синигэр түспүт. ☉ Идти на любой риск; обнаглеть
Киргиэлэй, мин харсыбыттан тахсан баран сылдьар киһибин. С. Ефремов