способный предвидеть, предугадывать судьбу, участь.

уст. предсказывать; провидеть, предвидеть (о шамане); ааттаах ойууннара керүүлэнэн кэпсиир фольк. один из их прославленных шаманов, провидя, всё предсказывает.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

туохт., итэҕ. Инники буолуохтааҕы эрдэттэн бил. ☉ Предвидеть, знать наперед, предсказывать
Сөбүлээбэтэх куолаһынан бордурҕаата: «Ону-маны сымыйанан көрбүөччүлээмэ». ЭКС ТБТ. Кыһыл Ойуун инникини тускулуур, норуот ситэри билбэтин билгэлиир, көрбөтүн көрбүөччүлүүр. СЛ-8

1) проникать, просачиваться насквозь; самыыр таҥаспын өттө дождь промочил меня до нитки; 2) перен. выступать, проявляться; проглядывать; өтө бил = предвидеть, предусмотреть; өтө көр = быть прозорливым, предвидеть; өтө көһүн = (или билин =) быть видным сразу, бросаться в глаза; кини булчута өтө биллэр сразу видно, что он охотник; өтөн киир = проникнуть; сир өт = обычно в отриц. ф. одолевать, покрывать какое-л. расстояние; сир өппөт дьон они далеко не пойдут; үчүгэй үчүгэйэ өтөр погов. у хорошего проявляется хорошее.

аат., итэҕ. Инникини эрдэттэн билэр дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, способный предвидеть будущее, провидец
Бэрт үгүс кыра ойууттар, түүллээхтэр-биттээхтэр, көрбүөччүлэр бааллар. Амма Аччыгыйа
Көстүбэти көрөр күүстээх көрбүөччү буолуохтааххын. С. Данилов
Инникини тымтыктанан көрүү саамай тарҕаммыт оскуолатынан ойууттар, удаҕаттар, көрбүөччүлэр билгэлээһиннэрэ этэ. РИН СЛ-8
ср. др.-тюрк. көрүмчү ‘провидец’

аат. Инникини өтө көрөн таайааччы, ким эмэ төлкөтүн, дьылҕатын эрдэттэн билээччи. ☉ Человек, способный предвидеть, предугадать, предсказать будущее, предсказатель
Кэҕэ. Ырыаҕа-тойукка ылламмыт аҕай көтөр. Илдьити аҕалааччы, төлкөһүт. Багдарыын Сүлбэ
[Ньукуус — Араллаан туһунан:] Иирээки диир. Кырдьык миигин, Баайдар иирээки дииллэр. Оттон бар дьонум Миигин билэр: Мин — төлкөһүппүн! Мин — таҥхаһыппын. «ХС»

өтө бил (таай) — эрдэттэн, курдаттыы бил (таай). ☉ Предвидеть, предсказывать что-л., быть прозорливым
Силтэһин аньыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
«Бэйэтэ билэр» Микииппэр Түһээбэтэх да суолун «Түһэ кээһэн» дьүүллээччи, Өйдөөбөтөҕүн даҕаны «Өтө таайан» этээччи. П. Тобуруокап
♦ Өтө көр көр көр I
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөтчүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон. [Туллук:] Мартыын барахсан киһи чулуута!.. Барытын өтө көрөр, барытын өйдүүр… И. Гоголев

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’

туохт.
1. Ким, туох эмэ инникитин өтө көрөн быһаар, төлкөтүн ый, тугу эмэ билгэлээ, дьылҕалаа. ☉ Предвидеть, предугадывать, предсказывать будущее, чью-л. судьбу, участь
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
«Оҕолорбутун, этэҥҥэ олордохпутуна, аны күһүн оскуолаҕа биэртэлээн көрүөхпүт», — диэн оҕонньор кэлэр дьылы төлкөлүүр. Эрилик Эристиин
Сиэним Тоотук үчүгэй эркиннээх киһи буолсу дуу диэн төлкөлөөтүм. «Чолбон»
2. Ким эмэ олоҕун суола хайдах буолуохтааҕар сабыдыаллаа, хайысхатын уур. ☉ Оказывать какое-л. влияние, влиять каким-л. образом на чью-л. судьбу
[Арыгы] Кэнчиэрэҕэ тиийэ Кэдирги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр, Ыччакка тиийэ Ыарыһах ыйаахтыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыра уҥуохтаах иинэҕэс Суворовы, бэйэтэ баҕалааҕын үрдүнэн, төрөппүттэрэ байыаннай сулууспаҕа төлкөлөөбөтөхтөрө. ЛВИ БУӨ
Ким кириитикэни тиэрдэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат, ол бэйэтин эрдэттэн эстэргэ төлкөлүүр. Л. Брежнев (тылб.)
♦ Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) <иитэр сүөһүнү күрүөлээ> көр оҕо
Кырдьыга да, уот суоҕа буоллар, саха киһитэ эрэйдээх бу чэҥ муус дойдуга хайаан иитэр сүөһүнү күрүөлүө, төрөтөр оҕону төлкөлүө, уостубат олоҕу ууһатыа этэй? Софр. Данилов
Онон туймуулаан ыкса ыаллара үөр сүөһүнү үксэппиттэрэ, төрүүр оҕону төлкөлөөбүттэрэ. И. Данилов. Түҥнэри (төттөрү, түөрэккэй) төлкөлүүр — дьоло суох олоххо тэбэр, кэрэгэй дьылҕалыыр. ☉ Предназначать к тяжелой участи, обрекать на несчастливую судьбу
Миигин кэччэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур
Ити таҥас-сап, мал-баай барыта албын алып, кыыс дууһатын, өйүн-санаатын төрүөҕүттэн төттөрү төлкөлөөбүт ап илимэ буоллаҕа. А. Сыромятникова