1) смягчаться, успокаиваться, униматься; уоҕа уҕарыйда его гнев утих; 2) приостанавливаться, прекращаться; уу кэлэрэ уҕарыйда вода перестала прибывать.

идти на убыль, спадать, уменьшаться; приостанавливаться; уу кэлиитэ аҕырымнаабыт вода перестала прибывать; оннооҕор күөл уута аҕырымныыр погов. вода в озере и та убывает (т. е. нет ничего вечного).

туохт., кэпс. Хойутаа, бииргэ сылдьар дьоҥҥуттан хаалан кэл. ☉ Отставать от спутников, прибывать позже всех
[Элэстээн] Үлэттэн тэскилээн, Үксүгэр тиһэхтээн, Кэннинэн кэлиэхтээх. К. Туйаарыскай

туохт., түөлбэ. Тохтобула суох, тиһигин быспакка кэлэ тур (сааскы көтөр туһунан). ☉ Прибывать, прилетать снова и снова (об утках в период их весеннего прилета)
Кус-хаас курууктаан түспүт Кулуһуннаах күөллэрдээх Хойуу үүнүүлээх Куҥдахай хочолордоох Ходуһа туйгуннаах эбит. Нор. ырыаһ.

1) приходить; приезжать; прибывать; являться; куоракка кэллибит мы прибыли в город; үлэҕэ кэлбэтэ он не явился на работу; 2) подходить, приближаться к кому-чему-л.; достигать кого-чего-л.; остуолга кэл = подойти к столу; өрүскэ кэллилэр они подошли к реке, они достигли реки; 3) наступать, приходить, наставать; сайын кэллэ наступило лето; барар кэллэ пора идти, настало время идти; 4) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. а) образует аналитическую ф. начинательного вида: кыыһыран кэл = прийти в гнев; начать сердиться; б) означает приближение действия: көтөн кэл = прилететь; сүүрэн кэл = прибежать; баран кэл = сходить, съездить куда-л.; эргийэн кэл = вернуться откуда-л. # уум кэллэ мне хочется спать.

туохт., кэпс. Тугу эмэ улам кыаҕын ылан, улам иһигэр киирэн хамсан, оҥор. ☉ Делать что-л., с каждым разом всё больше вникая в суть, прилагая всё больше усилий
Күүһүн мунньунан эбии нэмийэн хамсанна. Тумарча
[Оппоос] ол тиийэн, сытыйбатын диэн умса ууруллубут тыыны көннөрөн, хаста да нэмийэн анньан, ууну булларда. В. Тарабукин
Умсарыта тардыалаан иһэн, тиҥилэҕиттэн ылабын да, мүлчү таттаран кэбиһэбин. Өссө нэмийэн биэрэбин, тоҕоноҕуттан туора садьыйаат, атаҕыттан ылан, д ь э о х т оробун. ПП ОА
ср. бур. нэмэхэ, монг. нэмэх ‘добавлять, дополнять, прибавлять; прибывать (о воде); увеличиваться’

туохт.
1. сөбүлээб. Айгыстан, дархаһыйан кэл, түбүлээ (күүтүллүбэтэх эбэтэр түбүгү сүпсүгүрүүнү таһаарар «ыар ыалдьыттар» тустарынан). ☉ Приходить, приезжать, прибывать с большим шумом, помпой (обычно о незваных гостях или гостях, пребывание к-рых сопряжено с большими хлопотами, неприятностями для хозяев)
Биирдэ Силтэһин Махсыыҥҥа Сэбиэт сэкирэтээрэ киирдэ. Атыыһыт Сүөдэр, «таарыччаҕа» Адаҕыйан тиийдэ. С. Васильев
Сибэтиэй бөҕө сэлэлээтэ, Аанньал бөҕө арыаллаата. Аккыырай аймаҕа адаҕыйда, Оппуостал бииһэ уолдьаста. С. Зверев
Аҕабыыттаах лөчүөк аҥаардастыы адаҕайдылар. «ХС»
2. көсп., үрд. Өһөөбүт курдук соруйан куһаҕанынан бул, кыһалҕалаах, эрэйдээх өттүнэн күөнтээ. ☉ Неотступно преследовать; грянуть, нависать (о беде, несчастии, явлениях, влекущих за собой большие неприятности)
[Ньукулай:] Атаҕастабыл аччыан кэриэтэ адаҕыйан иһэр, баттабыл бараныан кэриэтэ бастаан иһэр, хаһан да уурайара биллибэт. А. Софронов
Ахса-аана биллибэт Алдьархай адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэдьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Дьэ, доҕоттоор, Саха сиригэр өтөрүнэн түспэтэх уот кураан таҥнары сатыылаан, быйыл улуу сут адаҕыйда. И. Гоголев

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи

1. туохт.
2. Ыраахтан бэттэх диэки сыҕарый, хамсаа; сыҕарыйан ханна, туохха эмэ тиий. ☉ Приходить, приезжать, прибывать, подходить
   Кэлэн аһааҥ. Сөмөлүөтүнэн кэллим.  Семен Иванович туран остуолга кэллэ. Т. Сметанин
   Биһиги тааҥкаларбыт лүһүгүрэһэн кэллилэр. Т. Сметанин
   От-мас көҕөрөн, көтөр-сүүрэр кэлэн барбыта. И. Данилов
3. Ханна эмэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Түүн үөһүн саҕана аҕалара кэллэ. Суорун Омоллоон
   Кини тас Монголияҕа кэлбитэ ыраатта. Эрилик Эристиин
   Ол саас көтөрсүүрэр хойуутук кэлбитэ. Т. Сметанин
4. Кэм, дьыл көстүүтүн туһунан: буол, саҕалан. ☉ Наступить, настать (о времени, состоянии)
   Саас кэлэн, хаар ууллан, чалбахтар тахсаллар. Эллэй
   Хаар кэлээри гыммыт: сир никсийбит, отмас налыйбыт, көтөр-сүүрэр чычаарбыт. Болот Боотур
   Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт. М. Доҕордуурап
   Кинилэргэ эбиэт кэмэ кэллэ: миин истилэр, эт сиэтилэр. Софр. Данилов
5. Туһааннаах сиргэ тиэрдилин, баар буол. ☉ Доставляться, быть доставленным куда-л. Ыраахтааҕыттан киһиэхэ эрэ мэтээл кэлбэт. Н. Неустроев
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   «Доҕоруҥ ньургуннук өллө», — диир соһумар биллэрии кэлбитэ. Эллэй
   Көмө күүппэтэх сирбиттэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
6. Иннигэр көстө түс, бу баар буол (хол., тиийиэхтээх сириҥ). ☉ Появляться, показаться, возникать, являться глазам (о местности)
   Ойуур бүтэн, оллурдаахболлурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
   Тиийиэхтээх сирэ кэлбэт, Дьиҥэ, уол суолун билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Иннигэр сотору соҕус үрэх көҥүһүн муостата кэлиэхтээх. М. Чооруоһап
7. Тарҕанан, киһи муннугар биллэр буол, тунуй (сыт туһунан). ☉ Достигать кого-чего-л., доноситься (о запахе)
   Бу күөх окко олор, сэгээр, мутукча сыта манна кэлэр. Эллэй
   Буруо сыта кэлэр. И. Гоголев
   Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр. Н. Павлов
8. Иһиллэр буол, иһилин. ☉ Достигать слуха кого-л., раздаваться, доноситься (о звуке)
   Бэйи, бу хантан муусука тыаһа кэлэрий? Суорун Омоллоон
   Тэлиэгэ тыаһа улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
   Тыас субу кэллэ. Р. Кулаковскай
9. Тарҕана тык, тиий (сырдык, сылаас). ☉ Греть, светить, доходить до кого-чего-л., достигать кого-чего-л. (о тепле, свете)
   Үрүҥ күн сырдыга биһиэхэ тыкпатаҕа, оттор уоппут сылааһа биһиэхэ кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
   Бу ыас хараҥаҕа аҥаардас сулустартан эрэ сырдык кэлэр дии санаама. В. Яковлев
10. Дьэҥкэ, ырылхай буола үөскээн таҕыс, чопчу билин (хол., санаа). ☉ Возникать, приходить, появляться (напр., о желании, мысли)
    Ол кэмнэр, ахтыллан, мин өйбөр кэлэннэр, Оҕо саас оһуордаах күннэрин санаатым. Күннүк Уурастыырап
    Сеня бүгүҥҥү күннээҕи эрэйдэммит сылаата кэлэн эмискэ саба түспүттүү, илиитэ-атаҕа сэниэтэ суох буоллулар. Н. Лугинов
    Николай Гаврилович онуманы сэһэргэһиэх санаата кэлбитэ. П. Филиппов
11. Төһө эрэ буолан таҕыс (туох эмэ түмүгэ курдук). ☉ Получаться; доставаться; добываться (о чем-л. как результате деятельности)
    Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэр. Саха фольк. Бу дойдуттан сааһыгар аҕыс уон бугултан ордук кэлбитин өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
    Сыл тахсар аһа кэлэн, Оҕонньор үөһэ тыынар. Күннүк Уурастыырап
12. Эбилин, баар таһымҥыттан элбээ. ☉ Увеличиваться в объеме, прибывать (о воде)
    [Өрүскэ] бөлүүн уу кэлбит. Амма Аччыгыйа
    Лоҥкуудаҕа үс сыл субуруччу уу кэллэ. М. Доҕордуурап
13. Ханнык эмэ хайааһын, быһаарыы кэнниттэн тугу эмэ ситис. ☉ Достигать, добиваться чего-л. (в результате каких-л. действий), приходить к чему-л. (решению, выводу)
    Саха норуота манныкка [албан аакка] бэйэтин героизмын уонна тулуурдаах сыратын түмүгэр эрэ кэлбитэ. Суорун Омоллоон
    Маннык түмүккэ кэллэ. Н. Габышев
    Өр кэпсэттилэр да, ханнык да быһаарыыга кэлбэтилэр. Н. Заболоцкай
14. Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан таска таҕыс. ☉ Выступить, проступить, показаться (о чем-л. жидком); навернуться, набежать (напр., о слезах)
    Бурхалей хараҕын уута халыйан кэлэр. Эрилик Эристиин
    Сыыҥтаан бар гыннарда. Муннуттан кэлбити кэрэхсээбиттии, ытыһын одууласта, …… түргэнник илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    [Ынах эмиийиттэн] туох да кэлбэт, хааппыланан эрэ тахсар, сыстаҥнас баҕайы. В. Яковлев
15. кэпс. Кимиэхэ эмэ кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
    [Күлүк:] Ол кыыһын мин билсэн, кини миэхэ кэлиэх буолан, мин кинини хайаан да ылыах буолан, тыл бэрсибиппит. А. Софронов
    Ол кыыс сөбүлээбэт буоллаҕына миэхэ кэлиэ суоҕа. Н. Неустроев
    Итэҕэйэбин барытын, Анфиса. Хайдах бааргынан — кэл миэхэ! Н. Габышев
16. кэпс. Ханыылаахтык, элбэхтик үөскээ, ууһаа. ☉ Размножаться, плодиться, множиться
    Аҕам аах сүөһүлэрэ кэлбэккэ дьадайан испиттэрэ. Суорун Омоллоон
    «Кэлбэт ыал, — диир норуот номоҕо, — Иирсээннээх буолааччы өрүүтүн». Р. Баҕатаайыскай
    [Чугас урууларын] быһа холуйан, алта уонча киһи буолуо диэччи. Сахалыы быһатын эттэххэ, кэлбит ийэ ууһун киһитэ эбит. «ХС»
17. көмө туохт. суолт.
18. Хайааһын эмискэ, соһуччу саҕаланарын эбэтэр оҥоһуллар күүһэ эбиллэн иһэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает неожиданное начало или энергичное нарастание какого-л. действия
    Өрүс икки өттүнээҕи хайалар чабырҕайдарыгар уоттар умайан кэллилэр. Суорун Омоллоон
    Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
    Эмиэ куттал улаатан кэллэ. Эрилик Эристиин
    Бириэмэ-бириэмэнэн кыдьыгыран, уҥуоҕа кыйыттан кэлэр. М. Чооруоһап
19. Хайааччы биир туруктан атын турукка киирэрин көрдөрөр. ☉ Показывает смену состояния (названного основным гл.)
    Микиитэ уһуктан кэлбитэ, хараҥа буолбут. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
    Чыычаах [киһи аата] өйдөнөн кэллэ, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
    Ганята күлэрэ …… эбии бэргээн кэллэ. В. Яковлев
    Ытыы туран эмиэ күлэн кэллим. Н. Тарабукин (тылб.)
    ♦ Букатын кэлбиттии (кэлбит курдук) — хаһан да өлбөт, куруутун тыыннаах сылдьар курдук. ☉ Будто навечно пришел на эту землю, будто бессмертен
    Кини курдук бу орто дойдуга букатын кэлбиттии сананар киһи суоҕа эбээт! В. Гаврильева. Бэттэх кэлиэх курдук — ама буолуох, үтүөрүөх курдук. ☉ Есть надежда на выздоровление
    Үп, кэлэрин ыллаҕына… Оҕом бэттэх диэки кэллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
    Иһэ кэлбит көр ис IV. [Ынах] Буугунуур, Бууннуур, иһэ кэлбэт, Иэтэн биэрбэт. С. Тимофеев
    Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолла — көр баҕана. Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн, түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
    Кэлэр сирбит кэлии үүтэ, барар сирбит баҕана үүтэ буолан муҥурданан, имик-самык оһохпут иннигэр ыар-баттык санааҕа ылларан олорбуппут. А. Кондратьев. Кэлэри кытта кэлсэр, барары кытта барсар — биир сиргэ таба олорбот, кэл да бар буолар киһи (оҕо). ☉ Непоседа (о ребенке). Кэлэри кэтэҕиттэн туппут, барары баһыттан туппут — тугу эмэ (хол., үлэни, сырыыны) дуона суоҕунан моһуоктуур, атахтыыр. ☉ Тормозить дело всякими пустяками. Санаата кэлбэт — кими-тугу эмэ сөбүлээбэт; гыныан баҕарбат, баҕата суох. ☉ Нет желания делать что-л.; душа не лежит к кому-чему-л.
    Собо диэн кэлээхтиэ дуо, быйыл балык мөлтөх быһыылаах. Эбэ тоҕо эрэ санаата кэлбэтэх. Н. Неустроев
    Дьиэтин иһигэр ону-маны үлэлиэн санаата кэлбэт, туппута барыта илиититтэн мүччү түһэр. «ХС»
    Мантан ыла саҥата суох сырыттылар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтиһиэхтэрин да санаалара кэлбэт. «ХС». Санаата кэлэн — ис сүрэҕиттэн баҕаран, өрө көтөҕүллэн. ☉ Охотно, с охотой, желанием, рвением, настроением (делать что-л.)
    Ыанньыксыттар санаалара кэлэн, үлэлэрэ-хамнастара күүрэн, күүркэйэн истэ. С. Никифоров
    Дьиҥинэн ыллахха, Сергей звеневодтуон сөп этэ, санаата кэлэн баарынан-суоҕунан үлэлиэ этэ. В. Яковлев
    Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын бэрт өр үйэлээх, модьу-таҕа, үчүгэй гына оҥороро. К. Уткин
    ◊ Уута кэллэ — утуктаата, утуйуон баҕарда. ☉ Клонить ко сну
    Ыстапаан сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
    Күөрэгэй хамсаабакка олорор буолан уута кэллэ. Т. Сметанин
    Ананий хас да хонукка утуйбатах буолан, уута кэлэн хараҕа силимнэһэ-силимнэһэ, утуктаан барда. М. Доҕордуурап
    др.-тюрк., тюрк. кэл, гел

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ