1) прикасаться (носом, губами к кому-чему-л. в знак любви); оҕолоргун сыллаа = целовать своих детей; 2) нюхать; табаҕы сыллаа = нюхать табак.

касаться кого-чего-л., прикасаться к кому-чему-л., дотрагиваться до кого-чего-л.; соприкасаться с кем-чем-л.; илиитин итии чаанньыкка даҕайда он дотронулся рукой до горячего чайника.

1) прикасаться к чему-л., касаться чего-л., дотрагиваться до чего-л.; задевать что-л. (слегка); тарбаҕын төбөтүнэн санныбыттан таарыйда он коснулся моего плеча кончиками пальцев; лабаа сирэйбин таарыйда ветка задела меня по лицу; 2) заходить, заезжать (на короткое время, мимоходом); киэһэ биһиэхэ таарыйаарыҥ вечером заходите к нам.

1) обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах трогать, дотрагиваться, касаться, прикасаться; тыытыма ! не трогай!; кырдьаҕаһы тыытыма не трогай старика, не беспокой старика; 2) в сочет. с нек-рыми нареч. означает интенсивность действия: тырыта тыыт = растерзать, разорвать (в клочки); хайыта тыыт = разорвать, разодрать; 3) перен. задевать, трогать, волновать; эргэ бааһын тыытыма не береди его старые раны # сүрэҕим тыытта у меня сердце защемило; у меня сердце дрогнуло; тыытар (ыарыы) ломота.

туохт.
1. Кими-тугу эмэ таарый, таарыйан ыл. ☉ Дотрагиваться до кого-чего-л., прикасаться к кому-чему-л., коснуться
Таня сөрүүн ытыһын Михаил Иванович сүүһүгэр даҕайда. Н. Лугинов
[Маша] сиргэ тайанан олорор-илиитинэн Александр харытын сыпсылааһынан даҕайда. М. Доҕордуурап
[Саша] дьуоһу илиитинэн даҕайаат, төттөрү сулбу охсон ылар, күлэн сатарытар. ОАП ОТХ
2. Тугу эмэ туохха эмэ чугаһат, сыһыары тут. ☉ Приближать, прикладывать что-л. к чему-л.
Дьэргэли халампааһы хараҕар даҕайан көрбүтэ. П. Филиппов
Даайыс уйадыйбычча баанан олорор былаатын уһугун хараҕар даҕайан ылла. Н. Заболоцкай
Сиидэркэ, атаҕын төбөтүнэн чөмөлдьүйэн тиийэн, тымныы сиигэ чалҕарыйа турар ааҥҥа, кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Ким эмэ интэриэһин таарый. ☉ Затрагивать чьи-л. интересы, пройтись на чей-л. счет (отзываться о комчем-л. неодобрительно, критиковать)
[Кириитикэбэр] аан бастаан дириэктэри хаарыйыам, местком бэрэссэдээтэлин да даҕайыам. Н. Габышев
4. Умат. ☉ Поджигать, зажигать
Охоноос …… окко тугу эрэ ыһан баран, испиискэни даҕайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа эмээхсин испиискэтин уотун кыраһыын кутуллубут сиригэр даҕайар. Н. Якутскай
[Оҕонньор] испиискэ уматтан, хамсатыгар уот даҕайаат, эмиэ сытта. С. Никифоров
◊ Даҕайан көр кэпс. - ырааҕы көрбөт буолан олус чугас тутан көр (харалҕан харахтааҕы этэргэ). ☉ Рассматривать что-л. с очень близкого расстояния (о близоруком человеке)
Сэмэнчик Авксентий Яковлев көхсүн саба түһэн даҕайан көрдө. М. Доҕордуурап
[Сэмэн] хараҕар даҕайан көрө-көрө атырдьах сигэлиир. Күндэ. Даҕайар (көнө) мат. - эргимтэни кытта уопсай туочукалаах сурааһын. ☉ Касательная
Бэриллибит туочуканы нөҥүө бэриллибит эргимтэҕэ даҕайар көнөнү ыытыахха. КАП Г
Эргимтэни иһигэр сытар С туочукаттан эргимтэҕэ даҕайары ыытыахха сөп дуо? ВНЯ М-5
тюрк. така

туохт.
1. Таптаан кимиэхэ эмэ муннугун даҕайан сытын ыл (сахалар тапталларын маннык биллэрэллэр, көрдөрөллөр). ☉ Прикасаться носом к кому-л., вдыхая его запах, нюхать (напр., в знак любви, дружбы — так выражают свои чувства якуты)
«Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Мин санаабар, сыллыыр ууруурдааҕар киһи сүрэҕэр-быарыгар ордук минньигэстик нүөлүйэн киирэр. Далан
Кэлиҥ, сыллаан ылаттыым! Үс кыыс кэлэн, үһүөн суулуу бүк түһэн биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өрүүнэ оҕотун кууһан ылан чанчыгыттан сыллаата. Күндэ
2. Туох эмэ сытын билээри сытырҕаа. ☉ Нюхать, обнюхивать
Оҕус ууну сыллаан көрөн баран, кэннинэн чугуруйбахтаата. Н. Заболоцкай
Дурдам маһыттан саҥардыы тыллан эрэр мутукчаны ылан, «быдан бырастыы!» — дии санаан, сыллаатым. Суорун Омоллоон
♦ Буорах сытын амсай (буораҕы сыллаа) көр буорах
Онон бу манна эрэ, Украина сиригэр, буораҕы аан маҥнай сыллаан эрэбин. Н. Кондаков
«Буораҕы сыллыаххын баҕардыҥ дуо?» — диэтэ кини [Кутузов] Пьергэ. Л. Толстой (тылб.)
Буорах сытын адьас сыллыы илик элбэх эдэр уолаттар кэллилэр. С. Никифоров. Сыллаан да көрбөт кэпс. — ырааҕынан сөп түбэспэт, баппат (таҥас, атах таҥаһа уо. д. а. туһунан). ☉ Не по размеру узкий, тесный, не налезает (об обуви, одежде и т. д.; букв. даже нюхать не пытается)
Мин бачыыҥкабын мээрэйдэнэн букунастым. Букатын да сыллаан көрбөт бачыыҥка түбэспит. В. Ойуурускай

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыратык хамсат, даҕайан ыл. ☉ Прикасаться, притрагиваться к кому-чему-л.
Оһоҕостоох дьахтар булт тэрилин таарыйыа да, атыллыа да суохтаах. Болот Боотур
«Киһи таарыйдаҕын аайы дьигиҥнээн түһэн, адьас дикарка буолан эрэбин быһыылаах», — диэн кыыс бэйэтин сэмэлэнэ санаабыта. Н. Лугинов
«Холбос» [тэрилтэ аата] киһитэ өттүгэр баар бэстилиэтин тарбахтарын төбөтүнэн таарыйан аһарда. И. Никифоров
2. Атын соруктаах ханна эрэ ааһан иһэн сырыт, сылдьан аас. ☉ Заехать куда-л., заглянуть мимоходом, по пути
Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кытыл үрдүгэр ханнык эмэ томтор, үрдүк сир баар буоллар, кырса ону таарыйбакка ааспат. Н. Якутскай
Биһиги тахсар холкуоспут массыыната бүгүн киирэр үһү. Ону Таарыйдыннар диэн эттим. С. Ефремов
3. Туох эмэ туһунан кэпсиир, саҥарар түгэҥҥэ сыһыаран атыны эт, ахтан аһар. ☉ При разговоре коснуться кого-чего-л. мимоходом, кстати
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини …… Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Сүөһү иитиитин таарыйдахха, тыа хаһаайыстыбатын бу ордук хаалыылаах салаатыгар кэнники сылларга боччумнаах сыҕарыйыылар таҕыстылар. ПАК
Берг …… Австрияны кытта сэриилэһии боппуруоһун таарыйбытынан барда. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Киһи дууһатын тыытар, санаатын долгутар гына саҥар, эт. ☉ Взволновать, задеть кого-л. за живое словами, упрёками
Катя уһуннук бодоруһан, эрин ханнык уйан миэстэтин таарыйан хамсатарын [тылын иһитиннэрэрин, үлэлэтэрин] билэр. Далан
Айдар Быстахов тыллара барыларын таарыйда, Сорох сөбүлээн, сорох утаран күйгүөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
Балагыай сэмэлээһинэ кинини эмиэ улаханнык таарыйбыта. Д. Таас
ср. кирг. даары ‘коснуться, слегка задеть’, ног. дары ‘задевать’

туохт.
1. Туохха эмэ аалынан баттыалаа, анньыалаа. ☉ Тереться обо что-л., давя на него (напр., о животных), прислоняться, прикасаться к чему-л.
Сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥахтаах маһыҥ мин дуо? (тыл ном.). «Баҕар, бастыым даҕаны», — Лев, суолга баппатаҕа буолан Ларьянаҕа кыратык саннын кырыытынан сигэнэн ааста. Р. Баҕатаайыскай
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сигэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕус дьүккүччү туттан, иннин хоту баран иһэрэ, арыт төбөтүн өндөтөн оҕонньор түөһүгэр сигэнэрэ. В. Гаврильева
2. Туохха эмэ өйөн, өйөнө олор, тур. ☉ Прислоняться, приваливаться к чему-л.
Настя куттанан хос аҥаар эркинигэр кэннинэн сигэнэ олордо. Эрилик Эристиин
3. Тугу эмэ бэйэҕиттэн кимиэхэ, туохха эмэ көлбөрүт, бэйэҕиттэн аһарын. ☉ Стараться переложить что-л. (напр., ответственность, вину, обязанность) на кого-что-л., ссылаться на что-л., оправдывая себя в чём-л.
Онон Кылбановскай урукку курдук, кыайыыларынан дарбыйбакка, ыарахаттарга сигэммэккэ …… ньылбыйан, сымнаан биэрбитэ. В. Яковлев
Күннээҕи итэҕэстэн тэптэрэн, үлэттэн тэскилиигит. Ол сөп үһү дуо? Инженергэ сигэнэҕит. А. Сыромятникова
Эбэтэр алҕаскын билинэн Эппиккин нөҥүө күн умнаҕын. Араас суол сылтахха сигэнэн, Айыыта суох курдук туттаҕын. М. Хара
Хаалан иһээччилэр сигэнэр биричиинэлэринэн сир-дойду куһаҕана, айылҕа атаҕастабыла буолааччы. «Кыым»
4. Бэйэҥ тугу да гыммакка, кимиэхэтуохха эмэ найылан. ☉ Ничего не предпринимая, рассчитывать только на когочто-л.
Борис куолутунан, эмкэ сигэнэриттэн куттана-куттана, иһэр-испэт иһэн, утуйар-утуйбат утуйан, күлүк курдук сүөдэҥнээн сылдьыбыта. Сэмээр Баһылай
Иккилии буочуканы тиэммит оҕустар пиэрмэ сүөһүтүн уунан харыыта суох хааччыйаллара. Билиҥҥи курдук тиэхиньикэҕэ эрэ сигэммэккэ, үгүс айдаана суох пиэрмэ кыстыгы этэҥҥэ туоруура. «Кыым»
5. Тугу эмэ ким этиитигэр эбэтэр туох үлэҕэ, ханнык чахчыга олоҕуран этэргин, оҥороргун ый. ☉ Опираться, ссылаться на кого-что-л.
Сахалар уонна тоҥустар кэпсээннэригэр сигэнэн, кини [Р.К. Маак] Түҥ үрэххэ (Бүлүү орто сүүрүгэр) боруонса олгуй баар буолуохтааҕын ыйбыта. «ХС»
[Буруйданааччы] уһуннук мөккүстэ уонна наар докумуоннарга сигэннэ. М. Попов. [П. Ойуунускай] элбэхтик А.М. Горькай