побуд. от иэт = припускать телёнка (напр. к корове перед дойкой, чтобы заставить её дать молоко); ынаҕы этэр = припустить телёнка к корове.

туохт. Ынаҕы ыах иннинэ ньирэйин ыытан кыратык эмнэрэ түһэн ыл (ынах элбэх үүтү биэрдин диэн). ☉ Припускать телёнка к корове перед дойкой (чтобы она дала много молока)
Катя дьиэ түбүгэр ийэтигэр илииатах буолар: кыра бырааттарын көрөр, дьиэ дьиэлиир, ынах этэрэр, сылабаар оргутар. Д. Токоосоп
Мин ыанньыксыт уолабын, киһини өйдүөхпүттэн ийэбэр ынах этэрэн улааппытым. СМН ТС
Ийэбэр көмөлөһөн, ынах этэрэ сылдьан, арыт торбоско быһа эмтэрэн мөҕүллэрим. «ХС»
ср. тув. эдир ‘припустить телёнка’

туохт. Ынаҕы ыан баран ньирэйи иккистээн ыытан кыратык эмнэрэн ыл (хаалбыт үүтү барытын ылаары). ☉ Припускать во время удоя телёнка во второй раз к корове (чтобы она дала молоко полностью, без остатка)
Мунньах аайы ыйга төһө үүт ыаммытын, ыамҥа хас ынах ахсыттан биирдии ньуоска үүтү эбии этэттээн ылар буоллар төһөлөөх элбэх үүт кэлиэхтээҕин туһунан кэпсэтии барара. ПНИ ИС
Бастаан да ыытан биэрэргэр, этэттиир да кэмҥэр …… ньирэй үҥүлүйэн, анньыалаан ийэтин синньин киһи илиитинээҕэр ордук хамсатар. ВБТК
Дьиссипилиинэлээх буолуу — ынаҕы этэттээн, үүтү хаалларбакка ыаһын. «Кыым»

даҕ.
1. Биир, уопсай. ☉ Общий, совместный
Тиил оҕуруоттаах икки ыалтан илин диэкиттэн биир киһи, сонун сөрүү туттан, аргыый бэдьээлээн хааман …… балаҕаҥҥа киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон
2. Атын ийэни эмиэ эмэр (хол., ньирэйэ өлбүт ынаҕы атын ньирэйгэ эмнэрэн ыыллар, инньэ гынан ньирэй икки ийэни эмэр). ☉ Сосущий двух маток, припускаемый к другим самкам (напр., о телёнке)
Биир биэ сэттэ тиил кулуннаах (тааб.: ох саа уонна оноҕосторо). Ол тиил ньирэйдээх буоллахтарына, сорохторо сүтэн-оһон аанньа ыаппаттар эрэ, хайыыллар. Болот Боотур
△ Атын сүөһү төрүөҕүн эмиэ эмнэрэр (хол., бэйэтин төрүөҕэ эбэтэр атын сүөһү өлбүт буоллаҕына). ☉ Припускная корова (кобыла), которая доится с припуском чужого телёнка (жеребёнка). Тиил ынах
♦ Тиил ыл — кими эмэ бэйэҕэр сыһыар, чугаһат. ☉ Привлекать, приближать к себе кого-л. [Күннэй — Буойаҕа:] Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун — бииргэм тэбэн ыытабын [уолу]. Суорун Омоллоон
◊ Тиил күлүүс — аналлаах күлүүһүгэр эрэ буолбакка, атыҥҥа эмиэ сөп түбэһэн туттуллар күлүүс тыла. ☉ Подходящий к другому замку ключ
Богуон тамбурун тиил күлүүс тылынан аһан, нэһииччэ куоппутум. И. Федосеев
Эн, баҕар, уус дьааһыгар тиил күлүүстэммитиҥ буолуо, ким бачча элбэх харчыны эн аайы биэрбит үһү! И. Никифоров
Кинилэр тиил күлүүһүнэн аһан киирбиттэрин мин билбэккэ хаалбытым. И. Тургенев (тылб.). Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> — тимиртэн буолбакка, атын матырыйаалынан солбуллубут тиэрбэстээх түнэ кур. ☉ Замшевый пояс с пряжкой, имитирующей железное кольцо
Сүөм кэтит, кыалыктаах, инньэликтээх, үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан
[Былыргы саха атын таҥаһасэбэ] …… үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ сэрэмээт курдаах буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Тиил ылбыт — бэйэҕэр атын сүөһү төрүөҕүн сыһыаран, эмнэрэр буол. ☉ Припускать к себе для подсоса детёныша другой самки (телёнка, жеребёнка и др.)
Бу ынах атынатын торбуйаҕы тиил ылбатах. ПЭК СЯЯ
Муммут кулуну, эрдэ төрөөбүт оҕолоох аҕам биэ, иккис оҕонон тиил ылбыта. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать, припускать сосуна к чужой матери’

туохт.
1. Аҥаар кырыытыттан саҕалаан барытын кэрий. ☉ Обходить, исходить всё, побывать везде
Нэһилиэктэринэн тилийэ сылдьан эти, арыыны, түүлээҕи хомуйар. Амма Аччыгыйа
Кистии-кистии алаастары кэрийэн, Кэлэн-баран, ыаллары тилийэ сүүрэн, …… «Земобщество» диэни тэриннилэр. С. Васильев
2. Киэҥ сиринэн тарҕан, иһилин (сурах, сонун туһунан). ☉ Стать доступным, известным, распространиться (о слухе, новости)
Сэрии суоһар сураҕа Сирсири тилийбитэ. «Чэчир-68». «Онустары барыларын Хампаҕа таһаараары гыналлар», — диэн сурах бөһүөлэги тилийбитэ ыраатта. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Киксэрэн, тэптэрэн биэрэр үлэни ыыт, куһаҕаҥҥа көҕүлээ. ☉ Подстрекать, науськивать кого-л.
Уолуктай, Дьэргэ курдуктары самнардахха, угуйар, тилийэр да дьон суох буолуо этилэр. Болот Боотур
Манна холуннарар, буортулуур үлэни тилийэ сылдьыбатым. В. Яковлев
Англия дипломаттара …… күүстээххэ мөлтөҕү тилийэн, сөрүөн киллэрэн, …… «тиитин охтотторон тииҥин итигэстиир» этилэр. АЕЕ ӨӨ
◊ Тилийэн эмнэр — сүөһү төрүөҕүн атын ийэҕэ үөрэтэн эмнэр. ☉ Приучать к другому сосунку (корову, кобылу, оленя)
Тыһы таба оҕотун отой ылбатаҕына, ол тугуту атын сымнаҕас ийэҕэ тилийэн эмнэрэллэр. ССП ЫН
Лазарева уон алта ынахха отут ньирэйи тилийэн эмнэрбитэ. ПДН ТБКЭ
Илиинэн аһатыллыбыт ньирэйдээҕэр тилийэн эмнэриллэр ньирэйдэр орто тыыннаах ыйааһыннара лаппа үрдээбитэ. ПНИ ИС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать сосунка к чужой матери’, ног. тели ‘приучать, допускать сосуна к чужой матери’