туохт.
1. Холбооттуур, силбиир сииктээх буол. ☉ Иметь шов, быть прошитым
Тимиринэн сииктэммит, алтанынан ардайдаммыт, көмүһүнэн көпсөлөммүт, кумаҕынан кунустаммыт сир ийэттэн …… үөскээн-үөдүйэн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ III
2. Баттаҕы икки аҥыы араарар сииктээх буол. ☉ Иметь пробор
[Аанчык] кэтэҕэр өрөһөлүү эриммит чачархайдыҥы баттаҕын ньалҕаарыччы тарааммыта, муус-маҥан куйахата сииктэнэн көстүбүт. Амма Аччыгыйа

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’