I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый