ж. 1. (животных) аат; 2. (прозвище человека) хос аат.

I второй, ещё один || вторично, повторно; хос түгэх двойное дно;: тугуҥ хос сүгэтэй? зачем тебе два топора?), зачем тебе второй топор?; хос биллэр объяви повторно; хос силиэстийэлээ= вести параллельное следствие; икки лииһи хос тут соедини два листа (бумаги); хос-хос кэпсээтэ он рассказывал, повторяясь # хос аат прозвище; хос бастаах двуглавый; хос быһаарыы примечание; хос ойох незаконная жена; хос сиэн правнук; хос сыҥаах подпевала; хос таба пристяжной олень; хос тыл анат. язычок; хос эһэ прадед; хос ырыа припев.
II комната || комнатный.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

туохт.
1. Табаарга дьаралыгын суруй, ону сыһыар, баай. ☉ Заполнять, прикреплять ярлык (наклейку, бирку на предмет, товар)
Соҕуруу ыытыллыахтаах түүлээхтэрин дьааһыктаан баран, дьаралыктаан кэбистилэр.  Орто дойдуну дьалкылдьыччы көрөн олорон, Былыр былыргаттан өлбүттэри, тыыннаахтары Ол күнтэн бу күҥҥэ дылы [Үрүҥ Аар тойон] дьаралыктаан тарҕата олорор үһү. Саха нар. ыр. I
2. көсп. Кимиэхэ эмэ сыана быс, дьаралыкта ыйаа. ☉ Давать кому-л. шаблонное прозвище, наименование, навешивать ярлык на кого-л.
Ийэ, элбэҕи санаталаан, Хараҕын уута таҕыста... Уйан киһинэн дьаралыктаан, Ааттаамаҥ, баһаалыста. И. Артамонов
«Ат ырыатын» сэбиэскэй олоҕу киртитэр, аныгы салалтаны баһааҕырдар, омугумсуйууну көбүтэр айымньынан дьаралыктаабыттара. С. Васильев. «Демагог диэн дьаралыктаабыттара», - Баргыйаарап обургу сөҥ түһэн сөҥөдүйэр. И. Бочкарев

аат.
1. Сыма аһылыктаах киһи. ☉ Человек, питающийся заквашенной рыбой
Бүлүү оройуона киэҥ буоллаҕына, оттон ити Мастаах түбэтин бу соторутааҥҥыга дылы арааран, сымаһыттар дойдулара диэн ааттыыр этилэр. «ХС»
2. сэнээн., эргэр. Быстар дьадаҥы буолан сыма эрэ аһылыктаах киһини сэнээн, үөҕэн этии (сороҕор сыма сыттааҕын иһин буолуо). ☉ Пренебрежительное прозвище бедняка, который питается только заквашенной мелкой рыбой (см. сыма I; часто человека так называют из-за исходящего от него характерного неприятного запаха)
Улахан куорат киһитэ ханнык эрэ сымаһыты кытта кэпсэтэ сылдьыам дуо? Софр. Данилов
«Бу сымаһыт, бу эрэйдээх, бу киибэс албан ааккын алдьаттаҕа абатын!» — дии-дии, Хачыкааты хайырҕастаах тайаҕынан түһэрбитинэн барар. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ таҥара дьиэтин бары сиэрин-туомун тутуһан христианскай итэҕэллэ иҥэр (хол., оҕоҕо). ☉ Совершать над кем-л. обряд крещения, крестить в церкви (напр., ребёнка)
Уус-Майа таҥаратын дьиэтиттэн аҕабыыт тахсан улахан дьону, кыра оҕолору сүрэхтиир, эдэрдэри бэргэһэлиир үһү. Н. Якутскай
Дьокуускай Спасскай манастыыра 1734 – 41 сыллардаахха түөрт сүүс түөрт уон аҕыс олохтооҕу сүрэхтээбитэ. «ХС»
Оҕону төрүүрүн кытта сотору буолаат, аҕабыыт мэлииппэ ааҕа-ааҕа, төбөтүнэн оһуобай иһиттээх ууга уган ыла-ыла сүрэхтиирэ. КВА Б
2. кэпс. Кимиэхэ туохха эмэ аатта биэр, аатта иҥэр. ☉ Давать кому-чему-л. имя, прозвище
Бу арыылары билигин туроктар «Кызыл адылар» диэн сүрэхтээбиттэр. Н. Якутскай
Дьонум ытык-мааны ыалдьыттарыттан: «Бу оҕону ким диэн сүрэхтиибит?» — диэн ыйыппыттар. И. Федосеев
[Хараабылы] Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
◊ Сүрэхтээбит аҕа көр аҕа
Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев
Сүрэхтээбит аҕам кэриэтэ ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур туттар киһим уола ити баар. Н. Лугинов
Кинилэр ортолоругар сүрэхтээбит аҕам Кынаачай баар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)

1. 1) носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый; с именем..., по имени..., по кличке..., по прозвищу...; биһиги колхозпут "Лена" диэн ааттаах наш колхоз называется "Лена"; маны Яков диэн ааттаах киһи кэпсээбитэ это рассказал человек по имени Яков; Мохсоҕол диэн ааттаах ыт собака по кличке Сокол; дойду сурахтаах , алаас ааттаах погов. (каждая) страна имеет свою славу, (каждый) алас — название; 2) замечательный, превосходный, знаменитый; ааттаах булчут замечательный охотник; ааттаах үлэһит превосходный работник; собо — ааттаах ас карась — славная еда; албан ааттаах прославленный, знаменитый, знатный; 2. нареч. разг. очень; исключительно; отменно; ааттаах улахан очень большой; ааттаах күүстээх исключительно сильный; ааттаах үчүгэй отменно хороший; 3. употр. в знач. частицы, выражает собирательность: балык ааттаах барыта баар есть всякого рода рыба; эр киһи ааттаах биир да суох нет ни одного мужчины; 4. употр. в роли модального сл. и выражает 1) ссылку на чужую речь с оттенком недоверия, отриц. отношения говорящего к высказываемому: мас онно үүммэт ааттаах говорят, деревья там не растут (чему едва ли можно верить); ону кини эрэ билбит ааттаах об этом узнал якобы только он; 2) осуждение, иронию: снайпер ааттаах а ещё снайпером называется # аата суох безымянный палец; туох ааттаах (или ааттааҕын ) что за...; что это...; туох ааттаах айдаанай ? что за безобразный шум?; туох ааттааҕын мээрилээн хааллыҥ ? что это ты повторяешь всё время одно и то же?

I
туохт.
1. Ханнык эмэ предмет, көстүү о. д. а. аатын эт. ☉ Говорить, произносить название, имена предметов, явлений и т. д. Ньуоҕуһут таба диэн уҥа өттүгэр көлүллэр, көнө сүрүннээх, муоһаланар табаны ааттыыллар. А. Софронов
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
2. Кимиэхэ, туохха эрэ аат биэр, ааты иҥэр (анал ааты, эбэтэр уопсай метафора курдугу). ☉ Давать имя (собственное или нарицательно-метафорическое); нарекать кого-что-л. [Күлүк:] Хантан да кээлтим-баартым биллибэккэ, күлүк курдук сырыттаҕым дии, киһи обургу сыыһан да ааттыа дуо? А
Софронов. Аҕабыыт ааттаабыт аата кумааҕыга эрэ сылдьара, кини ааттаабыт аата үс дойдуну бүрүүкүү барара, устуллубат тирии буолара, суоруллубат сыбах буолан сыстара. П. Ойуунускай
Биир саамай оччугуй кутуйах баар. Күөрэгэй кинини, олус кыратын иһин «Туораах» диэн ааттаата. Т. Сметанин
Чульманы Саха сирин саамай соҕурууҥҥу салгынын аартыгынан ааттыахтарын ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Ханнык эрэ чопчу санааны үөскэт, тылы тарҕат (үксүгэр сөбүлээбэт, омнуолаах). ☉ Распространять, укреплять какое-л. мнение, слух о комчем-л. (обычно отриц., предосудительное)
Биһигини отой үлэлээбэт күүлэй дьонунан ааттыылар. С. Данилов
Быыпсай кинээс Александр ытыллыан үс хонук иннинэ «дойду түүлэһэ» диэн ааттаан баран, нэдиэлэ кэриҥэ буолан төннүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Ким, туох эрэ туһа диэн, анаан сорук оҥостон (кэл, бар эҥиннээ -ан сыһыарх туохт. ф-гар). ☉ Делать что-л. со специальной целью, заниматься чем-л., поставив перед собой целью достичь именно чего-л. (в ф. деепр. на -ан)
Эн биһикки кыыспытын ааттаан, ыраах улуустан ойох ыла кэлэллэрэ биллибэт. Сороххо Күтэр Уйбаан уола баҕалаах буолсу. Н. Неустроев
Дьону көмүү нөҥүө күнүгэр Каландаришвили этэрээтэ саха норуотугар ааттаан суруйбут суруга бэчээттэннэ. Амма Аччыгыйа
◊ Ааттыыр этии тыл үөр. — предмет аата эрэ ааттанар, хайааһына ситэриллэрэ наадата суох, биир эрэ тутаах чилиэннээх этии. ☉ Номинативное предложение. Ааттыыр этии төрүт түһүккэ турар биир тылынан эбэтэр субуруччу ааҕыллар интонациялаах хас да тылынан бэриллиэн сөп
□ Ааттыыр этиилэр уус-уран айымньы саҕаланыытыгар уонна драматическай айымньылар ремаркаларыгар үксүн баар буолааччылар. ЧМА СТҮөТ. Албан ааттаа — ким эмэ аатын-суолун киэҥник биллэр, сураҕырт. ☉ Прославлять, давать громкую славу, знаменитое имя
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс хоһ.). Айыылаах киһини таҥара баара буоллар байытыа, барҕардыа, албан ааттыа, чыынныа-хаанныа суох этэ. И. Гоголев. Хос ааттаа — киһини быһыы быһан, дьүһүннээн ааты иҥэр. ☉ Давать прозвище кому-л.
Кини ньилбэгэр соттору уурунан олорон, чэйдиир үгэстээх, ол иһин сахалар кинини «Соттордоох Дудаар» диэн хос ааттаабыттар. Л. Попов
Дьонноро Уйбааны Хос ааттаан «Күүрээннээх Уйбаанчык» диэбиттэр. Эрилик Эристиин
II
туохт.
1. Иэйэн-куойан, айманан күүскэ көрдөс. ☉ Молить, умолять, заклинать (часто со слезами)
[Маайа:] Доҕоор, ааттыыбын, көрдөһөбүн, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Ааттыыбын, аҕаккам оҕотоо! Өлөрүмэ, өһөрүмэ. Н. Неустроев
[Күннэй:] Тыый даа, аҕам оҕотоо... Туох буоллуҥ? Охсоору гынныҥ дуу? Ааттыыбын. Суорун Омоллоон
2. Уоскут, саатат (хол., оҕону таптаан, эйэҕэс тылынан). ☉ Успокаивать, утешать (напр., ребенка). Оҕону ытатымаҥ, ааттаан, уоскутан утутуҥ
□ Хас оҕом кыҥкыйын уйабын Ардыгар аҕалыы ааттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
△ Санаатын табан сөбүлэһиннэр, тылгар киллэр. ☉ Делать уступчивым, покладистым, сговорчивым (своими ласками, уговорами)
Ый отут хонугун тухары салгылатыҥ: этэ-хаана ыраастаннын. Ыраастанан баран кэргэнин ааттаан ылан кэллин. Саха фольк. «Тукаам, ааттаама, араас буолан, — диэтэ кини. — Соҕуруу барыа буоллар бардыын-бардын, олох да кэлбэтин». Далан
Арай биирдэ Сүөмэ Аҕатын туут хайыһарын, Ааттыынааттаан уларсан ылла. С. Данилов

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

1. аат.
2. Омугунан сахаларга киирсэр киһи. ☉ Человек, относящийся по национальности к якутам, якут
   Хас эмэ остуолга батыспат курдук, дьахтар, эр киһи, саха, нуучча олороннор суруйан, ааҕан ахан эрэллэр. А. Софронов
   Ол гынан баран сахата, улаханнык кэлэйбит киһи быһыытынан, киэр хайыста, нууччата, килбиктик мичээрдээбитинэн, саҥата суох одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
   Начаалынньыктара саха үһү. Тааһы барытын кытта кэпсэтэр үөрэхтээх киһи үһү. Т. Сметанин
3. сахалар диэн тыл оннугар бу омук бүтүннүүтүн аатын курдук туттуллар. ☉ Употребляясь вместо слова сахалар, выступает как общее название данного народа: якуты
   Остуоруйа бүтүн аан дойду үрдүнэн бары омуктарга барыларыгар баар, ону тэҥинэн биһиги сахаҕа эмиэ. Саха фольк. Олоҥхо уруйдаах тойугар этиллэр: «Буурҕалаах бу сиргэ дьон буолуҥ!» …… дэһэннэр, Урааҥхай саханы ууһаппыт эбиттэр Күүстээх күн аҕалар, күн күбэй ийэлэр. Эллэй
   [Нуучча бааһынайдара] сир баайын сахатааҕар ордук таһаарар буоланнар, ханнык да куһаҕан дьылларга ылларбаттар. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Сахалартан төрүттээх, сахаларга олоҕурбут, туттуллар, тарҕаммыт, сахаларга бэлиэ. ☉ Основанный якутами, установившийся у якутов, используемый ими, характерный для них, якутский. Саха итэҕэлэ. Саха тыла. Саха атыыһыттара. Саха сүөһүтэ
   □ Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
   ♦ Саха саарбата кэпс. — киһи бастыҥа, хайа да өттүнэн чулуу киһи. ☉ Человек, превосходный во всех отношениях
   Бу Хаппытыан хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт буолбатах. Дьиҥнээх хаһаайын. Быһата, саха саарбата, киһи суорбата киһи. В. Протодьяконов. Саха саныыра барыта баар кэпс. — ханна эмэ (хол., маҕаһыыҥҥа) бары барыта баар диэн этии. ☉ Выражение, означающее, что всё представлено в избытке (букв. есть всё, что может вообразить себе якут)
   Куорат ырыынагар саха саныыра барыта баар. НАГ ЯРФС II. Сахаттан көммүт барахсан — көммүт саха диэн курдук (көр көн). Саха (сахаҕа) тэҥэ суох (буол, санан) кэпс. — тугунан эмэ дьонтон ордубут саҕа санан, ордубут курдук тутун. ☉ Гордиться чем-л., ощущать себя особо отличившимся
   Сахаҕа тэҥэ суох буола үөрбүт Сеня хаххырыар чөркөй аарыматын тутан бу тиийэн кэллэ. Н. Босиков
   Буор иһээччи буолбатаҕыттан саха тэҥэ суох сананан үтүөмсүйээччи «аһаан» абыранар курдук өйдөбүллээх. «Кыым». Саха эрдэххэ — давным-давно, ещё до прихода русских (букв. когда были якутами). Саха эрдэххэ олорбут киһи буолан, аата сахалыы «Дьэллэҥэй» диэн. Саха фольк. Уу саха буолбут — саха буолбатах буолан баран, ыраастык сахалыы саҥарар буолбут. ☉ Он стал говорить на чистом якутском языке, он стал чистым якутом
   [Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
   Манна кэллэҕин маҥнайгы сылыгар, сахалыы билбэт буолан, эрэйдэнэр этэ. Онтон үөрэннэр үөрэнэн, уу саха буолбута. Д. Очинскай. Үс саха фольк. — саха диэн ааттаах барыта. ☉ Якуты, якутский народ (букв. три якута). Үс саха бүтүннүү түмүстэ
   □ Хапытаал алдьанан, Хара күүс кыайтаран …… Үрүҥ күн анныгар, Үрдүк дьол аатыгар Үс саха үөскүөҕэ, Үүнүөҕэ-үрдүөҕэ. П. Ойуунускай
   ◊ Буор саха кэпс. — нууччаттан хаана суох, олох сахалыы хааннаах (киһи). ☉ Не имеющий примеси русской крови, совсем якутского облика (человек). Буор сахалар көр буор. Сахатын аата — ким эмэ сахалыы аата, хос аата. ☉ Прозвище (чьё-л.)
   Саха балаҕана көр балаҕан. Остуос быһааччы татаар маатыралыыр саҥатыттан туруорбах саха балаҕана өрүтэ эккирээн ыларга дылы гыммыта. И. Гоголев. Саха бурдуга кэпс. — дьэһимиэн бурдук. ☉ Ячмень (хлебный злак)
   Саха киһитэ саамай таптаан үүннэрэр бурдугунан дьэһимиэн буолар этэ. Кинини өссө саха бурдуга диэн бэйэҕэ тардынан ааттааһын баар буолбута. Багдарыын Сүлбэ
   Саха оһоҕо — көмүлүөк диэн курдук. [Ырыкыныап:] Хата, мин бу сахам оһоҕун эн биэс да билиитэҕэр биэрбэппин. Барахсаным сылааһа, сырдыга, угаара, чаана суоҕа. Суорун Омоллоон
   Саха сылгыта көр сылгы. Биирдиилээн ыал сылгытын, сопхуостар сылгыларын холбоон өрөспүүбүлүкэҕэ икки сүүс тыһыынчаҕа чугаһыыр саха сылгыта баар. АНП ССХТ. Саха талаҕа — сигэ буолар бигэ, имигэс талах. ☉ Тальник, древесина которого как наиболее прочная и гибкая использовалась раньше якутами в качестве связки, ива якутская. Саха үкэрэ — уулаах, инчэҕэй кырыска үүнэр манчаарытыҥы от. ☉ Один из видов осоковых трав, осока якутская
   Саха хотуура көр хо- туур. Лоокуут «Оҕуруос» [үрэх] толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап