несов. см. прорваться.

сов. разг. 1. (прорваться) тырытын, илбирий; 2. (протискаться) үтүрүһэн таҕыс, кыбылла-кыбылла таҕыс.

туохт., эргэр., харыс. т. Аһылын, кэҥээ, тобулун (туох эмэ бүөлэнэн, бобуллан сылдьыбыт эбэтэр бүтэй туһунан). ☉ Раскрыться, прорваться (о чем-л. закрытом, закупоренном или замкнутом, не имеющем выхода)
Киһи мунна куйааска дьэптэрийэн тыбыырар. ПЭК СЯЯ

I. (погл. прорвать 2) тоҕоанньыы, тоҕо көтүү, көҥү көтүү; прорыв фронта фрону көҥү көтүү; 2. (по гл. прорваться 2, 3,4) тоҕо барыы, тэстии; көҥү көтүү, тоҕо анньыы; 3. (место, где прорвано) дьөлөҕөс, хайаҕас; заделать прорыв в плотине быһыт дьөлөҕө-һүн бүөлээ; 4. перен. тохтуу; ликвидировать прорыв в работе үлэҕэ тохтууну суох оҥор.

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

сыһ.
1. Көтүрү барыар диэри, хоҥнуор диэри. ☉ Разрушительно, вдребезги, на мелкие кусочки, вдрызг
Онуоха аҥаар ойоҕоһо көҥү баран, иһэ-үөһэ курдары көстө сылдьар муус-маҥан куобах соһуллаҥнаан тахсан кэллэ. Р. Кулаковскай
Ахсынньы 28 күнэ буолар түүнүгэр түрмэ эркинэ көҥү тэптэриллибитэ. СССБТ
Жандармнар кинини сииктээх карцерга быраҕаллара, тыҥатын көҥү охсубуттара, эдэр сааһыгар сөтөл буоларыгар тиэрдибиттэрэ. «ХС»
2. Дьөлө, курдаттыы, тобулу. ☉ Насквозь, на всю толщу чего-л. (проломить, разрушить)
[Хаппыт Суруксут:] Һуу!.. Бу эркини көҥү охсубут киһи... Тыыным хаайылынна... Күндэ
Көрдүгэн Хаарыан кырыс сири күл оҥорон, Күөл онно буолуор диэри көҥү сиир. М. Тимофеев
Эһэ Төҥүргэс төбөтүгэр Өллө көхсүн көҥү түһэн. Баал Хабырыыс
3. Хайа солоон. ☉ Рассекая, раскалывая
Теплоход …… муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Илья, сааскы уу көҥү охсон түспүт аппатын кыйа тахсан иһэн, күөх от быыһыгар туох эрэ хамсыыр баарын көрдө. И. Егоров
4. Тугу да ордорбокко, бүүс-бүтүннүү. ☉ Все, начисто, без остатка
Ийэ оҕотун …… көлөһүнүн көҥү сууйан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ V
Уол күтүр өстөөх Уоҕа харыар диэри, Ийэтин имин хаана Иһирдьэ тардыллыар диэри Көхсүн хааннары көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Мииппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон
Күр баайбытын Көҥү үүрэн, Күрүөх дьоммутун хомуйан, …… Үтүө урууну төлкөлөөрү Кэлбиппит баара. С. Зверев
5. Күөнтүү, сабардыы (үт, үтүрүй). ☉ Занимая все пространство, не давая никому проходу (толкать, теснить)
[Өлүөнэ] Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харгыстааҕым үрэҕэ аатын быдан таһыйан, …… Күүстээх модун көмүөлүн Күөннэринэн көҥү үтэн, Улуу Амма хотуҥҥа Урусхаллаан уһаардаа?! Күннүк Уурастыырап
Өстөөх күтүр тааҥката Көҥү ааллаан иһэр эбит! А. Бэрияк
6. Тоҕо-хоро. ☉ В большом количестве, обильно
Көлөһүммүн көҥү тоҕоммун …… Күрүөх баайы байбатым, Күрүөлээх сүөһүнү ииппэтим. Саха нар. ыр. II
Көмүс сабын субуйбахтыы Көҥү ардаата күөх сайын. Р. Баҕатаайыскай
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
♦ Көлөһүнэ көҥү түстэ көр көлөһүн
Алаһабыт итийдэ, Көҥү түһэр көлөһүн, Күһүн бурдук, от буолан, Көстө тиллэн кэлбитэ. ПИ КТ. Көҥү анньан — элбэх буолан, күргүөмүнэн. ☉ Гурьбой, толпой; стадом
Сайылык сүөһүтэ бүтүннүү көҥү анньан кэлэннэр, дэлби аалынан, сиҥнэрэн кэбиһэллэр [күрүөнү]. Суорун Омоллоон
Түрмэ олбуорун аана тэлэллэрин аҕай кытта, босхоломмут хаайыылаахтар …… көҥү анньан уулуссаҕа кутулла түстүлэр. В. Протодьяконов
◊ Көҥү ас — 1) туох эмэ мэһэйи төлө көт, тоҕо солоо (хол., үрэх сүүрүгэ). ☉ Разрушить, пробить, прорвать препятствие (напр., о стремительном течении реки)
Хорунжий, казактардыын көмөлөөн, хассыыр хоһун аанын бэрт эрэйинэн көҥү анньан киирэллэр. Н. Якутскай. Быһыт буора ууну кытта тэҥнэһэн эрдэҕинэ, хаайтарбыт уу эмискэ аннынан көҥү анньан, сүр күүстээхтик барылыы түстэ. А. Федоров; 2) ким эмэ утарсыытын, көмүскэлин тоҕо көт. ☉ Пробиться, пройти насквозь, сломив сопротивление противника, прорваться
Гитлеровецтар сорунуулаах улахан утарсыыны оҥоро сатаабыттарын үрдүнэн, биһиги сэриилэрбит боруон кирбиитин көҥү аспыттара. И. Никифоров
От ыйын саҕаланыытыгар японскай-маньчжурскай сэриилэр эмиэ көҥү анньан киирбиттэрэ. И. Федосеев. Көҥү көт — 1) туох эмэ мэһэйи алдьатан аһаҕастаах, хайаҕастаах оҥор. ☉ Пробить, проломить что-л. Уу кэлбитэ күүһүрбүккэ дылы
Көҥү көтөн тахсар сири көрдөөбүттүү долгун быһыкка кэлэн сабыта охсуталыыр. М. Доҕордуурап
Уонча сылгы, ону мин таһаартаан бараммын [күрүө иһиттэн], көҥү көппүт сирдэрин абырахтаан кэбистим. А. Бэрияк; 2) байыан. өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көт. ☉ Прорвать линию обороны противника
Соҕурууҥҥу туһаайыынан боруону көҥү көтөн өстөөх Кавказ тэллэхтэригэр тиийбитэ. В. Протодьяконов
Туох баар күүһүнэн тоһууру көҥү көтөн тахсар иһин дьулуспута. А. Сыромятникова. Көҥү көтүү байыан. — өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көтөн киирии. ☉ Прорыв линии обороны противника
Биһиги батальоммутун, учаастактан учаастакка, ханна көҥү көтүү оҥоһуллара былааннанар да — онно ыытар буолан испиттэрэ. И. Сосин. Көҥү сытый — таҥаһыҥ курдаттыы инчэйэн, ньылбы сытый. ☉ Промокнуть насквозь, целиком
Долгуннаах муора кытыытыгар Тулаайах туран хаалбыппын. Күүстээх самыыр ахсымыгар Көҥү сытыйан барбыппын. «ХС». Көҥү тарт — тугу эмэ онно оҥойон хаалар гына тоҕо тардан ыл. ☉ соотв. вырвать с мясом
Сонун сиэбин көҥү тардан ылан суулуу-суулуу дьаба иһигэр симитэлээтэ. С. Васильев. Көҥү түс — 1) эмискэ, элбэхтик түһэн хаал, тоҕо түс (ууну этэргэ). ☉ Резко прорвать какую-л. преграду, разлиться (о потоке воды, водоеме); хлынуть (о крови)
Тыынан балыктыы сылдьан көрдөххө түгэҕэ дьарата, оруобунайа бэрт буоллаҕа ээ [күөл]. Хорор буоллар, уута чэ соҕотохто көҥү түһээри турар. Күндэ. Хаан эрэ куттахха сатаныыһы, хаана көҥү түһэн хаалбыт. А. Федоров; 2) эрчимнээхтик, тоҕохоро түһэн тугу эмэ гын. ☉ Энергично, с резким усилием, рывком, с напором делать что-л. Күүрэн, кимэн, Көҕүтүһэн, Күн-түүн эбэн, Көҥү түһэн Үлэлиэҕиҥ, ыччаттар! Дьуон Дьаҥылы
Амсайар киһи, мөҕүллүмээри, Араас албаһы булунар, — Көҥү түһэн көрүлээри, «Көҥүлү» биэрэр ойоҕор. Р. Баҕатаайыскай. Көҥү тэп — 1) туох эмэ хатанан турары атаххынан тэбэн алдьата ас (үксүн ааны этэргэ). ☉ Выбить, проломить пинком (напр., дверь)
[Хаайыылаах:] Мин бу ааны көҥү тэбиэм, эһиги сырсан тахсан харабыллар үрдүлэригэр түһүҥ уонна куотан хаалыахпыт. С. Ефремов; 2) туох эмэ кытаанахха дьөлө түһэн үлтүрүт. ☉ Разбить вдребезги что-л. твердое, упав на него
Өрүскэ сэнэрээт түһэн мууһу көҥү тэппитэ — сороҕо өссө да күдэннирэ сытар. Д. Кустуров. Тугу көҥү көтүөхпүнүй (көтүөххүнүй, көтүөҕэй) — аны кэлэн тугу да кыайбаппын, эдэр, доруобай киһи курдук кыайан үлэлээбэппин диэн этии (үксүгэр ыарыһах эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Нет возможности (по возрасту, состоянию здоровья) решиться на что-л. серьезное, значительное. Билигин мин тугу гыныамый, …… тугу көҥү көтүөхпүнүй? КН ТДЬ