славить, прославлять; Советскай Армияны уруйдуубут мы славим Советскую Армию; ср. айхаллаа=.

побуд. от аатыр = делать знаменитым; славить, прославлять; расхваливать; ол киһини наһаа аатырдаллар его слишком расхваливают.

1) славить, прославлять; восторженно приветствовать; кинини уруйдаан-айхаллаан көрүстүлэр его встретили восторженными приветствиями; 2) шумно, неумеренно хвалить, восхвалять, превозносить.

1) петь; ырыата ыллаа = петь песню; чыычаахтар ыллыыллар птички поют; 2) перен. воспевать, славить, прославлять; дьоллоох олоҕу ыллаа = воспевать счастливую жизнь.

туохт., үрд. Өрө көтөҕүллэн туран уруй-айхал, өрөгөй тылларын эт. ☉ Восторженно приветствовать, прославлять кого-что-л.
Ону эрэ кэтэһэн олорбут киһи курдук, үөрэн-көтөн, уруйдаан-айхаллаан Фокиҥҥа кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Ол иһин улаханы да ууннаҕына, кыраны да бырахтаҕына, мыыммакка үөрэр-көтөр, уруйдуур-айхаллыыр, аһатар-сиэтэр куолу. Болот Боотур
Кини айымньыларын сүрүн ис хоһоонунан төрөөбүт норуотун саҥа саргылаах олоҕун, кэрэ кэскилин уруйдаан-айхаллаан хоһуйуу этэ. Күн Дьирибинэ

аатыр диэнтэн дьаһ
туһ. Аны даҕаны айыллар саҥаны Айхаллыы-уруйдуу, Аатырда туруохпут. Эллэй
[Сынаҕы баай:] Миигиннээҕэр ордук киһи тахсара буоллар, аҕабыт ууһун Аатырдыа диэммин, алыс үөрүөм этэ. И. Гоголев
Биһиги да Маайабыт аатырдар Суоһалдьыйа Толбонноохторуттан итэҕэһэ суох үчүгэй дьүһүннээх кыыс буолбут дии. Н. Якутскай
◊ Албан аатырт үрд. — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕырт. ☉ Славить, прославлять, распространять славу о ком-л.
Бу Саха сирин тугунан хоһооҥҥо омугунан армянин Г. Григорян хаһан да хатыламмат национальнай колориттаах мелодияны айан албан аатырдыбыта. Эрчимэн
Кэнники кини кулуба быһыытынан, умнуллубат гына албан аатырдыбыт биир түбэлтэтэ буолбута. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Киэҥ-куоҥ дорҕоонноох ырыаны ыллаа, айдаар, бэлэһир. ☉ Громко кричать, петь, горланить, шуметь, реветь
Соноҕосчой атыырбыт Барылаччы кистээтин, Кунаныкчай оҕуспут Лоҥкуначчы айаардын. Күннүк Уурастыырап
Салгыҥҥа айаарар Сөмөлүөт ааллары Аллар уу көлөһүн Абынан айбыттар. Эллэй
Хаҥас биэрэк сүллэр этиҥнии өрө ньирилиитигинии түһэрин, сүр ынырыктык айаара-айаара холлоҕостоох уотунан күүдэпчилэнэрин кытта ити барыта [айылҕа ырыата-тойуга] ылы-чып барда. ДАЛ УуУоО
2. Дарбааннаахтык кими, тугу эмэ уруйдаа-айхаллаа, албан аатын арбаа. ☉ Шумно, громко хвалить, превозносить, прославлять кого-л.
Арааһынай куолаһынан Айхал бөҕөнү айаарбыт, Көҥүл куолаһынан Көрүдьүөс бөҕөҕө көҕүйбүт сир эбит. А. Софронов
Кини албан аата айаарбыта. Эллэй

туохт.
1. үрд. Дьолусоргуну түстээн алҕаа, алгыс тылларын эт. ☉ Благословлять, напутствовать
Ийэ дойдуҥ иннигэр, Улуу дойдуҥ туһугар Дууһаҕынан мэктиэлээн Утарса бараргар Уруйдуу хаалабын. Нор. ырыаһ. Ол үөрүү толбоннура Оонньуур кустугун көрөммүн Урааҥхай саха дьоннорун Уруйдаах махтал тылларынан Уруйдуу туойдаҕым буоллун! Саха фольк. «Уруй буоллун, айхал буоллун!» — дэһээт, Ньургуһун ийэлээх аҕата тура-тура уруйдаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Албан ааттаа, аатырт, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять, приветствовать
Аны даҕаны айыллар саҥаны Уруйдуу, аатырда туруохпут. Эллэй. Ньургун Боотур сиэннэрин Уруйдуура норуоппут, Көмүскээммит күн сирин Көҥүлбүтүн булбуппут. Баал Хабырыыс
Уруйдуу туруҥ чулуу уолгутун, Киһи сылдьыбатаҕын кини сырытта. «ХС»

туохт.
1. үрд. Үрдүк айыылартан дьолу-соргуну көрдөһөн алҕаа (үксүгэр тугунан эрэ айах тутан). ☉ Благословлять, призывая светлые духи, прося у них счастье и благополучие (при этом преподнося дары, угощение)
[Күн Толомон Ньургустай:] Кэнэҕэһин кэнэҕэс, эргийэн кэлэр күммэр уол оҕонон уруйдаарыҥ, кыыс оҕонон айхаллаарыҥ! ПЭК ОНЛЯ III
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II
Сабыйа Баай хотуну Аас-хара тэллэҕин арыйа баттаан олорто, Айах үрдүттэн айхаллыыр Аҕыс дьэрэлик бэйэлээх [Ымыйаҕа арыы кутта]. П. Ойуунускай
2. поэт. Үөрэн-көтөн хайҕаа, албан аатын арбаа, үрдүк үөрүүлээхтик туой, хоһуй, ыллаа. ☉ Торжественно приветствовать, воспевать, прославлять; восхвалять, славословить
Нуучча норуотун хорсун быһыытын айхаллыыр улууканнаах патриотическай эпопеянан «Сэрии уонна эйэ» диэн роман буолар. Софр. Данилов
Улуу Лена күн сирин буойуннарын айхаллаан, көмүс долгуннарынан күллэрэстиир, мичил-дьирбии долгуннарынан мичээрдиир. Т. Сметанин
Улуу куорат биир дэхси ньиргиэрэ, Үүммүт күнү айхаллыыр өрөгөйдөөх ырыата Сири сиигинэн эҥсиллэ дуорайар. А. Бэрияк

I
туохт.
1. Ханнык эмэ предмет, көстүү о. д. а. аатын эт. ☉ Говорить, произносить название, имена предметов, явлений и т. д. Ньуоҕуһут таба диэн уҥа өттүгэр көлүллэр, көнө сүрүннээх, муоһаланар табаны ааттыыллар. А. Софронов
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
2. Кимиэхэ, туохха эрэ аат биэр, ааты иҥэр (анал ааты, эбэтэр уопсай метафора курдугу). ☉ Давать имя (собственное или нарицательно-метафорическое); нарекать кого-что-л. [Күлүк:] Хантан да кээлтим-баартым биллибэккэ, күлүк курдук сырыттаҕым дии, киһи обургу сыыһан да ааттыа дуо? А
Софронов. Аҕабыыт ааттаабыт аата кумааҕыга эрэ сылдьара, кини ааттаабыт аата үс дойдуну бүрүүкүү барара, устуллубат тирии буолара, суоруллубат сыбах буолан сыстара. П. Ойуунускай
Биир саамай оччугуй кутуйах баар. Күөрэгэй кинини, олус кыратын иһин «Туораах» диэн ааттаата. Т. Сметанин
Чульманы Саха сирин саамай соҕурууҥҥу салгынын аартыгынан ааттыахтарын ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Ханнык эрэ чопчу санааны үөскэт, тылы тарҕат (үксүгэр сөбүлээбэт, омнуолаах). ☉ Распространять, укреплять какое-л. мнение, слух о комчем-л. (обычно отриц., предосудительное)
Биһигини отой үлэлээбэт күүлэй дьонунан ааттыылар. С. Данилов
Быыпсай кинээс Александр ытыллыан үс хонук иннинэ «дойду түүлэһэ» диэн ааттаан баран, нэдиэлэ кэриҥэ буолан төннүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Ким, туох эрэ туһа диэн, анаан сорук оҥостон (кэл, бар эҥиннээ -ан сыһыарх туохт. ф-гар). ☉ Делать что-л. со специальной целью, заниматься чем-л., поставив перед собой целью достичь именно чего-л. (в ф. деепр. на -ан)
Эн биһикки кыыспытын ааттаан, ыраах улуустан ойох ыла кэлэллэрэ биллибэт. Сороххо Күтэр Уйбаан уола баҕалаах буолсу. Н. Неустроев
Дьону көмүү нөҥүө күнүгэр Каландаришвили этэрээтэ саха норуотугар ааттаан суруйбут суруга бэчээттэннэ. Амма Аччыгыйа
◊ Ааттыыр этии тыл үөр. — предмет аата эрэ ааттанар, хайааһына ситэриллэрэ наадата суох, биир эрэ тутаах чилиэннээх этии. ☉ Номинативное предложение. Ааттыыр этии төрүт түһүккэ турар биир тылынан эбэтэр субуруччу ааҕыллар интонациялаах хас да тылынан бэриллиэн сөп
□ Ааттыыр этиилэр уус-уран айымньы саҕаланыытыгар уонна драматическай айымньылар ремаркаларыгар үксүн баар буолааччылар. ЧМА СТҮөТ. Албан ааттаа — ким эмэ аатын-суолун киэҥник биллэр, сураҕырт. ☉ Прославлять, давать громкую славу, знаменитое имя
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс хоһ.). Айыылаах киһини таҥара баара буоллар байытыа, барҕардыа, албан ааттыа, чыынныа-хаанныа суох этэ. И. Гоголев. Хос ааттаа — киһини быһыы быһан, дьүһүннээн ааты иҥэр. ☉ Давать прозвище кому-л.
Кини ньилбэгэр соттору уурунан олорон, чэйдиир үгэстээх, ол иһин сахалар кинини «Соттордоох Дудаар» диэн хос ааттаабыттар. Л. Попов
Дьонноро Уйбааны Хос ааттаан «Күүрээннээх Уйбаанчык» диэбиттэр. Эрилик Эристиин
II
туохт.
1. Иэйэн-куойан, айманан күүскэ көрдөс. ☉ Молить, умолять, заклинать (часто со слезами)
[Маайа:] Доҕоор, ааттыыбын, көрдөһөбүн, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Ааттыыбын, аҕаккам оҕотоо! Өлөрүмэ, өһөрүмэ. Н. Неустроев
[Күннэй:] Тыый даа, аҕам оҕотоо... Туох буоллуҥ? Охсоору гынныҥ дуу? Ааттыыбын. Суорун Омоллоон
2. Уоскут, саатат (хол., оҕону таптаан, эйэҕэс тылынан). ☉ Успокаивать, утешать (напр., ребенка). Оҕону ытатымаҥ, ааттаан, уоскутан утутуҥ
□ Хас оҕом кыҥкыйын уйабын Ардыгар аҕалыы ааттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
△ Санаатын табан сөбүлэһиннэр, тылгар киллэр. ☉ Делать уступчивым, покладистым, сговорчивым (своими ласками, уговорами)
Ый отут хонугун тухары салгылатыҥ: этэ-хаана ыраастаннын. Ыраастанан баран кэргэнин ааттаан ылан кэллин. Саха фольк. «Тукаам, ааттаама, араас буолан, — диэтэ кини. — Соҕуруу барыа буоллар бардыын-бардын, олох да кэлбэтин». Далан
Арай биирдэ Сүөмэ Аҕатын туут хайыһарын, Ааттыынааттаан уларсан ылла. С. Данилов